Một câu lạc bộ đọc sách cho cha mẹ chọn một cuốn sách có thật về nuôi dạy con hoặc về tuổi thơ, chia thành bốn đến sáu buổi (mỗi buổi vài chương, cách nhau hai đến bốn tuần), và mỗi buổi bàn bằng một bộ câu hỏi chung: tác giả nói gì, dựa vào đâu, nhà mình đã thử chưa, điều gì không hợp. Đọc chung giúp người bận vẫn đọc hết một cuốn, và giúp mỗi người thấy cùng một trang sách được hiểu theo nhiều cách.
Bài này nói về việc người lớn đọc cùng nhau. Chuyện đọc sách cho trẻ, chọn sách tranh theo tuổi, tủ sách cộng đồng cho trẻ có danh mục riêng trên trang. Ở đây là cách chọn cuốn đầu tiên, một số cuốn có thật hay được dùng, cách chia nhịp đọc cho người đi làm, bộ câu hỏi thảo luận, và lý do nên đọc sách nuôi dạy con với con mắt có phê phán thay vì coi đó là sách hướng dẫn phải làm theo.
Vì sao đọc chung một cuốn hiệu quả hơn mỗi người đọc riêng
Nhiều phụ huynh mua sách nuôi dạy con rồi đọc dở. Lý do không phải lười mà vì đọc một mình thiếu hai thứ: nhịp và người để bàn. Câu lạc bộ đọc sách bù cả hai. Có hạn để đọc xong vài chương trước buổi gặp, và có người để hỏi “đoạn này bạn hiểu thế nào” hay “bạn đã thử cách này chưa”. Những đoạn đọc qua mà không đọng lại thường được nhớ ra nhờ một người khác nhắc.
Đọc chung cũng làm lộ ra khoảng cách giữa sách và đời. Một cuốn viết cho gia đình Mỹ có phòng riêng cho từng đứa trẻ sẽ được đọc khác hẳn trong một căn hộ ba thế hệ ở thành phố, hay một phòng trọ hai vợ chồng làm ca. Khi mười người cùng bàn, nhóm tự nhiên dịch lời khuyên của tác giả sang hoàn cảnh của mình: phần nào giữ, phần nào phải biến tấu, phần nào bỏ.
Một tác dụng nữa ít người nói tới là đọc chung giảm áp lực “làm cha mẹ hoàn hảo”. Một người đọc một mình dễ thấy mình làm sai mọi thứ so với sách. Khi nghe cả nhóm thú nhận chưa làm được, hoặc làm được một phần, người ta nhẹ hơn và dễ thử thêm một bước nhỏ.
Tiêu chí chọn cuốn sách cho nhóm
Tác giả có chuyên môn hoặc có nền tảng rõ. Nhà tâm lý học, bác sĩ nhi, nhà giáo dục, nhà nghiên cứu phát triển trẻ; hoặc người viết hồi ký về tuổi thơ có giá trị văn học. Sách của người chỉ nổi tiếng trên mạng mà không nói mình dựa vào đâu nên để sau.
Có bản dễ tìm, giá vừa phải hoặc mượn được. Nếu mỗi người phải đặt mua bản nhập khẩu, nhiều người sẽ không tham gia. Kiểm thư viện công cộng, thư viện phường, hỏi trong nhóm ai đã có. Nhiều cuốn nổi tiếng đã có bản dịch tiếng Việt.
Chia được thành đoạn ngắn. Sách có chương độc lập, mỗi chương một ý, dễ bàn hơn sách lập luận một mạch dài. Với cuốn đầu tiên, nên chọn cuốn dưới ba trăm trang.
Gắn với mối lo chung của nhóm. Nhóm toàn con hai ba tuổi đang ăn vạ thì sách về giao tiếp, cảm xúc hợp hơn sách về chọn trường. Hỏi cả nhóm trước khi chốt.
Không bán kèm khoá học hay sản phẩm. Có những cuốn viết ra để dẫn người đọc vào khoá học của tác giả. Không nhất thiết phải tránh, nhưng nhóm nên biết trước để đọc tỉnh táo.
Một số cuốn có thật hay được nhóm cha mẹ đọc chung
Danh sách dưới đây là gợi ý để bắt đầu, không phải xếp hạng. Năm ghi là năm xuất bản bản gốc. Nhiều cuốn đã có bản dịch tiếng Việt; tên bản dịch và nhà xuất bản thay đổi theo lần in, nên kiểm ở thư viện hoặc hỏi trong nhóm.
| Cuốn sách | Tác giả, năm | Bàn về | Lưu ý khi đọc chung |
|---|---|---|---|
| How to Talk So Kids Will Listen and Listen So Kids Will Talk | Adele Faber, Elaine Mazlish, 1980 | Cách nói và nghe để trẻ hợp tác, gọi tên cảm xúc | Rất hợp đóng vai trong buổi; ví dụ thiên về trẻ lớn hơn tuổi mầm non |
| Siblings Without Rivalry | Adele Faber, Elaine Mazlish, 1987 | Anh chị em ganh tị, cha mẹ đứng giữa | Hợp nhóm nhiều nhà có hai con trở lên |
| The Whole-Brain Child | Daniel J. Siegel, Tina Payne Bryson, 2011 | Hiểu cảm xúc của trẻ qua cách mô tả đơn giản về não | Các mô tả về não đã đơn giản hoá, đọc như hình ảnh minh hoạ hơn là khoa học thần kinh chính xác |
| Simplicity Parenting | Kim John Payne, Lisa M. Ross, 2009 | Bớt đồ chơi, bớt lịch, bớt thông tin cho trẻ | Phần nói về lịch sinh hoạt hợp gia đình đô thị bận rộn |
| The Gardener and the Carpenter | Alison Gopnik, 2016 | Nghiên cứu về cách trẻ học, phản biện ý tưởng “nuôi con theo khuôn” | Nhiều lập luận học thuật, hợp nhóm đã đọc vài cuốn |
| Hunt, Gather, Parent | Michaeleen Doucleff, 2021 | Cách nuôi con ở vài cộng đồng ngoài phương Tây | Hay để bàn chuyện ông bà, họ hàng cùng chăm trẻ; cẩn thận khái quát văn hoá |
| Totto-chan bên cửa sổ | Tetsuko Kuroyanagi, 1981 | Hồi ký tuổi thơ ở một ngôi trường khác thường ở Nhật | Không phải sách hướng dẫn; hợp để bàn về cách người lớn nhìn trẻ |
Nhóm nào muốn đọc sách của tác giả Việt Nam nên chọn cuốn có tác giả ghi rõ chuyên môn hoặc nghiên cứu, và kiểm nhà xuất bản có giấy phép. Một buổi “sách tự chọn” mỗi người giới thiệu một cuốn mình đã đọc cũng là cách hay để nhóm tìm cuốn chung tiếp theo.
Chia cuốn sách thành buổi: nhịp đọc cho người bận
Người đi làm, có con nhỏ thường chỉ đọc được mười lăm, hai mươi phút mỗi tối. Nhịp dưới đây tính cho cuốn khoảng hai trăm năm mươi trang.
- Buổi không: chọn sách, bàn cách mượn, đọc chung phần mở đầu ngay trong buổi để ai cũng bắt nhịp.
- Chia sách thành bốn đến sáu phần theo chương, mỗi phần khoảng bốn mươi đến sáu mươi trang, tương đương hai đến ba tuần đọc nhẹ.
- Mỗi buổi gặp bàn một phần: người dẫn buổi (xoay vòng) chọn hai ba đoạn đáng bàn nhất, đọc to trong buổi để ai chưa kịp đọc cũng theo được.
- Giữa hai buổi, mỗi người thử một điều nhỏ từ phần vừa đọc và mang chuyện đó tới buổi sau.
- Buổi cuối nhìn lại cả cuốn: điều gì giữ lại, điều gì không hợp, có muốn đọc tiếp một cuốn cùng chủ đề không.
Nguyên tắc quan trọng nhất là ai chưa đọc kịp vẫn được đến. Một câu lạc bộ đọc sách mà người chưa đọc thấy ngại đến sẽ teo dần. Đọc to đoạn chính trong buổi và tóm tắt ngắn ở đầu là đủ để người chậm vẫn theo kịp.
Bộ câu hỏi thảo luận dùng được cho mọi cuốn
Có một bộ câu hỏi chung giúp người dẫn buổi không phải chuẩn bị nhiều, và giúp buổi bàn không trôi thành chuyện phiếm. Mỗi buổi chọn ba bốn câu.
- Ý chính của phần này là gì, nói bằng một hai câu của bạn?
- Tác giả dựa vào đâu để nói vậy: nghiên cứu, kinh nghiệm làm nghề, chuyện của gia đình mình?
- Đoạn nào làm bạn gật đầu, đoạn nào làm bạn khó chịu hoặc nghi ngờ?
- Điều này hợp với nhà mình tới đâu, với không gian, giờ giấc, người cùng chăm con của nhà mình?
- Nếu ông bà hoặc người trông trẻ đọc đoạn này, họ sẽ nói gì?
- Bạn đã thử điều gì từ phần trước? Chuyện gì xảy ra, kể cả khi không thành?
- Có điều gì trong sách bạn muốn hỏi một người có chuyên môn?
Câu thứ hai quan trọng nhất và hay bị bỏ qua. Một lời khuyên dựa trên nghiên cứu lớn khác với một lời khuyên dựa trên chuyện của ba đứa con tác giả. Cả hai đều có giá trị, nhưng nên được đọc khác nhau.
Đọc có phê phán: sách nuôi dạy con không phải văn bản luật
Sách nuôi dạy con phổ thông thường đơn giản hoá nghiên cứu để dễ đọc, và điều đó không xấu. Nhưng khi đơn giản hoá, các giới hạn của nghiên cứu hay bị lược đi: nghiên cứu làm ở nhóm trẻ nào, ở nước nào, đo cái gì, kết quả mạnh hay yếu. Một câu như “nghiên cứu cho thấy” trong sách phổ thông có thể dựa trên một nghiên cứu nhỏ hoặc trên cả một hướng nghiên cứu nhiều thập kỷ; người đọc không biết nếu không tra tiếp phần chú thích.
Bối cảnh văn hoá cũng quan trọng. Phần lớn sách nuôi dạy con nổi tiếng được viết ở Mỹ hoặc Tây Âu, cho gia đình hạt nhân có không gian riêng và một hoặc hai người chăm chính. Nhiều gia đình Việt sống ba thế hệ, ông bà chăm cháu ban ngày, trẻ ngủ chung với cha mẹ. Không có nghĩa sách không dùng được, mà là nhóm cần bàn xem nguyên tắc nào đứng vững khi đổi bối cảnh, nguyên tắc nào không.
Cuối cùng, khi một cuốn sách đưa ra lời khuyên liên quan sức khoẻ như giấc ngủ của trẻ sơ sinh, ăn dặm, dùng thuốc, nhóm nên đối chiếu với hướng dẫn chính thức của Bộ Y tế, Tổ chức Y tế Thế giới hoặc hỏi bác sĩ, thay vì làm theo sách. Câu lạc bộ đọc sách là nơi suy nghĩ cùng nhau, không phải nơi quyết định chuyện sức khoẻ của từng đứa trẻ.
Cho cha mẹ ít thời gian và ít điều kiện đọc
Không phải phụ huynh nào cũng có thời gian ngồi đọc mỗi tối hay tiền mua sách. Câu lạc bộ có thể mở rộng cửa bằng vài cách đơn giản. Đọc to trong buổi: người dẫn đọc những đoạn chính, cả nhóm nghe rồi bàn, ai không đọc trước vẫn tham gia trọn vẹn. Cách này đặc biệt hợp với nhóm ở khu trọ, khu công nghiệp, nơi người lớn làm ca dài.
Một tủ sách chung của nhóm, đặt ở nhà văn hoá hay nhà một thành viên, cho mượn xoay vòng, giúp giảm chi phí. Thư viện công cộng nhiều nơi có sách nuôi dạy con và cho làm thẻ với chi phí thấp; hỏi thư viện tỉnh, thành phố hoặc thư viện phường gần nhà. Một số cuốn có bản sách nói hợp pháp, nghe được trên đường đi làm.
Với người không quen đọc sách dài, có thể bắt đầu bằng một chương duy nhất, đọc chung trong một buổi, bàn ngay. Hoặc chọn hồi ký, truyện về tuổi thơ như Totto-chan, dễ đọc hơn sách lý thuyết mà vẫn gợi được nhiều câu hỏi về cách người lớn đối xử với trẻ. Điều cần giữ là tinh thần học cùng nhau, không phải số trang đã đọc.
Câu hỏi thường gặp
Câu lạc bộ đọc sách cho cha mẹ nên gặp bao lâu một lần?
Hai đến bốn tuần một lần là nhịp hợp với người đi làm có con nhỏ, đủ thời gian đọc vài chương và thử một điều nhỏ ở nhà. Gặp hằng tuần dễ làm người ta đuối, gặp hai tháng một lần thì quên mạch sách. Mỗi buổi khoảng một tiếng rưỡi là vừa.
Có nên đọc sách tiếng Anh nếu chưa có bản dịch?
Có thể, nếu phần lớn nhóm đọc được tiếng Anh. Nếu không, chọn cuốn đã có bản dịch để không ai bị bỏ lại. Một cách khác là một thành viên đọc tiếng Anh tốt tóm tắt chương bằng tiếng Việt trước buổi, nhưng như vậy nhóm chỉ đọc qua cách hiểu của một người.
Ai nên làm người dẫn buổi đọc sách?
Xoay vòng là tốt nhất: mỗi buổi một người chọn đoạn đáng bàn và mở câu hỏi. Người dẫn không cần hiểu sách hơn người khác, chỉ cần đọc kỹ phần của buổi đó và giữ giờ. Xoay vòng giúp nhóm không phụ thuộc vào một người và ai cũng có lúc được đọc kỹ.
Làm gì khi cả nhóm thấy cuốn sách không hay?
Đó cũng là kết quả có ích: nhóm đã học được cách nhận ra sách yếu. Bàn ngắn vì sao thấy không hay, rồi chuyển sang cuốn khác thay vì cố đọc hết. Không cần ngại bỏ dở; câu lạc bộ đọc để học cùng nhau, không phải để hoàn thành danh sách.
Có nên mời tác giả hoặc chuyên gia đến buổi đọc sách không?
Thỉnh thoảng mời một người có chuyên môn liên quan, như giáo viên mầm non hay người làm tâm lý, đến buổi cuối của một cuốn để nhóm hỏi những điều chưa rõ là cách hay. Mời tác giả đang bán sách thì nên cẩn trọng để buổi không thành buổi ra mắt sách.
Ông bà có nên tham gia câu lạc bộ đọc sách của cha mẹ không?
Rất nên, nhất là ở nhà ông bà cùng chăm cháu. Ông bà mang tới góc nhìn của một thế hệ khác, giúp nhóm thấy chỗ nào sách hợp và chỗ nào không với gia đình Việt. Nếu ông bà khó đọc chữ nhỏ, đọc to trong buổi giúp họ tham gia trọn vẹn.
