Có. Người bố cũng có thể trầm cảm trong thời gian vợ mang thai và năm đầu sau khi con chào đời, với tỷ lệ mà các tổng hợp nghiên cứu ước khoảng một trên mười. Khác với hình ảnh quen thuộc về trầm cảm, ở nam giới nó hay lộ ra bằng cáu gắt, làm việc quá mức, rút khỏi gia đình, uống rượu bia hay chơi game nhiều hơn, nên cả người bố lẫn gia đình thường không nhận ra.
Khi bàn chuyện sức khoẻ tinh thần sau sinh, sự chú ý gần như dồn hết vào người mẹ, và điều đó có lý do. Nhưng người bố đứng ngay cạnh, cũng mất ngủ, cũng thay đổi toàn bộ nhịp sống, cũng mang những áp lực riêng mà xã hội ít hỏi tới. Bài này nói về những gì đã biết, dấu hiệu nên để ý, vì sao người bố khó mở lời, và gia đình có thể làm gì. Bài không chẩn đoán; nếu thấy mình hay người thân trong mô tả dưới đây, bước đúng là gặp người có chuyên môn.
Những gì nghiên cứu đã ghi nhận
Nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất về chủ đề này là phân tích tổng hợp của James Paulson và Sharnail Bazemore công bố trên tạp chí JAMA năm 2010, gom 43 nghiên cứu với hơn hai mươi tám nghìn người tham gia. Kết quả ước khoảng 10% người bố có trầm cảm trong khoảng từ khi vợ mang thai đến một năm sau sinh, cao hơn mức nền ở nam giới cùng độ tuổi. Tỷ lệ cao nhất rơi vào giai đoạn ba đến sáu tháng sau sinh, tức là lúc những tuần đầu bận rộn đã qua và áp lực bắt đầu kéo dài.
Phân tích đó cũng ghi nhận một mối liên hệ đáng chú ý: trầm cảm ở bố có tương quan với trầm cảm ở mẹ. Khi một người trong cặp vợ chồng chìm xuống, người kia dễ bị kéo theo, có thể vì cùng chịu một hoàn cảnh khó khăn, có thể vì mất đi chỗ dựa quen thuộc. Vì vậy khi người mẹ được chẩn đoán trầm cảm sau sinh, các bác sĩ thường khuyên để ý cả người bố.
Cũng có những nghiên cứu theo dõi dài hạn cho thấy nam giới trải qua thay đổi sinh học khi làm bố, ví dụ nồng độ testosterone giảm sau khi có con. Ý nghĩa của những thay đổi này với tâm trạng vẫn đang được bàn cãi, và không nên rút ra kết luận rằng "nội tiết làm đàn ông trầm cảm". Điều chắc hơn là các yếu tố tâm lý xã hội như thiếu ngủ, áp lực tài chính và quan hệ vợ chồng căng thẳng đóng góp phần lớn.
Trầm cảm ở bố thường trông như thế nào
Những dấu hiệu kinh điển như buồn, mất hứng thú vẫn có, nhưng ở nhiều người bố chúng bị che bởi những hành vi dễ bị hiểu nhầm là "tính xấu". Bảng dưới đặt cạnh nhau cách gia đình thường diễn giải và điều có thể đang nằm phía sau.
| Điều gia đình thấy | Thường bị hiểu là | Có thể đang là |
|---|---|---|
| Cáu bẳn, nổi nóng vì chuyện nhỏ | Nóng tính, không thương vợ con | Kiệt sức, cảm giác mất kiểm soát, trầm cảm biểu hiện qua giận dữ |
| Ở lại cơ quan muộn, nhận thêm việc | Ham việc, trốn việc nhà | Né tránh một không gian mà mình thấy bất lực |
| Uống rượu bia, hút thuốc nhiều hơn | Ăn chơi, vô trách nhiệm | Cách tự làm dịu không có lời |
| Chơi game, lướt điện thoại hàng giờ | Lười, không quan tâm | Rút lui, tìm chỗ không ai đòi hỏi gì |
| Đau đầu, đau bụng, mệt kéo dài | Làm nhiều nên mệt | Biểu hiện cơ thể của căng thẳng hoặc trầm cảm |
| Không muốn bế con, thấy xa lạ với con | Đàn ông vụng, chưa quen | Mất kết nối cảm xúc, một dấu hiệu nên hỏi han |
Cột giữa không sai hoàn toàn: không phải người bố nào cáu gắt cũng trầm cảm. Nhưng khi những thay đổi này xuất hiện sau khi có con, kéo dài vài tuần, và khác hẳn tính cách trước đây của người đó, nên mở một cuộc nói chuyện thay vì chỉ trách móc. Cũng như với người mẹ, ý nghĩ làm hại bản thân, nói đến cái chết hay bỏ đi là tín hiệu cần đưa đi khám ngay.
Vì sao người bố khó nói ra
Vai trò được giao sẵn. Trong nhiều gia đình Việt Nam, người đàn ông được kỳ vọng là trụ cột, là người gánh tiền, là người bình tĩnh khi vợ yếu. Thừa nhận mình đang không ổn có cảm giác như bỏ vị trí. Câu "đàn ông mà kêu gì" được nói ra hoặc tự nói với mình đủ để chặn nhiều người.
Thấy mình không có quyền mệt. Người bố nhìn vợ vừa trải qua cuộc sinh, đang cho con bú đêm, và nghĩ rằng nỗi mệt của mình chẳng đáng gì để nói. So sánh này dễ hiểu, nhưng nỗi khó của người này không làm nỗi khó của người kia biến mất.
Thiếu ngôn ngữ cho cảm xúc. Nhiều nam giới lớn lên mà ít khi được hỏi "con thấy thế nào", nên khi buồn họ chỉ nhận ra là mình "bực", "chán", "mệt người". Không gọi được tên thì cũng khó tìm cách gỡ.
Không có chỗ để nói. Lần khám thai, lần khám sau sinh, lần tiêm cho bé đều hướng vào mẹ và con. Hiếm có lúc nào nhân viên y tế quay sang hỏi người bố. Nhóm bạn bè nam thì thường gặp nhau quanh bàn nhậu, nơi chuyện con cái được kể như chuyện vui.
Sợ bị coi là kém. Có người lo rằng nói ra sẽ khiến vợ thêm lo, khiến bố mẹ hai bên chê, hoặc ảnh hưởng đến công việc. Nỗi lo về kỳ thị là có thật, và đó là lý do việc tìm hỗ trợ cần được làm kín đáo, đúng chỗ.
Nếu bạn là người bố và thấy mình trong bài này
Không cần chờ đến khi chắc chắn mình trầm cảm mới được hành động. Một vài bước nhỏ, theo thứ tự, có thể làm được ngay trong tuần:
- Gọi tên điều đang diễn ra, dù chỉ trong đầu: "mấy tuần nay mình không ổn, không chỉ là mệt". Việc thừa nhận với chính mình là bước khó nhất.
- Kể với một người: vợ, một người bạn, anh chị em. Không cần giải thích đầy đủ; một câu "anh đang thấy nặng nề lắm" đã đủ mở đường.
- Để ý những thứ đang dùng để chịu đựng: rượu, thuốc lá, game, làm thêm giờ. Giảm dần, đặc biệt là rượu, vì rượu làm giấc ngủ kém đi và tâm trạng xấu hơn vào ngày hôm sau.
- Giữ một khoảng ngủ dài mỗi đêm bằng cách chia ca với vợ, thay vì cả hai cùng thức nửa vời.
- Đặt lịch gặp bác sĩ. Bác sĩ đa khoa, bác sĩ ở phòng khám nội hay một bác sĩ tâm thần đều là chỗ mở lời được. Kể đúng những gì đang xảy ra, kể cả chuyện uống rượu.
- Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người ở gần và đến cơ sở y tế trong ngày, không chờ lịch hẹn.
Trị liệu tâm lý cho nam giới không phải là ngồi khóc trước mặt người lạ. Nhiều liệu pháp có cấu trúc rõ ràng, tập trung vào vấn đề, có bài tập về nhà, và nhiều người bố thấy dễ tiếp nhận hơn họ tưởng.
Nếu bạn là người vợ hoặc người nhà
Khi thấy chồng, con trai hay em trai mình thay đổi sau khi có con, phản ứng tự nhiên là trách: "anh có biết em mệt thế nào không". Lời trách đó thường có cơ sở, nhưng nếu người kia đang trầm cảm, nó dễ làm họ rút sâu hơn. Một cách mở lời khác là nói về điều mình quan sát, không phán xét: "Dạo này anh hay về muộn, ít nói hẳn. Em lo cho anh."
Chọn lúc yên, không phải giữa một trận cãi nhau hay lúc con đang khóc. Hỏi một câu rồi im lặng nghe, đừng vội đưa lời khuyên. Nếu người bố bắt đầu nói, giá trị lớn nhất là cho họ thấy nói ra không làm mình bị coi thường. Đề nghị cụ thể giúp được nhiều hơn những câu chung chung: "Mình thử xếp lại ca đêm nhé", "Em đặt lịch khám, anh đi với em được không".
Người vợ cũng cần nhớ giới hạn của mình. Bạn không phải là bác sĩ của chồng, và nếu chính bạn đang mệt hay trầm cảm, việc gồng thêm vai người chăm sóc sẽ làm cả hai cùng kiệt. Khi cả hai cùng không ổn, đó là lúc cần nhờ người ngoài: ông bà, anh chị em, bạn thân, và người có chuyên môn.
Vì sao sức khoẻ tinh thần của bố cũng là chuyện của con
Những năm đầu đời, trẻ học về thế giới qua những người chăm sóc gần nhất. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard mô tả quá trình này bằng hình ảnh "phục và đỡ" (serve and return): trẻ phát tín hiệu bằng ánh mắt, tiếng ê a, cử chỉ, và người lớn đáp lại. Một người bố đang trầm cảm thường vẫn ở đó về thể xác, nhưng đáp lại ít hơn, thưa hơn, khó vui cùng con hơn.
Các nghiên cứu theo dõi dài hạn đã ghi nhận mối liên hệ giữa trầm cảm ở bố trong những năm đầu và một số khó khăn về cảm xúc, hành vi ở trẻ về sau. Mối liên hệ này không phải là định mệnh: rất nhiều đứa trẻ có bố từng trầm cảm vẫn lớn lên khoẻ mạnh, nhất là khi người bố được hỗ trợ và gia đình có những người lớn khác ổn định. Ý nghĩa thực tế của nó là việc chăm cho người bố không phải là chuyện riêng của anh ấy.
Điều này cũng thay đổi cách đặt vấn đề. Thay vì "anh phải mạnh mẽ lên vì con", câu nói phù hợp hơn là "anh cần được giúp, vì anh quan trọng với con". Người bố được chăm sóc tốt là một trong những thứ bảo vệ đứa trẻ tốt nhất mà gia đình có thể cho.
Chuẩn bị từ lúc vợ mang thai: những việc người bố làm được trước
Trầm cảm không phòng được hoàn toàn, nhưng nhiều yếu tố nguy cơ của người bố lộ ra từ trước khi con chào đời và có thể được tính trước. Một số việc vợ chồng nên bàn trong ba tháng cuối thai kỳ:
- Kế hoạch nghỉ: người bố nghỉ được bao nhiêu ngày khi vợ sinh theo chế độ bảo hiểm xã hội và theo thoả thuận với cơ quan; nghỉ phép năm có ghép thêm được không. Quy định nghỉ khi vợ sinh con có thay đổi qua các lần sửa Luật Bảo hiểm xã hội, nên hỏi bộ phận nhân sự về mức hiện hành.
- Kế hoạch ca đêm: ai thức cữ nào, ai được ngủ quãng dài, cuối tuần đổi thế nào. Bàn trước khi cả hai đã mệt sẽ dễ hơn nhiều.
- Kế hoạch tiền: khoản dự phòng cho vài tháng đầu, những khoản có thể hoãn. Lo tiền là một trong những áp lực người bố hay giữ trong lòng nhất.
- Tiền sử của chính mình: nếu người bố từng có giai đoạn trầm cảm, lo âu hay từng uống rượu nhiều khi căng thẳng, nên nói với vợ và với bác sĩ từ trước.
- Một người để nói chuyện: chọn sẵn một người bạn hay người thân mà mình có thể kể thật khi không ổn, và nói trước với người ấy.
- Một thói quen giữ lại: một buổi chạy bộ, một trận bóng mỗi tuần, một việc giúp mình còn là mình. Giữ được một thứ nhỏ còn hơn bỏ hết rồi kiệt sức.
Những cuộc bàn bạc này cũng gửi đi một thông điệp: việc có con là dự án của cả hai, và người bố không chỉ là người phụ việc.
Câu hỏi thường gặp
Đàn ông có bị trầm cảm sau sinh thật không hay chỉ là mệt?
Có. Đây không phải chẩn đoán riêng trong mọi hệ thống phân loại, nhưng trầm cảm ở nam giới trong giai đoạn vợ mang thai và năm đầu có con đã được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu. Mệt vì thiếu ngủ thường đỡ khi được ngủ bù; trầm cảm thì kéo dài, kèm mất hứng thú và thay đổi tính tình rõ rệt.
Người bố nên đi khám ở đâu?
Có thể bắt đầu ở bác sĩ đa khoa, phòng khám nội, hoặc khoa tâm thần, khoa tâm lý của các bệnh viện. Không cần tìm nơi chuyên về sau sinh. Điều quan trọng là kể đúng hoàn cảnh: vừa có con, ngủ bao nhiêu, đang uống rượu bia thế nào, có ý nghĩ tiêu cực nào.
Trầm cảm ở bố có liên quan đến trầm cảm ở mẹ không?
Các nghiên cứu cho thấy hai chuyện này có tương quan: khi một người trầm cảm, người kia có nguy cơ cao hơn. Vì vậy khi một trong hai vợ chồng được chẩn đoán, nên để ý người còn lại, và nếu có thể thì cùng nhau tìm hỗ trợ.
Uống rượu cho dễ ngủ có sao không?
Rượu có thể làm buồn ngủ lúc đầu nhưng làm giấc ngủ nửa sau đêm vụn hơn, và làm tâm trạng ngày hôm sau xấu hơn. Với người đang có dấu hiệu trầm cảm, rượu còn làm tăng nguy cơ hành động bốc đồng. Nên giảm và kể thật với bác sĩ.
Làm sao để chồng chịu đi khám khi anh ấy nói mình không sao?
Tránh dán nhãn "anh bị trầm cảm". Nói về điều mình thấy và nỗi lo của mình, đề nghị một lần khám sức khoẻ chung, hoặc nhờ một người đàn ông mà anh ấy tin, như bố, anh trai, bạn thân, mở lời. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân thì không chờ anh ấy đồng ý.
