Cha mẹ đi làm xa và gửi con nhỏ về quê cho ông bà thường mang ba nỗi nặng cùng lúc: nhớ con, day dứt vì không ở bên con, và sợ con sẽ xa mình. Những cảm xúc này là phản ứng bình thường với một hoàn cảnh khó, không phải dấu hiệu làm cha mẹ kém. Điều giúp được nhiều nhất là gọi đúng tên chúng, giữ liên lạc với con theo một nhịp đều, hợp tác thật với người đang chăm con, và chuẩn bị kỹ cho ngày đoàn tụ.
Ở các khu công nghiệp, rất nhiều cặp vợ chồng trẻ chọn cách này vì giờ làm ca kíp, tiền trọ, chi phí gửi trẻ ở thành phố, hoặc vì không có ai trông con. Các chuyên trang về trông trẻ trong hệ đã bàn chuyện có nên gửi con về quê và chăm con ở quê ra sao. Bài này nhìn từ phía người lớn ở lại thành phố: điều gì đang diễn ra trong lòng mình, cách giữ tinh thần, và khi nào nỗi buồn đã đến mức cần tìm hỗ trợ.
Gọi tên những cảm xúc thường gặp
Nỗi nhớ con thường đến mạnh nhất vào những giờ quen thuộc: giờ ăn tối, giờ đi ngủ, những ngày nghỉ khi phòng trọ yên lặng. Nhiều người mẹ kể rằng họ không dám nhìn ảnh con trong giờ làm vì sợ khóc giữa xưởng. Người bố thì hay im lặng hơn, nhưng nỗi nhớ không ít hơn.
Cảm giác có lỗi là nỗi nặng thứ hai, và nó thường bị nuôi thêm bởi lời người xung quanh: "đẻ con ra mà không nuôi", "lớn lên nó không nhận đâu". Những câu như vậy hiếm khi tính đến hoàn cảnh thật của người cha mẹ, những người đang đi làm chính là để lo cho con.
Nỗi sợ thứ ba là sợ con xa mình: con không chịu nghe máy, con gọi bà là mẹ, con khóc khi được bố mẹ bế. Đây là nỗi sợ có cơ sở một phần, vì trẻ nhỏ gắn bó với người chăm sóc hằng ngày. Nhưng gắn bó không phải là một chiếc bánh có hạn mà ai lấy phần này thì người kia mất phần. Trẻ có thể gắn bó với nhiều người lớn cùng lúc, và mối gắn bó với cha mẹ có thể được giữ và dựng lại.
Ngoài ba nỗi đó còn có sự cô đơn của chính người lớn: xa quê, xa bạn, hai vợ chồng có khi lệch ca ít gặp nhau. Nhận ra rằng mình đang mang nhiều thứ cùng lúc giúp mình bớt tự trách khi thấy mệt.
Gắn bó của trẻ nhỏ: điều nghiên cứu nói và điều nó không nói
Lý thuyết gắn bó, khởi đầu từ công trình của John Bowlby và Mary Ainsworth vào giữa thế kỷ hai mươi, mô tả cách trẻ nhỏ tìm đến một vài người lớn quen thuộc như một chỗ dựa an toàn. Những nghiên cứu sau đó cho thấy điều trẻ cần nhất không phải là một người duy nhất, mà là những người chăm sóc ổn định, đáp lại tín hiệu của trẻ một cách nhạy và đều đặn.
Các nghiên cứu về trẻ "ở lại" khi cha mẹ di cư đi làm, được thực hiện nhiều ở châu Á, ghi nhận rằng nhóm trẻ này có nguy cơ cao hơn về một số khó khăn cảm xúc. Nhưng kết quả rất khác nhau tuỳ hoàn cảnh, và những yếu tố được nhắc nhiều là chất lượng chăm sóc của người ở nhà, việc cha mẹ giữ liên lạc đều, và sự ổn định của cuộc sống hằng ngày của trẻ. Nói cách khác, kết cục không được định sẵn bởi việc cha mẹ đi xa; nó phụ thuộc nhiều vào cách cả gia đình tổ chức.
Điều này vừa an ủi vừa đặt ra việc cần làm. An ủi vì một quyết định khó không đồng nghĩa với làm hại con. Việc cần làm là đầu tư vào những yếu tố còn nằm trong tay mình.
Giữ liên lạc với con theo một nhịp đều
Trẻ nhỏ chưa hiểu thời gian như người lớn, nhưng rất nhạy với sự lặp lại. Một cuộc gọi đều đặn vào cùng một giờ có giá trị hơn những cuộc gọi dài nhưng thất thường. Vài bước để dựng nhịp:
- Thống nhất với ông bà một khung giờ cố định, ví dụ sau bữa tối, vào lúc con thường còn tỉnh táo và vui.
- Giữ cuộc gọi ngắn với trẻ dưới ba tuổi, năm đến mười phút là đủ. Trẻ nhỏ khó tập trung lâu vào màn hình, và việc ép con ngồi nghe máy dễ làm cả hai bên buồn.
- Làm cùng một việc nhỏ mỗi lần: hát một bài quen, đọc một trang truyện mà ông bà cũng có quyển giống, chào thú bông của con. Nghi thức lặp lại giúp trẻ nhận ra cha mẹ.
- Hỏi ông bà trước khi gọi: hôm nay con thế nào, có chuyện gì vui, để có cái mà nói với con.
- Chấp nhận những lần con không muốn nghe máy hay bỏ đi chơi giữa chừng. Đó là chuyện bình thường của trẻ nhỏ, không phải dấu hiệu con quên mình.
- Ngoài cuộc gọi, gửi về những thứ chạm được: một chiếc áo có mùi của mẹ, một bản ghi âm giọng bố kể chuyện để ông bà mở trước giờ ngủ.
Một điều nên tránh là hứa với con những điều không chắc làm được, như "tuần sau mẹ về". Với trẻ nhỏ, lời hứa không thành dễ để lại nỗi thất vọng hơn là không hứa.
Hợp tác với ông bà hoặc người đang chăm con
Khi con ở quê, ông bà là người đang làm phần việc nặng nhất của việc nuôi dạy. Mối quan hệ giữa cha mẹ và ông bà vì vậy ảnh hưởng trực tiếp đến con. Nếu cha mẹ chỉ gọi về để hỏi con ăn được bao nhiêu, sao con gầy, sao con chưa nói được, ông bà sẽ thấy mình bị kiểm tra. Nếu cha mẹ hỏi han cả sức khoẻ của ông bà, cảm ơn những việc cụ thể, thì việc góp ý về sau dễ được đón nhận hơn.
Nên thống nhất với ông bà vài điều chính, như lịch tiêm chủng, đưa con đi khám khi ốm, giờ ngủ, việc không dùng đòn roi, và để phần còn lại cho ông bà tự quyết. Một cuốn sổ nhỏ hay một nhóm chat gia đình để ông bà gửi ảnh, kể chuyện con mỗi ngày giúp cha mẹ thấy mình vẫn theo được nhịp sống của con.
Cũng cần để ý sức của ông bà. Chăm một đứa trẻ nhỏ cả ngày ở tuổi cao là việc nặng, và ông bà cũng có thể buồn, mệt, cô đơn. Khi có điều kiện, giúp ông bà có người phụ, có ngày nghỉ, có tiền để lo những việc bất ngờ, là một cách chăm cho con.
Giữ tinh thần cho chính mình ở thành phố
Người lớn ở lại thành phố cần được chăm sóc không kém. Một số điều nhiều cha mẹ đi làm xa thấy có ích:
- Tìm những người cùng hoàn cảnh: đồng nghiệp trong xưởng, hàng xóm trọ cũng có con ở quê. Kể chuyện con với người hiểu giúp giảm cảm giác chỉ mình mình chịu.
- Giữ một thói quen ngoài giờ làm: đi bộ buổi tối, đá bóng cuối tuần, học một nghề phụ. Phòng trọ trống sau ca làm là lúc nỗi nhớ dễ dồn lại.
- Hai vợ chồng dành một ít thời gian cho nhau, kể cả khi lệch ca. Một bữa cơm chung mỗi tuần giữ cho hai người còn là chỗ dựa của nhau.
- Có một kế hoạch rõ ràng về thời gian: định đi làm xa trong bao lâu, mục tiêu tiền bạc là gì, khi nào xem lại. Một kế hoạch có điểm dừng giúp nỗi day dứt có hình dạng, thay vì kéo dài vô hạn.
- Tìm hiểu các lựa chọn gửi trẻ gần nơi làm. Một số khu công nghiệp có nhà trẻ, nhóm trẻ cho con công nhân, và có những chính sách hỗ trợ trẻ là con công nhân; điều kiện thay đổi theo địa phương, nên hỏi công đoàn hoặc phòng giáo dục nơi mình ở.
- Hạn chế những nguồn làm mình thấy tệ hơn, như các bài đăng so sánh hay lời bình của người không hiểu hoàn cảnh.
Danh mục "Mầm non cho mọi trẻ" và "Chính sách hỗ trợ gia đình" của trang có các bài riêng về chuyện tiếp cận nhóm trẻ cho con công nhân và các khoản hỗ trợ.
Chuẩn bị cho ngày đoàn tụ
Nhiều cha mẹ mong ngày đón con lên ở cùng như một ngày vui trọn vẹn, rồi bất ngờ khi con khóc đòi bà, không chịu ngủ, hay cáu gắt suốt mấy tuần đầu. Với đứa trẻ, rời ông bà cũng là một lần chia xa, dù là để về với cha mẹ. Phản ứng đó là bình thường và thường dịu dần khi trẻ quen với nhịp sống mới.
Những điều giúp việc chuyển tiếp nhẹ hơn: nếu được, để ông bà lên ở cùng vài tuần đầu, hoặc cha mẹ về quê ở cùng con một thời gian trước khi đón; mang theo đồ vật quen thuộc của con; giữ những nghi thức cũ như bài hát ru của bà; cho con gọi điện với ông bà đều đặn sau khi lên. Cha mẹ cũng nên chuẩn bị tinh thần cho chính mình: con có thể cần thời gian để gần lại, và điều đó không có nghĩa là con không thương mình.
Nếu sau vài tháng trẻ vẫn có những thay đổi kéo dài, như thoái lui rõ về ngôn ngữ, sợ hãi nhiều, không chơi, nên hỏi bác sĩ nhi hoặc nhà tâm lý trẻ em.
Khi nào nỗi buồn của cha mẹ cần được hỗ trợ
Nhớ con và day dứt là cảm xúc tự nhiên. Nhưng khi chúng kéo dài nhiều tuần, đi kèm mất ngủ, mất hứng thú với mọi thứ, khó tập trung khi làm việc, hay ý nghĩ rằng mình là cha mẹ tồi không đáng có con, thì đó có thể không còn chỉ là nỗi nhớ. Người mẹ vừa sinh con chưa lâu rồi phải đi làm xa có nguy cơ cao hơn, vì nỗi xa con chồng lên những thay đổi của giai đoạn sau sinh.
Khi đó nên tìm người để nói: một người thân, một đồng nghiệp tin được, công đoàn nơi làm việc, và gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý. Một số bệnh viện ở các tỉnh có khu công nghiệp lớn có khoa tâm thần hoặc phòng khám tâm lý, và khám tâm thần ở cơ sở công lập có thể được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định. Nếu có ý nghĩ làm hại bản thân, nói ngay với người ở gần và đến cơ sở y tế trong ngày.
Người bố cũng cần được hỏi han như người mẹ. Nhiều người đàn ông đi làm xa con giữ nỗi nhớ trong im lặng, rồi tìm đến rượu bia sau ca làm. Một cuộc gọi giữa hai vợ chồng chỉ để hỏi nhau "dạo này anh thấy sao", không bàn chuyện tiền hay chuyện con, đôi khi là chỗ đầu tiên để nỗi nặng được nói ra.
Câu hỏi thường gặp
Con gọi bà là mẹ thì có sao không?
Trẻ nhỏ thường gọi người chăm mình hằng ngày bằng tên gọi gần gũi nhất, và điều đó không có nghĩa con quên cha mẹ. Có thể nhờ ông bà nhẹ nhàng nhắc con về bố mẹ qua ảnh, qua câu chuyện, mà không cần sửa con gay gắt. Khi được ở cùng cha mẹ lâu hơn, cách gọi thường tự thay đổi.
Con không chịu nghe máy, có phải con giận mình không?
Trẻ dưới ba tuổi thường chưa hiểu hết việc nói chuyện qua màn hình và dễ mất tập trung. Không chịu nghe máy chủ yếu là chuyện tuổi, không phải chuyện giận. Giữ cuộc gọi ngắn, có nghi thức quen, chọn giờ con đang vui, và chấp nhận những lần con bỏ đi chơi.
Bao lâu thì nên đón con lên ở cùng?
Không có mốc chung cho mọi gia đình, vì còn tuỳ công việc, chỗ ở, chỗ gửi trẻ và sức khoẻ của ông bà. Nên có một kế hoạch có thời hạn và xem lại định kỳ, thay vì để việc gửi con kéo dài không có điểm dừng. Khi đón, nên chuẩn bị một giai đoạn chuyển tiếp.
Mỗi lần về thăm rồi đi, con khóc rất nhiều, có nên lén đi không?
Lén đi lúc con ngủ có thể tránh được cảnh khóc trước mắt, nhưng nhiều chuyên gia phát triển trẻ cho rằng nó dễ làm trẻ bất an hơn về sau vì không biết lúc nào cha mẹ biến mất. Một lời chào ngắn, rõ ràng, có người ông bà ôm con ngay sau đó thường là cách nhẹ nhàng hơn.
Day dứt quá có nên bỏ việc về quê không?
Đây là quyết định lớn, nên cân nhắc cả tiền bạc, việc làm ở quê, sức khoẻ ông bà và kế hoạch lâu dài của gia đình. Không nên quyết khi đang trong một cơn buồn nặng. Nếu nỗi day dứt kéo dài kèm mất ngủ, mất hứng thú, nên tìm hỗ trợ cho chính mình trước, rồi mới cùng gia đình bàn quyết định.
