Phần mệt nhất của việc nuôi con nhỏ khi cả hai vợ chồng đi làm thường không nằm ở việc tay chân như rửa bình sữa hay giặt đồ, mà ở phần việc không ai thấy: nhớ lịch tiêm, để ý con sắp hết tã, nghĩ trước bữa tối mai, lo tìm người trông con khi cô giữ trẻ nghỉ. Các nhà xã hội học gọi đó là lao động nhận thức hay gánh nặng tinh thần (mental load). Chia việc công bằng nghĩa là chia cả phần nghĩ, không chỉ phần làm.
Khi một người phải giữ toàn bộ bản đồ việc nhà trong đầu, người kia dù rất sẵn lòng cũng chỉ "giúp" được khi được nhắc. Người giữ bản đồ thì vừa làm vừa nhắc, và mệt gấp đôi. Đây là một trong những nguồn căng thẳng âm ỉ phổ biến nhất ở các gia đình trẻ, và cũng là chuyện ít được nói thẳng nhất. Bài này giải thích gánh nặng vô hình gồm những gì, vì sao nó dồn lệch, và một cách chia việc theo mảng trọn vẹn mà nhiều gia đình đã thử.
Hai ca làm và một ca thứ ba không tên
Năm 1989, nhà xã hội học Arlie Hochschild xuất bản cuốn "The Second Shift" (Ca làm thứ hai), dựa trên nhiều năm phỏng vấn và quan sát các cặp vợ chồng cùng đi làm ở Mỹ. Bà mô tả cảnh người phụ nữ hết ca ở cơ quan thì về nhà bắt đầu ca thứ hai: nấu nướng, dọn dẹp, chăm con. Cuốn sách trở thành điểm khởi đầu cho rất nhiều nghiên cứu sau đó về phân công việc nhà.
Ba mươi năm sau, nhà xã hội học Allison Daminger công bố năm 2019 một nghiên cứu về điều bà gọi là "chiều nhận thức của việc nhà". Bà chia lao động nhận thức thành bốn bước: dự đoán một nhu cầu sắp tới, xác định các lựa chọn, quyết định, và theo dõi kết quả. Trong các cặp bà phỏng vấn, người vợ thường gánh phần dự đoán và theo dõi nhiều hơn, còn việc quyết định thì hai người chia đều hơn. Nói cách khác, người chồng hay được hỏi ý kiến ở bước giữa, nhưng người vợ là người nhận ra vấn đề và là người đi kiểm xem việc đã xong chưa.
Ở Việt Nam, nhiều khảo sát về thời gian sử dụng cũng ghi nhận phụ nữ dành thời gian cho việc nhà và chăm sóc không lương nhiều hơn nam giới đáng kể. Điều này không phải lỗi của riêng cặp vợ chồng nào; nó là thói quen của cả xã hội. Nhưng mỗi gia đình có thể quyết định nhà mình làm khác đi.
Gánh nặng vô hình gồm những gì: một danh sách để cả hai cùng đọc
Cách nhanh nhất để thấy gánh nặng vô hình là viết nó ra. Dưới đây là những việc "nghĩ" thường gặp ở một nhà có con dưới sáu tuổi. Hai vợ chồng thử đánh dấu xem hiện ai đang là người nhớ và lo việc nào:
- Nhớ lịch tiêm chủng, lịch khám, giấy tờ của con; đặt lịch và đưa đi.
- Để ý đồ dùng sắp hết: tã, sữa, thuốc hạ sốt trong tủ, kem chống hăm; nhớ mua trước khi hết.
- Biết quần áo nào con đã chật, mùa sau cần gì, đồ nào đem cho.
- Liên lạc với cô giáo, đọc tin nhắn nhóm lớp, nhớ ngày nộp tiền, ngày mặc đồng phục, ngày mang đồ thủ công.
- Lên thực đơn, đi chợ, biết trong tủ lạnh còn gì.
- Tìm người trông con khi cô giữ trẻ nghỉ, khi con ốm không đi học được, khi cả hai cùng phải tăng ca.
- Nhớ sinh nhật, đám giỗ, quà cáp hai bên nội ngoại.
- Để ý tâm trạng của con: dạo này con hay khóc đêm, có chuyện gì ở lớp.
- Theo dõi giấc ngủ, ăn uống, phát triển của con và nhận ra khi có gì bất thường.
- Nhớ những việc lặt vặt của nhà: đóng tiền điện nước, gọi thợ sửa máy giặt, gia hạn thẻ bảo hiểm y tế.
Khi viết ra, nhiều cặp vợ chồng ngạc nhiên vì danh sách dài thế nào và lệch ra sao. Người đang gánh phần lớn thường không thấy hết vì họ làm theo phản xạ; người gánh ít thì thật lòng không biết những việc đó tồn tại. Chính việc cùng nhìn vào danh sách đã làm giảm một phần căng thẳng, vì nó biến nỗi bực mơ hồ thành những việc cụ thể bàn được.
Vì sao "anh giúp em" không giải quyết được
Câu "cần gì cứ bảo anh" nghe rất tử tế, và người nói thường thật lòng. Vấn đề là nó giữ nguyên cấu trúc: một người là quản lý, người kia là người thực hiện. Người quản lý vẫn phải nhớ, phải nghĩ, phải giao việc, phải kiểm lại. Giao việc cũng là việc, và có khi tốn sức hơn tự làm. Lâu dần người quản lý thấy mệt vì không bao giờ được tắt đầu óc, còn người thực hiện thấy bực vì làm rồi vẫn bị chê.
Một vòng lặp khác cũng hay gặp: người chồng làm một việc theo cách của mình, người vợ thấy chưa đúng ý nên làm lại, người chồng kết luận rằng làm cũng vô ích và dần lùi ra. Các nhà nghiên cứu gia đình gọi hiện tượng người mẹ vô tình giữ cửa việc chăm con là "giữ cổng" (maternal gatekeeping). Gỡ vòng lặp này cần cả hai phía: một bên nhận trách nhiệm trọn vẹn, bên kia chấp nhận rằng có nhiều cách làm đúng.
Vì vậy chuyển từ "giúp" sang "phụ trách" là thay đổi cốt lõi. Người phụ trách một việc là người tự nhận ra nhu cầu, tự quyết, tự làm và tự theo dõi, không cần ai nhắc. Người kia không can thiệp trừ khi có vấn đề an toàn.
Chia việc theo mảng trọn vẹn: một buổi bàn bạc làm theo năm bước
Không cần chia đôi từng việc một cách máy móc. Mục tiêu là mỗi người phụ trách trọn một số mảng, và tổng gánh nặng cả nghĩ lẫn làm thấy công bằng với cả hai. Một cách làm thực tế:
- Chọn một buổi tối yên, con đã ngủ, không phải lúc vừa cãi nhau. Mỗi người tự viết danh sách việc mình đang làm và đang lo trong một tuần bình thường, cả việc nghĩ lẫn việc làm.
- Đặt hai danh sách cạnh nhau, gộp lại thành các mảng: bữa ăn, quần áo, sức khoẻ của con, chuyện trường lớp, giấc ngủ đêm, nhà cửa, họ hàng, tiền nong.
- Mỗi người chọn trọn vài mảng, tính cả giờ làm và ca kíp của mình. Người làm ca đêm có thể nhận các mảng làm được ban ngày; người đi làm xa có thể nhận các mảng làm được qua điện thoại như đặt lịch, đóng tiền.
- Với mỗi mảng, thống nhất mức "đủ tốt": bữa tối cần mấy món, quần áo có cần ủi không. Ai phụ trách thì người đó quyết cách làm trong mức đã thống nhất.
- Hẹn xem lại sau hai tuần, rồi mỗi tháng một lần. Con lớn lên, ca làm đổi, mảng việc cũng đổi theo.
Có những tuần cách chia này sẽ đổ vỡ: con ốm, một người phải đi công tác. Điều quan trọng không phải là tuần nào cũng đúng, mà là cả hai có một cái khung chung để quay về, thay vì mỗi lần mệt lại cãi nhau từ đầu.
Mấy kiểu gia đình thường gặp và cách điều chỉnh
Không có công thức chung cho mọi nhà. Bảng dưới gợi ý cách áp dụng ý tưởng chia mảng cho vài hoàn cảnh hay gặp.
| Hoàn cảnh | Khó khăn chính | Gợi ý điều chỉnh |
|---|---|---|
| Cả hai làm giờ hành chính | Giờ cao điểm sáng và tối dồn cục | Một người phụ trách trọn buổi sáng (đưa con đi), người kia trọn buổi tối (đón, tắm, cho ngủ) |
| Một người làm ca, một người làm giờ hành chính | Lệch giờ, ít thời gian chung | Chia theo thời điểm có mặt; dùng một cuốn sổ hoặc bảng chung để bàn giao |
| Công nhân cùng làm ca xoay | Có tuần cả hai cùng ca | Tính trước tuần trùng ca, nhờ hàng xóm hoặc nhóm trông con chéo |
| Một người làm xa, về cuối tuần | Người ở nhà gánh gần hết | Người làm xa nhận các mảng làm từ xa được và trọn việc cuối tuần để người kia nghỉ |
| Sống chung ông bà | Ba người cùng làm, không ai rõ phần | Viết rõ ai phụ trách mảng nào, kể cả ông bà; tránh để mọi việc rơi về người mẹ theo mặc định |
Điểm chung của mọi cách điều chỉnh là làm cho việc phân công nhìn thấy được. Khi việc nằm trong đầu một người, không ai thấy để san sẻ.
Khi chia việc chạm vào chuyện lớn hơn
Có những gia đình bàn bạc mãi vẫn không đổi được gì, vì phía sau chuyện ai rửa bát là những bất đồng sâu hơn: quan niệm về vai trò vợ chồng, sự can thiệp của gia đình hai bên, chuyện tiền bạc, hay cảm giác không được tôn trọng. Khi một cuộc nói chuyện về việc nhà lần nào cũng thành cãi nhau to, đó có thể là lúc cần một người thứ ba trung lập, như một nhà tư vấn hôn nhân gia đình.
Cũng cần để ý khi sự mệt mỏi đã vượt qua chuyện phân công. Nếu một trong hai người kéo dài tình trạng buồn bã, mất ngủ, mất hứng thú, cáu gắt không kiểm soát được, thì chia lại việc nhà là cần nhưng chưa đủ. Trang có các bài riêng về kiệt sức vì làm cha mẹ, trầm cảm sau sinh ở mẹ và ở bố, và cách tìm hỗ trợ chuyên môn.
Và nếu mâu thuẫn trong nhà có dấu hiệu bạo lực, dù là lời nói xúc phạm, kiểm soát tiền bạc, hay động tay chân, thì đó không còn là chuyện chia việc. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 quy định các hành vi bạo lực gia đình và biện pháp bảo vệ; người bị bạo lực có thể tìm hỗ trợ ở chính quyền địa phương, công an, hội phụ nữ và các cơ sở trợ giúp.
Khi một người đang nghỉ thai sản hoặc tạm ở nhà
Trong những tháng người mẹ nghỉ thai sản, nhiều gia đình mặc định rằng người ở nhà lo hết việc nhà, người đi làm lo tiền. Cách chia này nghe hợp lý nhưng bỏ sót một điều: chăm một em bé sơ sinh đã là một công việc toàn thời gian, kéo dài cả đêm, không có giờ nghỉ trưa. Người mẹ đang hồi phục sau sinh mà còn nhận thêm toàn bộ cơm nước, giặt giũ, dọn dẹp thì rất dễ kiệt sức đúng vào giai đoạn dễ tổn thương nhất.
Một cách nhìn công bằng hơn là coi việc chăm bé ban ngày là ca làm của người ở nhà, và phần việc nhà còn lại được chia như khi cả hai cùng đi làm. Người đi làm về nhận trọn một mảng buổi tối, như tắm cho bé và ru ngủ, để người kia có một quãng thật sự không phải để tâm.
Khoảng thời gian này cũng là lúc dễ hình thành nếp. Nếu người bố nhận một mảng chăm con trọn vẹn ngay từ những tuần đầu, như thay tã đêm hay tắm cho con, thì khi người mẹ đi làm lại, gia đình không phải bắt đầu lại từ con số không. Ngược lại, nếu sáu tháng đầu mọi thứ về con đều đi qua tay mẹ, việc chuyển giao về sau sẽ khó hơn nhiều.
Câu hỏi thường gặp
Chia đôi việc nhà năm mươi năm mươi có phải là công bằng nhất không?
Không nhất thiết. Công bằng là khi tổng gánh nặng, tính cả giờ đi làm, việc nghĩ và việc làm, thấy hợp lý với cả hai. Một người làm ca đêm nặng có thể nhận ít việc nhà hơn mà vẫn công bằng. Điều quan trọng là cả hai cùng nhìn thấy và cùng đồng ý với cách chia.
Chồng làm việc nhà không đúng ý thì phải làm sao?
Nếu không ảnh hưởng đến an toàn của con, nên để người phụ trách quyết cách làm của họ. Việc làm lại hoặc chê thường khiến người kia lùi ra. Có thể thống nhất trước mức tối thiểu, ví dụ bình sữa phải được tiệt trùng, rồi để phần còn lại tuỳ người làm.
Ông bà ở cùng thì có nên tính vào chia việc không?
Có, nhưng nên hỏi ông bà muốn nhận phần nào và có sức đến đâu. Việc mặc định mọi việc ông bà không làm đều thuộc về người mẹ là một cách dồn lệch hay gặp. Khi viết rõ ra, cả nhà dễ cảm ơn nhau hơn và dễ điều chỉnh khi ông bà mệt.
Có nên dùng ứng dụng hay bảng việc nhà không?
Một tờ giấy dán tủ lạnh, một sổ tay, hay một ghi chú chung trên điện thoại đều được. Công cụ không quan trọng bằng việc nó nằm ở chỗ cả hai cùng thấy và cùng cập nhật. Đừng để bảng việc trở thành một việc nữa mà chỉ một người lo.
Cãi nhau mãi về việc nhà có phải dấu hiệu hôn nhân có vấn đề không?
Cãi nhau về việc nhà rất phổ biến ở các gia đình có con nhỏ và không tự nó nói lên hôn nhân hỏng. Nhưng nếu cuộc cãi nào cũng leo thang, có lời xúc phạm, hoặc một người thấy sợ người kia, nên tìm một nhà tư vấn gia đình và, khi có bạo lực, tìm hỗ trợ ngay.
