Khi một người trong nhà bị trầm cảm sau sinh, điều gia đình giúp được nhiều nhất là tin rằng đây là chuyện sức khoẻ thật chứ không phải yếu đuối, đỡ những phần việc cụ thể để người mẹ có thời gian ngủ và hồi phục, đi cùng đến buổi khám và theo suốt quá trình điều trị. Lời khuyên "cố lên", "nghĩ tích cực đi" thường không giúp; một đêm được ngủ trọn và một người ngồi nghe không phán xét giúp nhiều hơn.
Bài này viết cho người chồng, người mẹ, chị em, bạn thân của một người đang hoặc có thể đang trầm cảm sau sinh. Những dấu hiệu nhận biết và phân biệt với baby blues có ở bài riêng trong danh mục; ở đây trang tập trung vào việc người xung quanh làm gì: nói thế nào, đỡ việc gì, đưa đi khám ra sao, và giữ sức cho chính mình như thế nào trong một quá trình có thể kéo dài vài tháng.
Trước hết: hiểu điều người mẹ đang trải qua
Người mẹ bị trầm cảm sau sinh thường mang hai lớp đau cùng lúc. Lớp thứ nhất là chính các triệu chứng: buồn, trống rỗng, mệt không hồi lại, không vui nổi với con. Lớp thứ hai là cảm giác tội lỗi vì có những triệu chứng đó, trong khi mọi người xung quanh, và chính mình, đều chờ đợi đây là quãng thời gian hạnh phúc nhất. Nhiều người kể rằng họ thấy mình là người mẹ tồi, là gánh nặng cho cả nhà.
Vì lớp đau thứ hai, người mẹ thường giấu. Họ cười khi có khách, trả lời "em ổn" khi chồng hỏi, và chỉ khóc khi ở một mình. Người thân vì vậy hay chỉ thấy những mảnh rời rạc: một lần cáu bất thường, một bữa cơm bỏ dở, ánh mắt vô hồn lúc cho con bú.
Hiểu điều này giúp người thân thay đổi cách tiếp cận. Mục tiêu không phải là thuyết phục người mẹ rằng mọi thứ ổn, cũng không phải là chứng minh cô ấy đang bệnh, mà là làm cho việc nói thật trở nên an toàn. Khi người mẹ thấy rằng nói ra không làm mình bị chê hay bị coi là kém, họ mới có thể bắt đầu nhận giúp đỡ.
Nên nói và nên tránh
Lời nói của người thân có sức nặng lớn hơn họ nghĩ. Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu thường được nói với ý tốt nhưng gây tổn thương, và những câu có thể dùng thay.
| Câu nên tránh | Người mẹ thường nghe ra | Câu có thể dùng thay |
|---|---|---|
| Ai đẻ xong chẳng thế, rồi sẽ qua | Cảm xúc của mình không đáng để quan tâm | Em đang rất khó khăn, anh thấy được điều đó |
| Có con rồi còn buồn gì nữa | Mình buồn là sai, là vô ơn | Buồn không có nghĩa là em không thương con |
| Nghĩ tích cực lên | Mình đang chọn buồn, tự mình gây ra | Đây không phải lỗi của em, mình cùng tìm cách |
| Ngày xưa mẹ đẻ năm đứa có sao đâu | Mình yếu hơn người khác | Mẹ ngày xưa cũng vất vả, giờ để mẹ đỡ con một tay |
| Em cứ ngồi đó, để anh làm cho | Mình vô dụng, bị gạt ra | Em muốn anh làm việc nào trước, bế con hay nấu cơm? |
| Em làm gì mà mệt | Nỗi mệt của mình không có thật | Tối nay anh trực đêm, em ngủ trọn đi |
Câu tốt nhất nhiều khi là không có câu nào: ngồi cạnh, nghe hết, gật đầu, hỏi "rồi sao nữa". Người trầm cảm hiếm khi cần lời giải ngay; họ cần được nghe trước.
Đỡ việc gì: danh sách việc cụ thể
Câu "cần gì cứ nói" đặt người mẹ vào thế phải nghĩ ra việc và phải mở lời xin, điều rất khó với người đang trầm cảm. Đề nghị cụ thể giúp được nhiều hơn. Những việc gia đình có thể nhận:
- Nhận trọn một hoặc hai cữ đêm để người mẹ có quãng ngủ liền bốn đến năm tiếng.
- Nấu bữa, mang cơm đến, hoặc nấu sẵn vài bữa để trong tủ lạnh.
- Giặt giũ, rửa bình sữa, dọn dẹp mà không cần được nhờ.
- Trông con một vài giờ để người mẹ được tắm thong thả, đi dạo, gặp bạn, hoặc chỉ nằm nghỉ.
- Tiếp khách thay: khéo léo hoãn những lần thăm hỏi khi người mẹ không muốn gặp ai.
- Lo các việc giấy tờ, đi chợ, đóng tiền, đưa con đi tiêm.
- Đặt lịch khám và đi cùng, trông con trong lúc người mẹ vào gặp bác sĩ.
- Nhắc nhẹ việc uống thuốc nếu bác sĩ đã kê, không giám sát kiểu kiểm tra.
Với người ở xa, như bạn thân hay chị em ở tỉnh khác, việc cụ thể có thể là đặt một bữa ăn giao tận nhà, gọi điện vào giờ cố định để nghe, hoặc lên ở cùng vài ngày trong lúc khó khăn nhất.
Đưa đi khám: làm sao khi người mẹ còn ngần ngại
Nhiều người mẹ chần chừ đi khám vì sợ bị coi là điên, sợ bị bắt dùng thuốc, sợ phải ngừng cho con bú, hoặc chỉ đơn giản là không còn sức để sắp xếp. Một cách tiếp cận từng bước:
- Chọn lúc yên, nói về điều mình quan sát và nỗi lo của mình, không dán nhãn: "Mấy tuần nay em ngủ rất ít, hay khóc, anh lo lắm."
- Nói rõ rằng trầm cảm sau sinh là tình trạng sức khoẻ phổ biến và điều trị được, không phải dấu hiệu làm mẹ kém.
- Gỡ từng nỗi sợ cụ thể: đi khám không có nghĩa là bắt buộc dùng thuốc; nếu cần thuốc, bác sĩ sẽ tính đến việc cho con bú.
- Đề nghị bắt đầu ở chỗ quen: bác sĩ sản đã theo dõi lúc mang thai, bác sĩ nhi khám cho bé.
- Nhận làm hết phần sắp xếp: đặt lịch, lo người trông con, đưa đi đón về.
- Đi cùng vào phòng khám nếu người mẹ muốn, kể thêm những gì mình quan sát được.
- Sau buổi khám, cùng nhau ghi lại hướng dẫn và lịch hẹn tiếp theo.
Có một ngoại lệ không chờ sự đồng ý: khi người mẹ có ý nghĩ hoặc kế hoạch làm hại bản thân hay làm hại con, hoặc có dấu hiệu như nghe thấy, nhìn thấy những thứ không có thật, lú lẫn, không ngủ nhiều ngày mà không mệt. Lúc đó ở bên cạnh, không để người mẹ ở một mình với bé, và gọi cấp cứu 115 hoặc đưa đến bệnh viện ngay.
Đồng hành trong suốt quá trình điều trị
Trị liệu tâm lý và thuốc chống trầm cảm thường cần vài tuần mới thấy tác dụng rõ, và hồi phục hiếm khi là một đường thẳng. Sẽ có những ngày tốt hơn rồi những ngày tệ lại. Người thân dễ nản khi thấy một ngày tệ sau một tuần khá, hoặc ngược lại, vội nghĩ đã khỏi và giảm hỗ trợ. Cả hai phản ứng đều làm quá trình chậm lại.
Một vài điều giúp giữ nhịp: tiếp tục đỡ việc ngay cả khi người mẹ đã đỡ hơn, đi cùng các buổi tái khám, không tự ý khuyên người mẹ ngừng thuốc khi thấy khá lên mà để bác sĩ quyết định. Nếu thấy tác dụng phụ hay tình trạng xấu đi, ghi lại và báo bác sĩ.
Cũng nên tạo dần những khoảnh khắc nhỏ để người mẹ kết nối lại với con mà không bị áp lực: một lúc tắm nắng cùng con, một bài hát ru, một buổi đi dạo đẩy xe. Không ép, không chấm điểm. Sự gắn bó giữa mẹ và con thường trở lại khi trầm cảm lui dần.
Giữ sức cho chính người chăm sóc
Người chồng, người bà, người chị đang đỡ cho một người trầm cảm cũng có giới hạn. Họ thường vừa đi làm, vừa chăm em bé, vừa lo cho người mẹ, và ít khi được ai hỏi han. Như đã nói ở bài về trầm cảm ở người bố, khi một người trong cặp vợ chồng trầm cảm, người kia có nguy cơ cao hơn.
Người chăm sóc cần nhận ra dấu hiệu của chính mình: ngủ không được, cáu gắt, thấy kiệt sức, uống rượu nhiều hơn. Chia bớt việc cho những người khác trong gia đình, giữ một khoảng nhỏ cho bản thân mỗi tuần, và có một người để kể chuyện. Một buổi gặp nhà tâm lý cho chính người chăm sóc không phải là xa xỉ, mà là cách giữ cho cả nhà không cùng sụp.
Cuối cùng, người thân không phải là người điều trị. Việc của gia đình là ở bên, đỡ việc và đưa đến đúng chỗ; việc chẩn đoán và điều trị là của người có chuyên môn. Nhận ra ranh giới này giúp người chăm sóc bớt gánh cảm giác phải tự mình chữa cho người thân khỏi bệnh.
Khi người mẹ cáu gắt, đẩy mọi người ra xa
Không phải người mẹ trầm cảm nào cũng lặng lẽ khóc. Nhiều người lại cáu bẳn, gắt với chồng, nói lời khó nghe với mẹ ruột, từ chối mọi sự giúp đỡ rồi lại trách không ai giúp. Người thân dễ bị tổn thương và rút lui, hoặc cãi lại. Cả hai phản ứng đều dễ hiểu, nhưng đều làm người mẹ cô lập hơn.
Cáu gắt thường là bề mặt của sự kiệt sức và của cảm giác mất kiểm soát. Một cách phản ứng hữu ích là không đối đáp ngay, chờ cơn nóng qua, rồi quay lại với một câu đơn giản: "Lúc nãy em mệt quá phải không, anh vẫn ở đây." Ranh giới vẫn cần thiết: nếu lời lẽ thành xúc phạm nặng hoặc có hành vi nguy hiểm, người thân có quyền tạm rời đi và báo bác sĩ điều mình thấy.
Việc ghi lại những lần cáu gắt, thời điểm và hoàn cảnh cũng có ích cho buổi khám. Nhiều khi cơn cáu dồn vào cuối ngày, sau những đêm mất ngủ, hay sau những lần có khách đến chơi. Nhìn ra quy luật giúp gia đình điều chỉnh, như cắt bớt khách, chia lại ca đêm.
Mỗi người một phần việc
Hỗ trợ bền nhất khi được chia cho nhiều người thay vì đổ hết lên người chồng. Bảng dưới là gợi ý phân vai, tuỳ hoàn cảnh từng nhà.
| Người | Phần việc hợp nhất | Lưu ý |
|---|---|---|
| Người chồng | Ca đêm, đưa đi khám, nói chuyện riêng mỗi tối, làm cầu nối với gia đình hai bên | Giữ sức cho mình, không gồng một mình |
| Mẹ ruột, mẹ chồng | Nấu nướng, trông bé ban ngày, chỉ cách chăm bé khi được hỏi | Tránh so sánh với thời mình sinh con |
| Chị em, bạn thân | Nghe chuyện, đưa đi dạo, giữ liên lạc đều | Gọi vào giờ cố định giúp người mẹ có chỗ dựa |
| Anh chị em, họ hàng ở xa | Hỗ trợ việc ngoài: đặt đồ ăn, lo giấy tờ, giúp chi phí khám nếu cần | Hỏi trước việc gì thật sự cần |
| Hàng xóm, đồng nghiệp | Giúp những việc nhỏ như đón con lớn, mua đồ | Tôn trọng chuyện riêng của gia đình |
Người chồng thường là người điều phối tự nhiên, nhưng không nhất thiết phải là người làm nhiều nhất. Việc chủ động phân vai cũng giúp người mẹ bớt cảm giác mình là gánh nặng của riêng một ai.
Câu hỏi thường gặp
Vợ không chịu đi khám thì có nên tự ý đặt lịch không?
Nên bàn trước, vì người mẹ cần được tôn trọng quyền quyết định của mình. Có thể đề nghị đặt lịch thay, đi cùng, bắt đầu ở bác sĩ quen. Trừ khi có ý nghĩ làm hại bản thân, làm hại con, hoặc dấu hiệu lú lẫn, ảo giác, lúc đó gia đình cần đưa đi cấp cứu ngay.
Mẹ chồng và vợ không hợp nhau thì có nên để mẹ chồng chăm không?
Trong giai đoạn người mẹ đang trầm cảm, nên ưu tiên người mà cô ấy thấy thoải mái nhất, kể cả khi đó không phải là người theo lệ thường phải chăm. Có thể chia việc để mẹ chồng giúp phần nấu nướng, giặt giũ, còn những lúc gần gũi thì để người mẹ được ở với người cô ấy tin.
Có nên kể chuyện vợ trầm cảm cho họ hàng biết không?
Đây là thông tin sức khoẻ riêng tư của người mẹ, nên hỏi ý cô ấy trước khi kể với ai. Chỉ cần nói chung rằng cô ấy đang cần nghỉ ngơi để giảm những lần thăm hỏi. Việc kể khi chưa được đồng ý dễ làm người mẹ thấy bị phơi bày và mất lòng tin.
Người mẹ nói ước gì mình biến mất, có phải đang có ý định tự tử không?
Câu này cần được coi trọng. Hỏi thẳng một cách bình tĩnh xem cô ấy có đang nghĩ đến chuyện làm hại mình không; hỏi như vậy không làm ý nghĩ mạnh thêm. Nếu câu trả lời là có, hoặc bạn không chắc, đừng để cô ấy ở một mình và đưa đi khám ngay trong ngày.
Bao lâu thì người mẹ khỏi trầm cảm sau sinh?
Rất khác nhau tuỳ mức độ và việc được điều trị sớm hay muộn. Nhiều người thấy cải thiện rõ sau vài tuần đến vài tháng điều trị. Hồi phục thường lên xuống, nên gia đình cần kiên nhẫn và duy trì hỗ trợ ngay cả khi người mẹ đã khá hơn.
Chồng cũng thấy mình kiệt sức thì làm sao?
Đó là dấu hiệu cần chia bớt việc cho người khác và chăm sóc chính mình. Nhờ ông bà, anh chị em, bạn bè đỡ một phần, giữ giấc ngủ, và nếu tâm trạng kéo dài không ổn thì đi khám. Người chăm sóc kiệt sức sẽ khó giúp được người đang trầm cảm.
