Cha mẹ có con nhỏ nên tìm hỗ trợ chuyên môn khi buồn bã, lo âu, mất ngủ hay cáu gắt kéo dài quá hai tuần và không đỡ khi được nghỉ, khi những cảm xúc đó làm mình khó chăm bản thân, chăm con hay đi làm, hoặc ngay lập tức khi có ý nghĩ làm hại bản thân hay làm hại con. Bước đầu có thể là bác sĩ đa khoa, bác sĩ sản hoặc nhi đang theo dõi gia đình, khoa tâm thần hay khoa tâm lý của bệnh viện; trường hợp khẩn cấp thì gọi cấp cứu.
Nhiều người biết mình không ổn nhưng không biết bắt đầu từ đâu: nên gặp bác sĩ hay nhà tâm lý, ở bệnh viện hay phòng tư vấn, có tốn kém không, nói gì trong buổi đầu. Sự mơ hồ đó đủ để nhiều cha mẹ trì hoãn hàng tháng. Bài này sắp xếp lại các lựa chọn theo mức độ, phân biệt các vai trò chuyên môn, đưa ra danh sách câu nên hỏi và cách chuẩn bị, để bước đầu tiên bớt nặng nề.
Những tín hiệu cho thấy đã đến lúc
Không có ranh giới tuyệt đối giữa "mệt bình thường" và "cần giúp". Nhưng các hướng dẫn lâm sàng thường dựa vào mức độ kéo dài, mức ảnh hưởng đến sinh hoạt, và sự có mặt của nguy cơ. Nếu một trong những điều sau đây đúng với bạn hay người nhà, nên tìm gặp người có chuyên môn:
- Buồn, trống rỗng, lo âu hay cáu gắt gần như mỗi ngày, kéo dài quá hai tuần.
- Không ngủ được dù có cơ hội ngủ, hoặc ngủ rất nhiều mà vẫn kiệt sức.
- Mất hứng thú với hầu hết mọi thứ, kể cả con cái, công việc, bạn bè.
- Những cảm xúc ấy làm mình khó chăm bản thân, khó chăm con, hay ảnh hưởng rõ đến công việc.
- Lo âu dồn dập, cơn hoảng loạn với tim đập nhanh, khó thở, sợ hãi không rõ lý do.
- Những ý nghĩ đáng sợ cứ lặp lại, ví dụ sợ mình làm con bị thương, khiến mình phải tránh ở một mình với con.
- Dùng rượu bia, thuốc ngủ không kê đơn hay chất khác nhiều hơn để chịu đựng.
- Người thân nói rằng bạn thay đổi nhiều, và bạn cũng thấy mình không còn là mình.
- Bất kỳ ý nghĩ nào về việc làm hại bản thân, muốn chết, hoặc làm hại con.
Điều cuối cùng không chờ lịch hẹn. Gọi cấp cứu 115 hoặc đến khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất, và không ở một mình. Với những điều còn lại, đi khám sớm thường giúp quá trình hồi phục ngắn hơn so với chờ đến khi nặng.
Gặp ai: phân biệt các vai trò chuyên môn
Ở Việt Nam, tên gọi các nghề trong lĩnh vực sức khoẻ tinh thần còn dễ lẫn lộn. Bảng dưới phân biệt những vai trò hay gặp nhất. Mức đào tạo và quy định hành nghề có thể thay đổi, nên khi gặp ai, hỏi thẳng về bằng cấp và nơi làm việc của họ là điều hoàn toàn bình thường.
| Vai trò | Làm gì | Khi nào nên gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Bác sĩ đa khoa, bác sĩ sản, bác sĩ nhi | Khám tổng quát, sàng lọc ban đầu, loại trừ nguyên nhân cơ thể, giới thiệu đi tiếp | Bước đầu khi chưa biết bắt đầu từ đâu | Bác sĩ khám cho bé cũng là người mở lời được |
| Bác sĩ chuyên khoa tâm thần | Chẩn đoán, kê đơn thuốc nếu cần, theo dõi điều trị | Khi triệu chứng nặng, kéo dài, có nguy cơ, hoặc cần cân nhắc thuốc | Có ở khoa tâm thần bệnh viện đa khoa và bệnh viện chuyên khoa tâm thần |
| Nhà tâm lý lâm sàng | Đánh giá tâm lý, trị liệu tâm lý có cấu trúc | Khi cần trị liệu, có thể song song với bác sĩ | Luật Khám bệnh, chữa bệnh năm 2023 đưa tâm lý lâm sàng vào nhóm chức danh hành nghề cần giấy phép |
| Chuyên viên tư vấn tâm lý | Lắng nghe, hỗ trợ giải quyết vấn đề, kỹ năng ứng phó | Khi gặp khó khăn trong hoàn cảnh nhưng chưa có dấu hiệu rối loạn nặng | Trình độ đào tạo khác nhau nhiều, nên hỏi kỹ |
| Nhân viên công tác xã hội | Kết nối dịch vụ, hỗ trợ chính sách, hỗ trợ gia đình khó khăn | Khi khó khăn đi kèm vấn đề kinh tế, nhà ở, bạo lực, giấy tờ | Có ở một số bệnh viện, trung tâm công tác xã hội của tỉnh |
Bạn không cần chọn đúng ngay từ đầu. Người có chuyên môn tốt sẽ giới thiệu bạn đến chỗ phù hợp hơn nếu vấn đề vượt quá phạm vi của họ. Điều quan trọng nhất là bắt đầu.
Ở đâu: các lối vào thường gặp
Lối vào gần nhất thường là chính nơi gia đình đang khám. Khi đưa con đi tiêm, đi khám nhi, hay khi mẹ tái khám sau sinh, cứ nói thẳng với bác sĩ rằng muốn hỏi về tâm trạng. Bác sĩ có thể sàng lọc ban đầu và chỉ đường tiếp. Trạm y tế xã, phường cũng là nơi mở lời được, nhất là với các gia đình ở xa thành phố.
Khám chuyên sâu có thể ở khoa tâm thần, khoa tâm lý lâm sàng hoặc phòng khám sức khoẻ tâm thần của các bệnh viện đa khoa, và ở các bệnh viện chuyên khoa tâm thần như Viện Sức khoẻ Tâm thần thuộc Bệnh viện Bạch Mai, các Bệnh viện Tâm thần Trung ương, và bệnh viện tâm thần của các tỉnh, thành phố. Một số bệnh viện phụ sản, nhi lớn cũng có đơn vị tâm lý. Khám tâm thần ở cơ sở công lập có thể được bảo hiểm y tế chi trả theo quy định về tuyến và danh mục; nên hỏi ở quầy tiếp đón trước khi khám. Các buổi trị liệu, tư vấn tâm lý thì thường phải tự chi trả.
Ngoài ra có các phòng khám, trung tâm tư vấn tư nhân. Khi chọn, nên kiểm tra giấy phép hoạt động, bằng cấp của người tư vấn, và thận trọng với những nơi hứa "chữa khỏi" trong thời gian ngắn hoặc bán kèm sản phẩm. Một số dự án cộng đồng về trầm cảm có kênh lắng nghe miễn phí; giờ hoạt động và phạm vi hỗ trợ thay đổi theo thời gian, nên kiểm trên kênh chính thức của họ.
Chuẩn bị cho buổi đầu
Buổi gặp đầu tiên thường ngắn hơn bạn mong, và rất dễ quên điều muốn nói. Chuẩn bị vài thứ trước giúp buổi gặp có ích hơn nhiều:
- Viết ra trong vài dòng: chuyện bắt đầu từ khi nào, có sự kiện nào đi kèm (sinh con, đi làm lại, mất việc, mất người thân), điều gì làm nặng hơn, điều gì làm nhẹ đi.
- Ghi lại giấc ngủ, ăn uống và năng lượng trong một tuần gần nhất, đơn giản như số giờ ngủ mỗi đêm.
- Liệt kê thuốc đang dùng, kể cả thuốc bổ, thuốc nam, và nói rõ nếu đang mang thai hoặc cho con bú.
- Nhớ lại tiền sử: bản thân hay người trong gia đình từng có trầm cảm, lo âu, rối loạn lưỡng cực hay vấn đề với rượu bia không.
- Nói thật về những ý nghĩ đáng sợ, kể cả ý nghĩ làm hại mình hay con. Người có chuyên môn được đào tạo để nghe những điều này mà không phán xét.
- Mang theo người đi cùng nếu bạn muốn, và hỏi trước xem họ có được vào cùng không.
- Chuẩn bị câu hỏi của chính mình để hỏi ở cuối buổi.
Nếu sau buổi đầu bạn thấy không hợp với người tư vấn, điều đó không có nghĩa trị liệu không có tác dụng với bạn. Sự phù hợp giữa người tìm hỗ trợ và người hỗ trợ là một yếu tố được nghiên cứu nhiều, và đổi người là chuyện bình thường.
Những câu nên hỏi người hỗ trợ
Hỏi không có nghĩa là nghi ngờ. Những câu hỏi dưới đây giúp bạn hiểu mình đang nhận dịch vụ gì và tránh những nơi làm không đúng nghề:
- Anh chị được đào tạo ở đâu, có chứng chỉ hay giấy phép hành nghề gì?
- Anh chị thường làm việc theo phương pháp nào, ví dụ liệu pháp nhận thức hành vi, liệu pháp tương tác cá nhân, hay tư vấn hỗ trợ?
- Dự kiến cần bao nhiêu buổi, mỗi buổi bao lâu, chi phí thế nào, có được bảo hiểm chi trả không?
- Điều mình nói ở đây được giữ bí mật đến đâu, trường hợp nào anh chị phải báo cho người khác?
- Nếu cần thuốc thì anh chị có phối hợp với bác sĩ không?
- Nếu tình trạng nặng lên giữa các buổi hẹn thì mình liên lạc với ai?
- Làm sao để biết trị liệu đang có tác dụng?
Câu về bí mật đặc biệt quan trọng với cha mẹ có con nhỏ. Thông thường người hành nghề giữ kín thông tin, trừ khi có nguy cơ nghiêm trọng với chính bạn hoặc với trẻ em. Biết trước điều này giúp bạn yên tâm nói thật.
Những rào cản hay gặp và cách vượt qua
Rào cản lớn nhất thường là nỗi sợ bị coi là "điên" hay "yếu". Ở nhiều nơi, đi khám tâm thần vẫn bị nhìn bằng con mắt khác. Có thể bắt đầu ở nơi ít gây chú ý hơn, như bác sĩ gia đình hoặc phòng khám tâm lý trong bệnh viện đa khoa, và nhớ rằng các rối loạn như trầm cảm, lo âu là những tình trạng sức khoẻ phổ biến, điều trị được, giống như huyết áp hay tiểu đường.
Rào cản thứ hai là thời gian và con nhỏ. Hỏi xem nơi khám có cho mang em bé theo không, sắp xếp người trông con trước, hoặc tìm hình thức tư vấn trực tuyến từ những nơi có giấy phép. Rào cản thứ ba là chi phí: bắt đầu ở cơ sở công lập có bảo hiểm y tế, hỏi về các chương trình hỗ trợ của bệnh viện, hội phụ nữ hay các dự án cộng đồng.
Rào cản cuối cùng là chính gia đình: người chồng, ông bà không tin vào chuyện "bệnh tinh thần". Đưa một người thân đi cùng buổi khám để họ nghe trực tiếp từ bác sĩ thường thuyết phục hơn mọi lời giải thích ở nhà.
Trong lúc chờ đến ngày hẹn
Từ lúc quyết định tìm hỗ trợ đến buổi gặp đầu tiên có thể mất vài ngày đến vài tuần. Khoảng chờ này không nên là khoảng trống. Việc đầu tiên là cho ít nhất một người thân biết mình đang chờ đi khám và vì sao, để họ để ý và đỡ việc. Việc thứ hai là giữ những thứ nền: một quãng ngủ dài mỗi đêm nhờ chia ca, ăn đủ bữa, ra ngoài trời một chút mỗi ngày, giảm rượu bia.
Việc thứ ba là có sẵn một kế hoạch an toàn đơn giản nếu tình trạng xấu đi: biết số cấp cứu, biết bệnh viện gần nhất có khoa cấp cứu, có một người có thể gọi bất cứ giờ nào, và cất những thứ có thể dùng để tự làm hại ra khỏi tầm tay nếu đã từng có ý nghĩ đó. Nếu trong lúc chờ mà ý nghĩ làm hại bản thân xuất hiện, đừng chờ ngày hẹn nữa mà đi khám ngay.
Cuối cùng, nhớ rằng việc đặt lịch đã là một bước hồi phục. Rất nhiều người kể rằng họ thấy nhẹ đi phần nào ngay khi quyết định không gồng một mình nữa.
Câu hỏi thường gặp
Đi khám tâm thần có bị ghi vào hồ sơ ảnh hưởng đến công việc không?
Thông tin khám chữa bệnh được pháp luật bảo vệ bí mật, cơ sở y tế không được tự ý tiết lộ cho cơ quan hay người khác nếu không có sự đồng ý của người bệnh, trừ các trường hợp luật định. Nếu lo lắng, có thể hỏi thẳng cơ sở khám về cách họ lưu và chia sẻ hồ sơ.
Có nhất thiết phải uống thuốc không?
Không phải ai cũng cần thuốc. Với nhiều trường hợp nhẹ và vừa, trị liệu tâm lý là lựa chọn đầu tay. Khi triệu chứng nặng hoặc kéo dài, bác sĩ có thể đề nghị thuốc, đôi khi kết hợp với trị liệu. Quyết định dùng thuốc nên được bàn kỹ với bác sĩ, nhất là khi đang mang thai hay cho con bú.
Tư vấn trực tuyến có đáng tin không?
Có thể có ích, nhất là khi khó sắp xếp đi lại với con nhỏ, nhưng nên chọn những nơi có giấy phép, người tư vấn có bằng cấp rõ ràng và có quy trình xử lý khi khẩn cấp. Thận trọng với những tài khoản mạng xã hội tự xưng chuyên gia mà không có thông tin kiểm chứng được.
Bao lâu thì thấy trị liệu tâm lý có hiệu quả?
Tuỳ vấn đề và phương pháp. Nhiều liệu pháp có cấu trúc kéo dài vài tuần đến vài tháng, và người tham gia thường thấy thay đổi dần chứ không phải ngay buổi đầu. Nên hỏi người trị liệu cách theo dõi tiến triển và cùng xem lại sau vài buổi.
Con còn quá nhỏ, cả nhà không ai trông thì làm sao đi khám?
Hỏi trước xem nơi khám có cho mang theo em bé không; nhiều nơi chấp nhận. Có thể nhờ hàng xóm, bạn bè trông con vài giờ, hoặc chọn hình thức tư vấn trực tuyến từ những nơi có giấy phép. Việc khó sắp xếp không nên là lý do để trì hoãn khi đang có dấu hiệu nặng.
Có số đường dây nóng nào để gọi khi khủng hoảng không?
Khi có nguy cơ tính mạng, gọi cấp cứu 115. Với chuyện liên quan đến an toàn và chăm sóc trẻ em, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoạt động miễn phí suốt ngày đêm. Ngoài ra một số dự án cộng đồng về trầm cảm có kênh lắng nghe; nên kiểm thông tin hiện hành trên kênh chính thức của họ.
