Nhóm cha mẹ thường toàn các bà mẹ không phải vì các ông bố không quan tâm tới con, mà phần lớn do cách mời (tin nhắn chỉ gửi cho mẹ), giờ giấc (buổi chiều ngày thường), chủ đề (nghiêng về chăm sóc mà người mẹ vẫn làm chính) và không khí (một người đàn ông giữa hai mươi người phụ nữ dễ thấy lạc chỗ). Muốn có các ông bố, nhóm cần mời trực tiếp người bố, chọn giờ ngày nghỉ, có hoạt động làm cùng con, và mời một ông bố khác giữ vai trò dẫn dắt.
Ở nhiều nước, các tổ chức làm việc với gia đình đã nhận ra khoảng trống này từ lâu, và đã có những chương trình riêng nhằm đưa người bố vào việc chăm sóc con nhỏ. Bài này nói về những gì nghiên cứu ghi nhận (và chưa chắc chắn) về vai trò của người bố, vì sao bố vắng ở các nhóm cha mẹ, cách đổi lời mời, chủ đề, hình thức, khi nào nên có buổi riêng, những điều khiến bố rời nhóm, và vai trò của ông, chú, người chăm sóc nam khác. Mục tiêu không phải là thêm một nhóm dành cho đàn ông, mà là để nhóm cha mẹ đúng nghĩa là của cả cha lẫn mẹ.
Vì sao nhóm cha mẹ thường chỉ có các bà mẹ
Nhìn kỹ một nhóm phụ huynh điển hình sẽ thấy nhiều cơ chế âm thầm đẩy các ông bố ra ngoài. Nhóm chat do người mẹ lập, mời các bà mẹ khác. Tin nhắn mời buổi sinh hoạt gửi cho “các mẹ”. Buổi gặp diễn ra chiều ngày thường hoặc giờ đón con, khi nhiều ông bố còn ở chỗ làm. Chủ đề xoay quanh ăn, ngủ, tắm, những việc mà ở nhiều gia đình người mẹ vẫn gánh chính, nên người bố nghĩ đó là chuyện mình không cần biết.
Thêm vào đó là áp lực xã hội. Ở nhiều nơi, một ông bố đi dự buổi sinh hoạt phụ huynh có thể bị trêu là “phụ nữ hoá”, hay bị nghĩ là vợ bắt đi. Ngay trong nhóm, người bố duy nhất dễ được đối xử như khách, được hỏi ý kiến về chuyện “đàn ông” như sửa xe, tiền bạc, ít khi được hỏi về giấc ngủ của con. Vài lần như vậy là đủ để họ không quay lại.
Hiểu được các cơ chế này giúp nhóm nhận ra rằng sự vắng mặt của bố phần nhiều là kết quả của cách tổ chức, không chỉ của thái độ cá nhân. Và cách tổ chức thì có thể đổi được, với chi phí rất nhỏ.
Người bố tham gia thì được gì: điều nghiên cứu nói và chưa nói
Một tổng quan có hệ thống của Sarkadi và cộng sự đăng trên tạp chí Acta Paediatrica năm 2008, tổng hợp các nghiên cứu theo dõi dài hạn, ghi nhận sự tham gia tích cực và đều đặn của người bố gắn với một số kết quả tốt hơn ở trẻ, như ít vấn đề hành vi hơn và kết quả nhận thức tốt hơn ở một số nhóm. Các báo cáo “State of the World’s Fathers” do chiến dịch MenCare và tổ chức Equimundo (trước đây là Promundo) công bố từ năm 2015 cũng nhấn mạnh lợi ích của việc chia đều việc chăm sóc cho cả trẻ, người mẹ và chính người bố.
Điều cần đọc cẩn thận là phần lớn kết quả này là mối liên hệ, không phải bằng chứng nhân quả trọn vẹn. Gia đình mà người bố tham gia nhiều có thể khác ở nhiều điểm khác, như thu nhập, giờ làm, quan hệ vợ chồng. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh chất lượng của sự tham gia: một người bố ở nhà nhiều nhưng căng thẳng, quát tháo không mang lại lợi ích như một người bố ít giờ hơn nhưng ấm áp, đáng tin.
Với một nhóm cha mẹ, cách dùng các kết quả này hợp lý nhất không phải là nói với các ông bố “con bạn sẽ giỏi hơn nếu bạn đến”, mà là nói rằng việc chăm con nhỏ là việc của cả hai, rằng người bố cũng có câu hỏi và nỗi lo riêng, và nhóm là chỗ để họ hỏi. Chia sẻ việc chăm sóc cũng giảm gánh nặng cho người mẹ, điều mà nhiều nghiên cứu về sức khoẻ tinh thần sau sinh đã ghi nhận.
Đổi từ cách mời
Mời trực tiếp người bố. Có số của người bố trong danh sách, gửi lời mời tới họ chứ không chỉ nhắn người mẹ “rủ chồng đi”. Lời mời trực tiếp cho người bố biết họ được chờ đợi, không phải người đi kèm.
Gọi tên “bố mẹ”, “cha mẹ”, không chỉ “các mẹ”. Đổi tên nhóm chat, tên buổi sinh hoạt, câu chữ trong lời mời. Thay đổi nhỏ nhưng đọc lên là thấy khác.
Nhờ một ông bố mời các ông bố. Lời mời từ một người đàn ông cùng hoàn cảnh, đã từng đến và thấy có ích, giảm được nhiều ngại ngùng. Đó cũng là cách nhóm có người bố giữ vai trò dẫn dắt.
Nói rõ hoạt động cụ thể. “Sáng Chủ nhật, các bố đưa con ra công viên chơi xếp khối, sau đó ngồi bàn chuyện con ngủ trễ” rõ hơn nhiều so với “buổi sinh hoạt phụ huynh”. Người bố biết mình sẽ làm gì khi đến.
Chọn giờ bố đến được. Sáng thứ Bảy, Chủ nhật thường hợp nhất. Với gia đình làm ca, hỏi trực tiếp lịch của người bố, không đoán theo lịch người mẹ.
Chủ đề và hình thức mà các ông bố hay đến
Không có chủ đề nào chỉ dành cho bố, nhưng có những cách mở đầu dễ để người bố bước vào. Bảng dưới là các gợi ý mà nhiều nhóm và chương trình làm việc với người bố đã dùng; nhóm nên hỏi chính các ông bố trong khu.
| Hình thức hoặc chủ đề | Vì sao hợp | Lưu ý |
|---|---|---|
| Buổi chơi cùng con ngoài trời, rồi ngồi trò chuyện | Bắt đầu bằng việc làm, không bằng nói; con có mặt làm không khí tự nhiên | Cần chỗ an toàn, góc ngồi cho người lớn gần chỗ trẻ chơi |
| An toàn cho trẻ: chở con bằng xe máy, ghế ô tô, nhà có trẻ nhỏ | Thực tế, nhiều ông bố đang lo mà ít ai nói tới | Mời người có chuyên môn về an toàn hoặc sơ cứu |
| Làm bố lần đầu: những tháng đầu sau sinh | Người bố thường thấy mình đứng ngoài; buổi này cho họ chỗ hỏi | Kết hợp nói về hỗ trợ người mẹ sau sinh |
| Cân bằng công việc và con nhỏ | Chạm đúng áp lực của nhiều ông bố đi làm | Tránh biến thành buổi than phiền chung về công việc |
| Làm đồ chơi đơn giản cùng con từ đồ có sẵn | Có sản phẩm cụ thể, dễ khoe, dễ kể lại | Kiểm an toàn: không chi tiết nhỏ, không cạnh sắc |
| Khi bố mẹ khác ý về cách dạy con | Ai cũng gặp, nghe nhà khác kể giúp bớt căng | Không biến thành buổi phân xử chuyện vợ chồng |
Ở hầu hết các chủ đề, điều làm người bố quay lại là được đối xử như một người chăm sóc ngang hàng, được hỏi về con mình chứ không chỉ được hỏi ý kiến “phía đàn ông”.
Buổi riêng cho các ông bố hay buổi chung cả cha lẫn mẹ
Cả hai cách đều có chỗ. Buổi riêng cho các ông bố, thường bắt đầu bằng hoạt động cùng con rồi chuyển sang trò chuyện, giúp người bố thoải mái nói về những điều khó nói trước mặt vợ hay trước nhiều phụ nữ: không biết dỗ con, thấy mình vụng về, áp lực kiếm tiền, cảm giác bị gạt ra khi vợ và con gắn bó. Nhiều chương trình làm việc với người bố ở các nước bắt đầu bằng mô hình này.
Buổi chung có ưu điểm khác: vợ chồng nghe cùng một nội dung, dễ bàn tiếp ở nhà, và nhóm không bị chia đôi thành “nhóm mẹ” và “nhóm bố”. Điều cần lưu ý ở buổi chung là để người bố có tiếng nói thật, chẳng hạn ghép nhóm thảo luận nhỏ sao cho mỗi nhóm có cả bố lẫn mẹ của những nhà khác nhau, và người điều phối chủ động hỏi ý kiến người bố về chuyện chăm con, không chỉ chuyện khác.
Một nhịp nhiều nhóm thấy hợp là thỉnh thoảng có buổi riêng để các ông bố quen nhau và quen nhóm, còn phần lớn là buổi chung. Khi đã có vài ông bố đến đều, buổi chung tự nhiên có không khí khác, và người bố mới đến không còn là người đàn ông duy nhất trong phòng.
Những điều khiến các ông bố rời nhóm
Giữ chân người bố khó hơn mời được người bố tới lần đầu. Các tình huống dưới đây hay được kể lại; tránh được chúng là giữ được phần lớn.
- Bị đối xử như khách: được cảm ơn vì “chịu khó đi”, được chụp ảnh như chuyện lạ, nhưng không được hỏi ý kiến về con.
- Bị đem ra làm ví dụ xấu: chủ đề trượt sang than phiền về “các ông chồng” khi người bố đang ngồi đó.
- Bị đẩy vào vai hậu cần: mời đến để khiêng bàn, sửa quạt, rồi ngồi ngoài trong phần trò chuyện.
- Ngôn ngữ chỉ hướng về người mẹ: “các mẹ cho bé ăn thế này”, “mẹ nào có kinh nghiệm thì kể”.
- Bị bắt phải nói ngay: người bố mới thường cần vài buổi chỉ nghe; ép nói sớm làm họ ngại.
- Không có người bố nào khác: sau vài buổi vẫn là người đàn ông duy nhất, cảm giác lạc lõng tăng dần.
Người điều phối có thể tránh phần lớn những điều này bằng vài thói quen: dùng “bố mẹ” trong mọi câu, hỏi ý kiến người bố về chuyện con, giữ chủ đề không trượt thành than phiền về giới, và nhờ người bố đã đến đều chào đón người bố mới.
Ông, chú và những người chăm sóc nam khác
Ở nhiều gia đình Việt, người đàn ông chăm trẻ ban ngày không phải là bố mà là ông nội, ông ngoại, có khi là chú, bác khi bố mẹ đi làm xa. Các ông thường không bao giờ được mời vào nhóm cha mẹ, dù chính họ là người đưa đón, cho ăn, trông cháu ngủ trưa. Mở cửa cho các ông là cách để nhóm phản ánh đúng ai đang chăm trẻ trong khu.
Với các ông, nhịp và cách nói cần điều chỉnh: buổi sáng sớm thường hợp hơn buổi tối, chữ to nếu có tài liệu, không dùng nhiều từ mới, và quan trọng là tôn trọng kinh nghiệm của họ. Ông đã nuôi lớn mấy người con, nên buổi sinh hoạt nên là chỗ trao đổi hai chiều: ông kể cách ngày xưa, nhóm cùng bàn điều gì nay đã khác (chẳng hạn khuyến cáo về tư thế ngủ của trẻ sơ sinh, về ghế ngồi khi chở trẻ), điều gì vẫn đúng.
Những gia đình chỉ có một người chăm sóc, như người bố nuôi con một mình, cũng cần được nghĩ tới. Họ thường thiếu cả thời gian lẫn mạng lưới để nhờ cậy. Một nhóm cha mẹ đón được họ, với giờ giấc linh hoạt và góc trông trẻ, đang làm đúng việc mà một cộng đồng nên làm: không để ai phải nuôi con một mình hoàn toàn.
Câu hỏi thường gặp
Có nên lập nhóm chat riêng cho các ông bố không?
Có thể, nếu các ông bố muốn có chỗ hỏi nhau những điều ngại hỏi trong nhóm chung. Nhưng nhóm chung vẫn nên mời người bố, để thông tin về lịch sinh hoạt và tài liệu đến được cả hai. Nhóm riêng nên do một ông bố quản trị và theo cùng nội quy như nhóm chung.
Người bố ít nói, chỉ ngồi nghe thì có sao không?
Không sao. Ngồi nghe vài buổi là cách nhiều người quen với nhóm. Người điều phối có thể mời nhẹ nhàng bằng câu hỏi cụ thể về con của họ, nhưng không ép. Khi đã có vài ông bố khác cùng tham gia và không khí thoải mái, người ít nói thường bắt đầu kể chuyện của mình.
Nếu người mẹ không muốn chồng tham gia nhóm thì sao?
Đó là chuyện của từng gia đình và nhóm nên tôn trọng. Có những lý do như người mẹ cần một chỗ riêng để nói chuyện hoặc quan hệ vợ chồng đang căng. Nhóm có thể giữ cả buổi chung và buổi riêng theo giới, để mỗi người chọn chỗ hợp với mình mà không ai bị gạt ra.
Có nên mời người có chuyên môn là nam giới chia sẻ cho các ông bố không?
Một người chia sẻ là nam, như bác sĩ nhi, giáo viên mầm non nam hay người làm công tác xã hội, có thể giúp các ông bố thấy gần gũi hơn, nhất là ở buổi đầu. Nhưng chuyên môn và cách nói chuyện quan trọng hơn giới tính, và các ông bố cũng cần nghe người có chuyên môn là nữ.
Nhóm có nên nói về chế độ nghỉ của lao động nam khi vợ sinh con không?
Có, vì nhiều ông bố không rõ quyền này. Luật Bảo hiểm xã hội có chế độ cho lao động nam đang đóng bảo hiểm được nghỉ khi vợ sinh con, với số ngày tuỳ trường hợp. Nhóm nên mời người hiểu luật hoặc cán bộ công đoàn giải thích, và dặn kiểm quy định hiện hành vì luật có thể thay đổi.
Làm sao để buổi sinh hoạt không biến thành buổi tranh cãi giữa bố và mẹ?
Giữ quy ước nói về mình, không nói thay người khác; ghép nhóm thảo luận để vợ chồng không ngồi cùng một nhóm nhỏ; và người điều phối nhẹ nhàng chuyển hướng khi câu chuyện thành chuyện riêng của một nhà. Những bất đồng sâu nên được gợi ý tìm người tham vấn gia đình có chuyên môn.
