Ngày hội hoà nhập là ngày hội được thiết kế từ đầu để mọi trẻ cùng tham gia được, kể cả trẻ khuyết tật vận động, trẻ khiếm thính, khiếm thị, trẻ có rối loạn phổ tự kỷ hay nhạy cảm với tiếng ồn, ánh sáng, đám đông. Nó không đòi hỏi tiền nhiều hơn mà đòi hỏi nghĩ trước: lối đi không bậc, góc yên tĩnh, một khung giờ ít ồn, lịch trình bằng hình gửi trước, trò chơi đổi luật để mọi trẻ cùng chơi, và hỏi các gia đình cần gì thay vì đoán.
Luật Người khuyết tật 2010 và Công ước của Liên Hợp Quốc về quyền của người khuyết tật mà Việt Nam đã phê chuẩn đều khẳng định quyền tham gia đời sống văn hoá, vui chơi, giải trí của người khuyết tật, trong đó có trẻ em. Ở cấp khu phố, quyền đó trở thành những việc rất cụ thể: trẻ ngồi xe lăn có tới được trạm chơi không, trẻ sợ tiếng trống có chỗ để lui vào không, cha mẹ có dám đưa con đến không. Bài này đi qua từng việc đó.
Hoà nhập từ khâu thiết kế, không phải thêm vào sau
Một ngày hội thường được thiết kế cho trẻ “bình thường”, rồi đến phút cuối mới nghĩ tới việc trẻ khuyết tật có tham gia được không. Lúc đó, sự hỗ trợ thường mang dáng vẻ ngoại lệ: một góc riêng cho “các bạn đặc biệt”, một tình nguyện viên đi kèm suốt buổi, một trò riêng không ai chơi cùng. Trẻ và gia đình cảm nhận rất rõ sự tách biệt đó.
Cách nghĩ khác là thiết kế cho cả dải đa dạng của trẻ ngay từ đầu. Khi lối đi đủ rộng và phẳng cho xe lăn, nó cũng dễ cho xe đẩy em bé và cho ông bà đi chậm. Khi có góc yên tĩnh, nó không chỉ giúp trẻ có rối loạn phổ tự kỷ mà cả em bé cần ngủ, trẻ đang mệt, người lớn cần nghỉ. Khi trò chơi có nhiều cách tham gia, trẻ nhút nhát, trẻ nhỏ tuổi hơn cũng được lợi.
Cách tiếp cận này thường được gọi là thiết kế phổ quát (universal design), vốn bắt nguồn từ kiến trúc và sau được áp dụng cho giáo dục và sự kiện. Nó không đòi hỏi mọi thứ hoàn hảo, chỉ đòi hỏi người tổ chức đặt câu hỏi “trẻ nào có thể bị bỏ lại ở đây?” ở từng khâu, và tìm cách đơn giản nhất để không ai bị bỏ lại.
Lối đi, nhà vệ sinh và chỗ ngồi
Khả năng tiếp cận vật lý là nền móng. Khi đi khảo sát mặt bằng, mang theo một chiếc xe đẩy hay nhờ một người dùng xe lăn đi cùng sẽ thấy ngay những chỗ khó.
- Lối vào. Có lối không bậc, hoặc có tấm dốc tạm chắc chắn. Cổng đủ rộng cho xe lăn qua. Không để đồ chắn lối.
- Bề mặt. Sân gạch, xi măng phẳng dễ đi hơn sỏi, cát, cỏ cao. Nếu trạm đặt trên cỏ, có ít nhất một lối đi phẳng tới trạm.
- Độ cao của trạm. Bàn trạm thủ công có chỗ cho xe lăn tiến sát, đồ chơi đặt ở độ cao với tới được từ xe lăn, hoặc có khay đặt trên đùi.
- Nhà vệ sinh. Biết nhà vệ sinh gần nhất có lối vào cho xe lăn không, có chỗ thay tã cho trẻ lớn không. Nếu không có, báo trước cho gia đình để họ chuẩn bị.
- Chỗ ngồi. Có ghế có tựa cho người lớn và trẻ cần ngồi nghỉ, đặt rải rác gần các trạm, có bóng râm.
- Chỗ đậu xe. Một chỗ gần lối vào dành cho gia đình có trẻ khó đi lại.
Không phải mặt bằng nào cũng đáp ứng hết. Điều quan trọng là biết rõ và nói thật với các gia đình trong lời mời, ví dụ “nhà vệ sinh có hai bậc thềm, tình nguyện viên có thể hỗ trợ”, để họ tự quyết định.
Góc yên tĩnh và một khung giờ ít ồn
Nhiều trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, rối loạn xử lý giác quan hay đơn giản là nhạy cảm, dễ bị quá tải bởi tiếng ồn lớn, ánh sáng mạnh, đám đông, những va chạm bất ngờ. Khi quá tải, trẻ có thể khóc thét, bịt tai, bỏ chạy, hay sụp đổ cảm xúc. Đây không phải trẻ hư hay cha mẹ không biết dạy, mà là phản ứng của hệ thần kinh trước lượng kích thích vượt ngưỡng.
Góc yên tĩnh là nơi trẻ có thể lui vào để dịu lại. Nó nên ở xa loa và trạm vận động, có bóng râm, có thảm, gối, một chiếc lều nhỏ hay tấm vải che tạo cảm giác được bao bọc, vài món đồ mềm, và có thể có vài chiếc chụp tai giảm ồn cho trẻ mượn. Góc yên tĩnh mở cho mọi trẻ, không dán nhãn dành cho ai, để trẻ không ngại vào.
Một số sự kiện ở nước ngoài có khung “giờ thân thiện giác quan” (sensory-friendly hour), thường là giờ đầu tiên, khi loa tắt hoặc nhỏ, ít người, đèn dịu. Ngày hội khu phố có thể làm tương tự: ba mươi phút đầu không bật nhạc, không có hoạt động ồn ào, mời các gia đình có trẻ nhạy cảm đến sớm để làm quen với không gian trước khi đông người. Báo rõ khung giờ này trong lời mời.
Báo trước bằng hình: lịch trình và ảnh địa điểm
Với nhiều trẻ khuyết tật trí tuệ, trẻ có rối loạn phổ tự kỷ, trẻ chậm phát triển ngôn ngữ, sự bất ngờ là nguồn lo lắng lớn. Biết trước sẽ đi đâu, gặp gì, làm gì giúp trẻ bình tĩnh hơn rất nhiều. Gửi trước cho các gia đình một bộ chuẩn bị đơn giản.
- Vài tấm ảnh chụp địa điểm: lối vào, khu chơi, nhà vệ sinh, góc yên tĩnh. Ảnh không cần có người.
- Một lịch trình bằng hình: mỗi hoạt động một hình vẽ hay ảnh đơn giản, xếp theo thứ tự, ví dụ đến nơi, chơi trạm, nghỉ ăn nhẹ, hát vòng tròn, về nhà.
- Mô tả ngắn những thứ có thể gây bất ngờ: có lúc vỗ tay, có tiếng trống, có trò chạy nhảy, có nhiều trẻ khác.
- Ảnh hoặc mô tả của người sẽ đón trẻ ở cổng, nếu có thể.
- Gợi ý cha mẹ đọc cùng trẻ vài lần trước ngày hội, như đọc một câu chuyện ngắn về “ngày mình đi chơi ngày hội”.
- Trong ngày hội, có một bản lịch trình bằng hình lớn đặt ở bàn đón và ở góc yên tĩnh, để trẻ nhìn lại khi cần.
Cách dùng câu chuyện và hình ảnh để chuẩn bị cho trẻ trước những tình huống mới được dùng phổ biến trong hỗ trợ trẻ có rối loạn phổ tự kỷ. Ở ngày hội, nó còn giúp cả trẻ nhút nhát và trẻ nhỏ tuổi.
Trò chơi mọi trẻ cùng chơi được
Nhiều cách tham gia một trò. Trong trò ném bóng vào rổ, trẻ có thể ném từ xa, ném từ gần, lăn bóng, hay thả bóng từ xe lăn. Trẻ nào cũng có cách của mình, và trò vẫn là một trò chung.
Đổi tốc độ, đổi khoảng cách. Trò rồng rắn lên mây hay mèo đuổi chuột có thể chơi đi chậm thay vì chạy, để trẻ dùng khung tập đi hay xe lăn cùng tham gia. Vòng tròn nắm tay có thể rộng hơn.
Dùng nhiều giác quan. Trò có tiếng chuông, có màu tương phản mạnh, có đồ có kết cấu khác nhau giúp trẻ khiếm thị, khiếm thính cùng tham gia. Ví dụ bóng có chuông bên trong, hiệu lệnh bằng cả lời nói lẫn động tác tay.
Có vai không cần vận động. Người đánh trống báo đổi lượt, người giữ đồ, người đếm, người chọn bài hát. Trẻ không muốn hay không thể chạy vẫn có vai trong trò chung.
Không có loại trừ. Những trò mà người thua bị loại ra ngoài làm trẻ chậm hơn luôn bị loại đầu tiên. Đổi luật để người “bị bắt” đổi vai thay vì ra ngoài.
Để trẻ tự chọn. Mời, nhưng không ép. Một trẻ đứng xem cả buổi rồi cuối buổi vào chơi một lượt cũng là thành công.
Trẻ khiếm thính, khiếm thị: những điều chỉnh nhỏ mà có ích
Với trẻ khiếm thính hay nghe kém, phần lớn thông tin ở ngày hội đi qua lời nói và loa, nên dễ bị lỡ. Người dẫn trò đứng ở chỗ trẻ nhìn thấy mặt, nói rõ, không che miệng, kèm động tác tay khi đưa hiệu lệnh như bắt đầu, dừng, đổi lượt. Hiệu lệnh bằng hình như giơ một tấm vải màu, vẫy tay, bật tắt một chiếc đèn nhỏ giúp trẻ theo kịp trò. Nếu gia đình dùng ngôn ngữ ký hiệu, hỏi xem có người quen biết ký hiệu có thể đi cùng không, và học vài ký hiệu cơ bản như chào, cảm ơn, chơi, nghỉ.
Với trẻ khiếm thị hay nhìn kém, lối đi cần thông thoáng, không đặt đồ bất ngờ giữa đường, và mép trạm nên được đánh dấu bằng thảm có kết cấu khác hay dây mềm để trẻ cảm nhận được. Người lớn tự giới thiệu tên khi tới gần trẻ, mô tả bằng lời những gì đang diễn ra xung quanh, và hỏi trẻ có muốn được dẫn tay không trước khi chạm. Đồ chơi có tiếng, có mùi, có kết cấu rõ như lá khô sột soạt, bóng có chuông, đất nặn, cát giúp trẻ tham gia trọn vẹn hơn những đồ chỉ để nhìn.
Những điều chỉnh này cũng có ích cho trẻ khác: hiệu lệnh vừa nói vừa làm động tác giúp trẻ nhỏ tuổi hiểu nhanh hơn, lời mô tả rõ ràng giúp trẻ mới đến định hướng, đồ chơi nhiều giác quan làm trạm nào cũng phong phú hơn.
Hỏi gia đình trước, và lời nói của người lớn trong ngày hội
Người hiểu rõ nhất một trẻ cần gì là gia đình trẻ. Trong phiếu đăng ký, có một câu hỏi mở và tôn trọng như: “Con có cần hỗ trợ gì để tham gia vui hơn không? Ví dụ lối đi, chỗ nghỉ, cách giao tiếp, điều con thích hay sợ.” Không hỏi chẩn đoán, không bắt khai, chỉ hỏi điều cần để chuẩn bị. Thông tin này chỉ dùng trong nhóm tổ chức và huỷ sau ngày hội.
Lời mời cũng cần nói rõ ngày hội chào đón mọi trẻ, kể cả trẻ khuyết tật, và kể những gì đã chuẩn bị. Nhiều gia đình có con khuyết tật đã quen với việc bị từ chối hay bị nhìn ái ngại ở nơi công cộng, nên họ cần nghe thấy rõ lời mời dành cho mình mới dám đến. Một lời mời trực tiếp từ một người quen, một cô giáo hay một gia đình khác cùng hoàn cảnh thường có sức nặng hơn tin nhắn chung.
Trong ngày hội, tình nguyện viên nên được dặn về cách nói. Nói với trẻ chứ không chỉ nói với cha mẹ về trẻ. Không hỏi “bé bị gì vậy” trước mặt trẻ. Không khen kiểu thương hại. Khi trẻ khác hỏi “sao bạn ấy ngồi xe lăn”, trả lời đơn giản, bình thường: “bạn ấy dùng xe lăn để đi, như mình dùng chân”, rồi mời cả hai cùng chơi. Trẻ nhỏ học cách đối xử với sự khác biệt từ chính cách người lớn phản ứng.
Sau ngày hội, hỏi riêng các gia đình có con khuyết tật xem điều gì giúp được, điều gì còn khó. Những góp ý đó là cách tốt nhất để ngày hội sau hoà nhập hơn. Nếu có thể, mời một vài phụ huynh vào nhóm tổ chức lần sau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên tổ chức ngày hội riêng cho trẻ khuyết tật thay vì ngày hội chung không?
Cả hai có chỗ của mình. Ngày hội riêng giúp gia đình gặp nhau, chia sẻ kinh nghiệm, trẻ thoải mái hơn. Ngày hội chung giúp trẻ khuyết tật và trẻ khác cùng lớn lên bên nhau, và giúp cộng đồng quen với sự đa dạng. Một khu phố có thể làm cả hai, nhưng ngày hội chung nên luôn mở cửa cho mọi trẻ.
Tình nguyện viên không có chuyên môn giáo dục đặc biệt có hỗ trợ được trẻ khuyết tật không?
Được, nếu được dặn kỹ và biết hỏi gia đình. Phần lớn hỗ trợ ở ngày hội là những việc đơn giản: giữ lối đi thông, nói chậm và rõ, cho trẻ thời gian, không ép. Nếu có phụ huynh hay giáo viên làm nghề giáo dục đặc biệt trong khu phố, mời họ cùng dặn tình nguyện viên trước ngày hội.
Làm sao để trẻ khác không trêu chọc trẻ khuyết tật ở ngày hội?
Người lớn làm mẫu bằng cách đối xử bình thường và tôn trọng. Khi thấy trẻ trêu, can thiệp ngay, nói ngắn rằng mình không nói vậy với bạn, rồi giúp các trẻ tìm cách chơi cùng. Trò chơi không có loại trừ và có nhiều cách tham gia giúp các trẻ thấy nhau là bạn chơi, không phải người khác biệt.
Chụp tai giảm ồn có cần thiết ở ngày hội không?
Không bắt buộc, nhưng rất có ích cho trẻ nhạy cảm với âm thanh. Nhiều gia đình đã có sẵn và sẽ mang theo; ngày hội có thể chuẩn bị thêm vài chiếc cho mượn ở góc yên tĩnh. Quan trọng hơn chụp tai là giữ âm lượng loa vừa phải và có khung giờ ít ồn.
Nếu một trẻ khuyết tật bị quá tải, khóc thét giữa ngày hội thì nên làm gì?
Để cha mẹ trẻ dẫn dắt, vì họ biết con cần gì. Tình nguyện viên giúp dẹp đường tới góc yên tĩnh, mời những người đứng xem lùi ra, giảm tiếng ồn xung quanh nếu được. Không chạm vào trẻ khi chưa được phép, không nói nhiều, không nhìn chằm chằm. Sau khi trẻ dịu lại, cha mẹ quyết định ở lại hay ra về.
Ngày hội hoà nhập có tốn kém hơn ngày hội thường không?
Thường không nhiều. Phần lớn việc là nghĩ trước và sắp xếp: chọn mặt bằng phẳng, đặt trạm hợp lý, có góc yên tĩnh bằng thảm và gối sẵn có, làm lịch trình bằng hình tự vẽ, đổi luật trò chơi. Một vài khoản nhỏ như tấm dốc tạm hay chụp tai có thể mượn hoặc xin hiện vật.
