Trò chơi dân gian hợp với ngày hội khu phố có trẻ mầm non vì gần như không tốn đồ, ông bà và cha mẹ đều nhớ cách chơi, và nhiều trò đi kèm đồng dao giúp trẻ nhỏ vừa vận động vừa nghe nhịp tiếng Việt. Nhưng trò dân gian vốn được trẻ lớn chơi với nhau, nên khi dành cho trẻ hai đến sáu tuổi cần chọn trò theo tuổi, đổi vài luật cho an toàn, và bỏ phần thắng thua có xếp hạng.
Bài này không liệt kê hết các trò dân gian Việt Nam, mà tập trung vào cách đưa một số trò quen thuộc vào ngày hội có trẻ nhỏ: trò nào hợp với tuổi nào, cần đổi gì, sắp xếp trạm và lượt ra sao, và vì sao ông bà là người dẫn trò tốt nhất. Các trò cụ thể được nhắc đến đều là trò phổ biến, có thể khác tên hay khác lời đồng dao ở mỗi vùng.
Vì sao trò dân gian hợp với ngày hội khu phố
Một ngày hội ít tiền cần những trò không phụ thuộc vào thiết bị, và trò dân gian gần như chỉ cần người. Rồng rắn lên mây cần một nhóm trẻ và một khoảng sân. Chi chi chành chành cần hai bàn tay. Nhảy bao bố cần vài chiếc bao. Kéo co cần một sợi dây. Không có trò nào cần điện, pin, màn hình.
Quan trọng hơn, trò dân gian là cầu nối giữa các thế hệ. Ông bà có thể không biết những trò chơi mới, nhưng nhớ rất rõ lời đồng dao “Rồng rắn lên mây, có cây lúc lắc” hay “Dung dăng dung dẻ, dắt trẻ đi chơi”. Khi ông bà là người dạy trò, ngày hội có thêm những người lớn tuổi tham gia một cách tự nhiên, và trẻ thấy người lớn tuổi trong khu phố là người vui, không chỉ là người ngồi xem.
Đồng dao cũng là một nguồn ngôn ngữ phong phú cho trẻ mầm non. Nhịp điệu, vần, sự lặp lại của đồng dao giúp trẻ nhỏ nghe và nhớ âm tiếng Việt, kể cả khi trẻ chưa hiểu hết nghĩa từng từ. Với trẻ ở các gia đình nói tiếng khác ở nhà, đồng dao là một cách vui để làm quen với tiếng Việt cùng các bạn.
Chọn trò theo tuổi
Trẻ mầm non thay đổi rất nhanh theo từng năm. Bảng dưới đây gợi ý những trò hợp với từng nhóm tuổi; không có ranh giới cứng, trẻ nhỏ hơn vẫn có thể chơi trò của anh chị nếu có người lớn đi kèm.
| Nhóm tuổi | Trẻ làm được gì | Trò hợp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Dưới 2 tuổi | Ngồi trong lòng người lớn, vỗ tay, cười theo nhịp | Vỗ tay theo đồng dao, “Ú òa”, tập tầm vông với người lớn | Chơi một một với người nhà, không chơi theo nhóm đông |
| 2–3 tuổi | Đi theo vòng, bắt chước động tác, hát theo vài từ | Dung dăng dung dẻ, nu na nu nống, chi chi chành chành với người lớn | Trò ngắn, lặp lại nhiều lần; không có loại trừ |
| 3–4 tuổi | Chạy, dừng theo hiệu lệnh, chơi theo vòng nhóm nhỏ | Rồng rắn lên mây nhóm nhỏ, mèo đuổi chuột, lộn cầu vồng | Nhóm năm đến tám trẻ, người lớn dẫn |
| 5–6 tuổi | Hiểu luật đơn giản, chơi theo đội, chờ lượt | Nhảy bao bố, kéo co đã đổi luật, bịt mắt bắt dê có người lớn giữ khu, ô ăn quan | Có thể chơi theo đội nhưng không xếp hạng có giải |
Một mẹo nhỏ: với mỗi trò, chuẩn bị sẵn một cách chơi “nhẹ” cho trẻ nhỏ hơn. Ví dụ rồng rắn lên mây có thể chơi chỉ phần đi vòng và hát, bỏ phần bắt đuôi, cho trẻ ba tuổi chưa thích bị bắt.
Đổi luật cho trẻ nhỏ: năm trò quen thuộc
Kéo co. Với trẻ lớn, kéo co là trò sức mạnh có thắng thua rõ. Với trẻ mầm non, dùng dây mềm, ngắn, đường kính vừa tay trẻ, không quấn dây vào tay hay quanh người. Chơi trên cỏ hay thảm, không trên nền xi măng vì trẻ hay ngã ngửa khi đội kia buông. Mỗi đội vài trẻ, có người lớn đứng sau mỗi đội. Kéo ba lần ngắn, đổi đội giữa các lần để không có đội nào “luôn thua”.
Bịt mắt bắt dê. Trẻ bị bịt mắt dễ va vào vật cứng hay ngã. Chọn khu chơi trống trải, có người lớn đứng quanh tạo thành vòng tay giữ khu. Với trẻ nhỏ, có thể không bịt mắt mà chỉ nhắm mắt, hay để người lớn làm “người bắt” còn trẻ chạy. Trẻ nào sợ bóng tối hay sợ bị bịt mắt thì không ép.
Nhảy bao bố. Chặng ngắn, trên cỏ hay thảm, mỗi lượt vài trẻ, có người lớn đứng hai bên. Trẻ nhỏ có thể thay bao bằng việc nhảy hai chân trong một vòng tròn vẽ phấn. Không thi tốc độ cho trẻ nhỏ; mọi trẻ về đích đều được vỗ tay.
Rồng rắn lên mây. Trò này có phần đuôi rồng bị bắt, trẻ nhỏ có thể sợ hoặc buồn. Có thể đổi luật: trẻ bị bắt không bị loại mà trở thành “thầy thuốc”, đứng cùng người bắt ở lượt sau. Giữ hàng rồng ngắn, năm sáu trẻ, để trẻ không bị kéo ngã.
Mèo đuổi chuột. Trẻ đứng thành vòng nắm tay, “mèo” đuổi “chuột” chạy luồn qua vòng. Với trẻ nhỏ, dặn chạy chậm, không đẩy bạn, vòng đứng rộng ra. Đổi vai thường xuyên để mọi trẻ đều được làm mèo, làm chuột.
Trò hát và vỗ tay cho trẻ nhỏ nhất
Trẻ dưới ba tuổi chưa chơi được trò có luật, nhưng rất thích những trò hát kèm động tác với người lớn. Những trò này đặt trong một góc riêng của ngày hội, có thảm, xa trạm vận động của trẻ lớn, và người lớn ngồi xuống ngang tầm với trẻ.
Chi chi chành chành: người lớn xoè bàn tay, trẻ đặt ngón tay vào lòng bàn tay, cả hai cùng hát; đến cuối bài, người lớn nắm tay lại, trẻ phải rút ngón tay ra nhanh. Trẻ nhỏ thích cảm giác hồi hộp này. Tập tầm vông: người lớn giấu một vật nhỏ trong một bàn tay, hát, rồi để trẻ đoán tay nào có vật. Với trẻ dưới ba tuổi, vật phải đủ lớn để không gây hóc, ví dụ một chiếc khăn nhỏ thay vì hạt hay sỏi.
Dung dăng dung dẻ: người lớn và trẻ nắm tay đi thành hàng, đung đưa tay theo nhịp đồng dao, đến cuối bài cùng ngồi xuống. Nu na nu nống: trẻ ngồi duỗi chân thành hàng, người lớn đọc đồng dao và chạm vào từng bàn chân, bàn chân nào được chạm cuối thì co lại. Những trò này không có thắng thua, không có loại trừ, và trẻ có thể chơi đi chơi lại nhiều lần mà không chán.
Thắng thua với trẻ mầm non: chơi để vui, không để xếp hạng
Nhiều trò dân gian có thắng thua, và đó là một phần của trò. Trẻ năm sáu tuổi bắt đầu thích thắng, và việc học chấp nhận thua là một kỹ năng xã hội cần có. Nhưng ở ngày hội cộng đồng, nơi có trẻ nhiều độ tuổi và nhiều trẻ chưa quen nhau, thắng thua có giải thưởng và xếp hạng dễ làm một số trẻ buồn hay thấy mình kém, và khiến người lớn đứng ngoài hò hét thúc con thắng.
Một số cách giữ phần thú vị của trò mà không xếp hạng: chơi nhiều lượt ngắn, đổi đội giữa các lượt để không đội nào luôn thua; không có giải nhất, nhì, ba mà mọi trẻ tham gia đều nhận một chiếc vòng lá hay một lời khen; khen cụ thể nỗ lực và cách chơi, ví dụ “con kéo rất đều tay” thay vì “con thắng giỏi quá”; không ghi điểm hay công bố đội thua.
Người lớn đi cùng cũng cần được nhắc nhẹ. Cha mẹ hay ông bà đứng ngoài hò hét “cố lên, phải thắng” với một trẻ ba tuổi đang chơi kéo co thường làm trẻ căng thẳng hơn là vui. Người dẫn trò nên nói ngay từ đầu: “Hôm nay mình chơi để vui, ai cũng được vỗ tay.”
Ông bà làm người dẫn trò
Một cách làm cho trạm trò dân gian đặc biệt là mời ông bà trong khu phố làm người dẫn trò. Trước ngày hội, nhóm tổ chức hỏi thăm những ông bà còn khoẻ, còn nhớ trò và lời đồng dao, mời họ dẫn một trò trong mười lăm hai mươi phút. Nhiều ông bà rất vui khi được mời, vì họ ít khi được hỏi về những gì mình biết.
Ông bà dẫn trò cần một tình nguyện viên trẻ hơn đi cùng để lo phần giữ trẻ, chia nhóm, nhắc an toàn, để ông bà tập trung vào dạy trò và hát. Chuẩn bị ghế cho ông bà ngồi giữa vòng trẻ, nước uống, bóng râm. Nếu lời đồng dao của ông bà khác với lời trẻ học ở trường, đó là điều thú vị chứ không phải lỗi: các vùng khác nhau có lời khác nhau, và trẻ được biết rằng một bài đồng dao có nhiều cách hát.
Sau ngày hội, có thể mời ông bà kể lại những trò khác mà họ nhớ, hát lại những bài đồng dao ít người còn nhớ, và ghi âm lại nếu ông bà đồng ý. Đây là một cách giữ lại một phần văn hoá truyền miệng của khu phố, không cần dự án lớn, chỉ cần một chiếc điện thoại và một buổi chiều ngồi cùng nhau.
Sắp xếp trạm trò dân gian và lượt chơi
Một trạm trò dân gian ở ngày hội có trẻ nhỏ cần được sắp xếp để trẻ không phải đứng chờ lâu và trẻ nhỏ không bị trẻ lớn va phải.
- Chia khu: một khu thảm cho trò hát vỗ tay của trẻ dưới ba tuổi, một khu cỏ hay sân rộng cho trò vận động của trẻ lớn hơn, cách nhau đủ xa.
- Mỗi trò mười đến mười lăm phút, xoay vòng giữa các trò, có người lớn báo đổi trò bằng một tiếng trống nhỏ hay tiếng vỗ tay thay vì loa.
- Nhóm nhỏ, năm đến tám trẻ một trò, để trẻ không phải chờ lượt quá lâu. Nếu đông trẻ, chạy hai nhóm cùng một trò song song.
- Có chỗ ngồi xem cho trẻ không muốn chơi và cho người lớn đi cùng, có bóng râm và nước.
- Đồ dùng cho trò như dây kéo co, bao bố, khăn bịt mắt kiểm trước, để trong một thùng ở cạnh trạm, có người giữ.
- Nghỉ uống nước sau mỗi hai trò vận động, nhất là khi trời nóng.
Trò dân gian không cần hoàn hảo hay đúng luật gốc từng chữ. Điều trẻ nhớ sau ngày hội thường là tiếng cười, bàn tay ông bà và cảm giác được chơi cùng các bạn, không phải ai thắng trò nào.
Câu hỏi thường gặp
Trò dân gian nào không nên cho trẻ mầm non chơi ở ngày hội?
Những trò có va chạm mạnh, ném vật cứng, hay đòi hỏi chạy nhanh trên nền cứng như cướp cờ theo luật đầy đủ, đánh khăng, đánh quay có con quay cứng, thường hợp với trẻ lớn hơn. Nếu muốn giới thiệu cho trẻ nhỏ, người lớn biểu diễn cho xem hoặc đổi luật nhẹ đi nhiều.
Có nên dùng loa phát nhạc đồng dao thay cho người hát không?
Có thể dùng làm nền, nhưng người lớn hát trực tiếp luôn tốt hơn: trẻ thấy miệng người hát, nghe giọng thật, và người hát điều chỉnh nhịp theo trẻ được. Loa to còn làm trẻ nhỏ sợ và làm phiền hàng xóm. Nếu dùng loa, giữ âm lượng vừa phải.
Trẻ ở gia đình nói tiếng khác ở nhà có chơi trò đồng dao được không?
Được, và đây là cơ hội tốt để trẻ làm quen với tiếng Việt một cách vui vẻ. Trẻ có thể chỉ làm động tác lúc đầu, rồi dần hát theo vài từ. Nếu gia đình có trò chơi hay bài hát tương tự trong ngôn ngữ của mình, mời họ cùng chia sẻ một trò ở ngày hội.
Làm sao để trẻ lớn không chán khi chơi trò đã đổi luật cho trẻ nhỏ?
Cho trẻ lớn vai đặc biệt như làm đầu rồng, làm người giữ dây, làm trợ lý cho ông bà dẫn trò. Trẻ lớn thường thích được giao trách nhiệm với các em nhỏ. Ngoài ra, có một khu riêng cho trẻ lớn chơi trò theo luật đầy đủ, có người lớn trông.
Ô ăn quan có hợp với trẻ mầm non không?
Ô ăn quan đòi hỏi đếm và tính toán, thường hợp với trẻ năm sáu tuổi trở lên có người lớn chơi cùng. Với trẻ nhỏ hơn, có thể chỉ chơi phần rải sỏi vào từng ô và đếm theo. Dùng hạt hay sỏi đủ lớn để không gây hóc, và luôn có người lớn ngồi cạnh trẻ dưới bốn tuổi.
Có cần dạy trẻ luật chơi trước ngày hội không?
Không cần. Trò dân gian vốn được học bằng cách chơi cùng, nhìn bạn và người lớn làm. Người dẫn trò giải thích bằng một hai câu, làm mẫu một lượt, rồi cả nhóm chơi. Trẻ nhỏ học luật trong lúc chơi, và luật có thể được đơn giản hoá tuỳ nhóm.
