Kiệt sức vì làm cha mẹ (parental burnout) là trạng thái xảy ra khi những đòi hỏi của việc nuôi con vượt quá nguồn lực của cha mẹ trong một thời gian dài. Nó có bốn biểu hiện đặc trưng mà các nhà nghiên cứu đã mô tả: cạn sức vì vai trò làm cha mẹ, thấy mình khác xa người cha mẹ mình từng muốn là, chán ngấy vai trò ấy, và xa cách cảm xúc với con. Khác với mệt thông thường, ngủ một giấc hay đi chơi một hôm không gỡ được.
Khái niệm này được nghiên cứu kỹ trong khoảng mười năm gần đây, chủ yếu bởi nhóm của Isabelle Roskam và Moïra Mikolajczak ở Đại học Louvain (Bỉ). Họ chỉ ra rằng kiệt sức vì làm cha mẹ khác với kiệt sức vì công việc và khác với trầm cảm, dù có chỗ chồng lấn. Bài này giải thích cơ chế, đưa ra một cách tự rà cán cân của nhà mình, và những thay đổi có thể bắt đầu từ tuần này. Nếu kèm những dấu hiệu nặng như ý nghĩ làm hại bản thân hay làm hại con, đó không còn là chuyện tự gỡ mà là lúc phải gặp người có chuyên môn ngay.
Bốn dấu hiệu, theo mô tả của các nhà nghiên cứu
Cạn sức vì vai trò làm cha mẹ. Không chỉ mệt người, mà mệt riêng với việc làm cha mẹ. Sáng thức dậy nghĩ tới một ngày chăm con đã thấy nặng. Đi làm có khi còn thấy nhẹ hơn ở nhà. Chút sức còn lại trong ngày dồn hết vào việc tối thiểu: cho ăn, tắm, cho ngủ.
Khác xa người cha mẹ mình từng là. Nhiều người kể rằng họ không nhận ra chính mình: trước đây kiên nhẫn, giờ quát; trước đây chơi cùng con, giờ chỉ mong con ngủ. Cảm giác "đây không phải mình" thường kéo theo xấu hổ, và xấu hổ khiến người ta giấu đi.
Chán ngấy vai trò. Những việc từng thấy có ý nghĩa, như kể chuyện trước giờ ngủ hay đưa con ra công viên, giờ chỉ còn là nghĩa vụ. Có người tự hỏi sao người khác làm cha mẹ vui vẻ được như thế.
Xa cách cảm xúc với con. Đây là dấu hiệu thường xuất hiện sau cùng: vẫn chăm con đủ, nhưng không còn sức để để tâm, để hỏi han, để chơi. Cha mẹ trở thành người thực hiện công việc chăm sóc mà không có mặt về cảm xúc.
Kiệt sức vì làm cha mẹ khác stress và khác trầm cảm ra sao
Stress là phản ứng với một đòi hỏi cụ thể và thường lui khi đòi hỏi đó qua: con ốm ba ngày, cả nhà căng thẳng, con khỏi thì cả nhà thở phào. Kiệt sức là kết quả của stress kéo dài mà không có đủ thời gian hồi phục, đến mức nguồn dự trữ cạn hẳn. Hai thứ nối tiếp nhau, nhưng kiệt sức không tự lui chỉ vì một tuần dễ thở.
Trầm cảm thì lan ra mọi mặt đời sống: người trầm cảm thường mất hứng thú với công việc, bạn bè, sở thích, chứ không chỉ với việc làm cha mẹ. Kiệt sức vì làm cha mẹ, ít nhất lúc đầu, gắn riêng với vai trò ấy: nhiều người vẫn làm việc tốt ở cơ quan, vẫn cười với đồng nghiệp, chỉ về đến nhà là sụp. Tuy vậy hai trạng thái có thể đi cùng nhau và kiệt sức kéo dài có thể dẫn tới trầm cảm.
Các nghiên cứu của nhóm Louvain cũng ghi nhận rằng kiệt sức vì làm cha mẹ có liên quan đến ý nghĩ muốn bỏ đi, đến xung đột vợ chồng, và đến nguy cơ cha mẹ đối xử thô bạo hoặc bỏ mặc con, mạnh hơn mối liên hệ tương ứng của kiệt sức trong công việc. Đây là lý do nó cần được coi là chuyện sức khoẻ, không phải chuyện "chịu khó lên".
Tự rà cán cân của nhà mình
Mô hình được dùng nhiều để giải thích kiệt sức vì làm cha mẹ là cán cân giữa yếu tố gây áp lực và nguồn lực. Không có cán cân nào chính xác như cân điện tử; mục đích của bảng dưới là giúp cả nhà nhìn ra bên nào đang nặng và gỡ được ở đâu.
| Bên gây áp lực | Ví dụ cụ thể | Bên nguồn lực | Ví dụ cụ thể |
|---|---|---|---|
| Đòi hỏi từ con | Con nhỏ ngủ kém, con có bệnh mạn tính, nhiều con sát tuổi | Thời gian hồi phục | Một quãng ngủ dài, một buổi riêng mỗi tuần |
| Chuẩn mực tự đặt ra | Muốn mọi bữa ăn tự nấu, muốn con không xem màn hình chút nào | Chuẩn mực vừa đủ | Chấp nhận có ngày cơm đơn giản, có ngày lộn xộn |
| Thiếu người chia việc | Một người gánh gần hết việc nhà và việc con | Chia việc thật | Mỗi người phụ trách trọn một mảng |
| Xung đột trong nhà | Vợ chồng bất đồng, ông bà góp ý liên tục | Đồng thuận | Cùng thống nhất vài nguyên tắc chính |
| Áp lực bên ngoài | Công việc ca kíp, lo tiền nhà, so sánh trên mạng | Mạng lưới hỗ trợ | Bạn bè, hàng xóm, nhóm cha mẹ cùng cảnh |
| Cô lập | Ở xa họ hàng, không có ai để nhờ | Kỹ năng điều hoà cảm xúc | Nhận ra lúc mình sắp vỡ và có cách lùi lại |
Hai cột không cần cân bằng tuyệt đối. Nhưng khi bên trái dài và bên phải gần như trống, kiệt sức chỉ là chuyện thời gian. Điều đáng chú ý từ nghiên cứu là trong nhiều yếu tố, chủ nghĩa hoàn hảo ở vai trò làm cha mẹ là một trong những yếu tố dự báo mạnh nhất, và đó lại là thứ nằm trong tay chính người làm cha mẹ.
Áp lực làm cha mẹ hoàn hảo đến từ đâu
Một nghiên cứu lớn của nhóm Roskam và cộng sự công bố năm 2021, khảo sát cha mẹ ở 42 quốc gia, ghi nhận tỷ lệ kiệt sức vì làm cha mẹ cao hơn rõ rệt ở các nước có văn hoá đề cao cá nhân, nơi việc nuôi con được coi là trách nhiệm của riêng cha mẹ và thành công của con được coi là thước đo cha mẹ. Ở những xã hội việc nuôi con được chia cho cả cộng đồng, tỷ lệ thấp hơn.
Việt Nam đang ở giữa hai cực đó. Nhiều gia đình vẫn có ông bà, họ hàng chung tay. Nhưng ở các đô thị và khu công nghiệp, rất nhiều cặp vợ chồng trẻ nuôi con một mình, xa quê, trong khi chuẩn mực về một đứa trẻ "đúng chuẩn" lại cao lên nhanh: ăn theo thực đơn, học tiếng Anh từ ba tuổi, hạn chế màn hình, đủ kỹ năng mềm. Mạng xã hội cho cha mẹ thấy mỗi ngày hàng chục đứa trẻ khác ngoan hơn, giỏi hơn, và hàng chục người mẹ khác có vẻ làm được tất cả.
Nhà phân tâm học Donald Winnicott, từ những năm 1950, đã đưa ra khái niệm "người mẹ đủ tốt" (good enough mother): đứa trẻ không cần một người chăm sóc hoàn hảo, mà cần một người đủ tin cậy, có lúc sai và biết sửa. Ý này về sau được nhiều nhà tâm lý phát triển kế thừa. Hạ chuẩn không phải là bỏ bê, mà là chọn ra vài điều thật sự quan trọng và buông những thứ còn lại.
Gỡ dần: những thay đổi bắt đầu được trong tuần này
Không có một mẹo nào gỡ được kiệt sức trong một ngày. Cách thực tế là tác động vào cả hai bên cán cân, mỗi tuần một vài điều nhỏ:
- Gạch bớt một chuẩn mực: chọn một điều đang làm vì "phải thế" mà không thật sự cần, như ủi quần áo cho con hay nấu ba món mỗi bữa, và bỏ nó trong một tháng.
- Xin một quãng hồi phục cố định: một buổi tối mỗi tuần, hoặc một buổi sáng cuối tuần, người kia hoặc ông bà trông con hoàn toàn, mình ra khỏi nhà hoặc ngủ.
- Chia việc theo mảng trọn vẹn thay vì "giúp": một người lo trọn bữa tối, người kia lo trọn giờ tắm và đi ngủ, kể cả việc nhớ mua đồ và lên kế hoạch.
- Nói với một người ngoài gia đình: một người bạn, một nhóm cha mẹ cùng cảnh. Nghe người khác kể những ngày tệ của họ giúp giảm cảm giác chỉ mình mình thất bại.
- Tắt bớt nguồn so sánh: rời các nhóm mạng xã hội làm mình thấy tệ hơn sau mỗi lần đọc.
- Theo dõi trong hai đến bốn tuần. Nếu không có gì nhẹ đi, hoặc đã có ý nghĩ muốn bỏ đi, muốn biến mất, hay sợ mình làm đau con, hãy gặp bác sĩ hoặc nhà tâm lý.
Nhóm Louvain đã thử nghiệm các chương trình can thiệp ngắn cho cha mẹ kiệt sức, gồm các buổi nhóm và buổi cá nhân, và ghi nhận mức kiệt sức giảm sau can thiệp. Điều này cho thấy kiệt sức gỡ được, nhưng thường cần có người đồng hành.
Nhà có con nhỏ, nguồn lực đến từ đâu ngoài vợ chồng
Nhiều cặp vợ chồng chỉ nghĩ tới hai nguồn: chính mình và ông bà. Khi ông bà ở xa hoặc không khoẻ, họ thấy không còn đường nào. Thật ra mạng lưới quanh một gia đình rộng hơn thế, chỉ là ít ai được dạy cách dựng nó. Một người hàng xóm trông giùm con nửa tiếng, một nhóm cha mẹ trong chung cư thay phiên đón con, một người bạn mang sang nồi canh khi cả nhà ốm, đều là nguồn lực thật.
Ở khu công nghiệp, nhiều gia đình công nhân đã tự tổ chức trông con chéo theo ca, hoặc gửi con ở nhóm trẻ gần nhà trọ. Ở thành phố, các thư viện, nhà văn hoá, sân chơi cộng đồng là những nơi cha mẹ gặp nhau. Trang có các bài riêng về cách dựng nhóm cha mẹ và câu lạc bộ phụ huynh trong danh mục "Cha mẹ học cùng nhau".
Cũng nên nhớ nguồn lực của chính cơ thể. Một người ngủ dưới năm tiếng mỗi đêm trong nhiều tuần sẽ khó điều hoà cảm xúc dù có quyết tâm đến đâu. Ăn đủ bữa, uống đủ nước, đi bộ ngoài trời mười lăm phút nghe có vẻ tầm thường, nhưng đó là những thứ đầu tiên bị cắt khi kiệt sức và là nền để mọi thay đổi khác bám vào.
Ranh giới đỏ: khi kiệt sức chạm tới sự an toàn của con
Phần lớn cha mẹ kiệt sức không làm hại con. Nhưng nghiên cứu đã chỉ ra rằng kiệt sức càng nặng thì nguy cơ quát mắng thô bạo, đánh con hay bỏ mặc con càng cao, và nhiều cha mẹ trong các nghiên cứu ấy kể rằng chính họ bất ngờ về hành vi của mình. Nhìn thẳng vào điều này không phải để buộc tội, mà để biết lúc nào phải dừng lại.
Một vài tín hiệu cho thấy đã đến ranh giới: thấy mình sắp đánh con và phải cố kìm, đã có lần mạnh tay hơn mình muốn, bỏ con một mình lâu hơn an toàn vì không chịu nổi, hoặc có ý nghĩ muốn bỏ nhà đi. Khi đó, việc đầu tiên là đặt con vào chỗ an toàn, như cũi hay phòng có người lớn khác, rồi tự rời ra vài phút để thở. Việc thứ hai là nói với một người lớn khác ngay trong ngày để được đỡ.
Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoạt động suốt ngày đêm, miễn phí, và không chỉ nhận tin báo xâm hại: cha mẹ cũng có thể gọi để được tư vấn khi thấy mình đang mất kiểm soát với con. Gọi ở thời điểm này là hành động bảo vệ con, không phải là tự tố cáo mình.
Câu hỏi thường gặp
Kiệt sức vì làm cha mẹ có phải là bệnh không?
Hiện nó chưa được xếp thành một chẩn đoán riêng trong các hệ thống phân loại bệnh lớn, mà được nghiên cứu như một hội chứng. Tuy vậy hậu quả của nó với sức khoẻ, với quan hệ vợ chồng và với con là có thật, nên khi kéo dài hoặc nặng thì cần được người có chuyên môn đánh giá, nhất là để phân biệt với trầm cảm.
Chỉ người ở nhà nuôi con mới bị kiệt sức phải không?
Không. Cha mẹ đi làm toàn thời gian cũng bị, đôi khi nặng hơn vì phải gánh hai vai. Điều quyết định không phải là ở nhà hay đi làm, mà là tổng đòi hỏi so với nguồn lực, thời gian hồi phục, và việc có được chia sẻ hay không.
Có con lớn hơn rồi thì còn bị kiệt sức không?
Có. Kiệt sức vì làm cha mẹ được ghi nhận ở cha mẹ có con ở mọi lứa tuổi, kể cả tuổi học sinh và tuổi teen. Với gia đình có con nhỏ, những năm đầu có thêm áp lực thiếu ngủ và chăm sóc thể chất liên tục, nên nguy cơ thường cao hơn.
Thấy chán con có phải là cha mẹ tồi không?
Cảm giác chán ngấy vai trò hay xa cách con là một trong những dấu hiệu của kiệt sức, không phải bằng chứng về tình thương. Rất nhiều cha mẹ thương con nhất lại kiệt sức nhất, vì đặt chuẩn rất cao. Nhận ra cảm giác đó và tìm cách gỡ là việc của một người cha mẹ có trách nhiệm.
Đi du lịch một chuyến có hết kiệt sức không?
Một chuyến nghỉ có thể giúp dễ thở trong vài ngày, nhưng nếu về nhà mọi thứ vẫn y nguyên thì kiệt sức thường quay lại nhanh. Hồi phục bền vững đến từ việc thay đổi cán cân hằng ngày: chia việc, hạ chuẩn, có quãng nghỉ cố định, có người để nói.
Khi nào thì phải gặp chuyên gia?
Khi đã thử thay đổi vài tuần mà không nhẹ đi, khi kiệt sức lan sang mọi mặt đời sống, khi bắt đầu có ý nghĩ muốn bỏ đi hay biến mất, hoặc khi sợ mình sẽ làm đau con. Trường hợp có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc con thì đi khám ngay trong ngày.
