Bất đồng giữa ông bà và bố mẹ về cách chăm cháu xảy ra ở rất nhiều gia đình, và nó dễ thành căng thẳng kéo dài vì hai bên đều thương đứa trẻ, đều tin cách của mình đúng, nhưng lại đứng ở hai vị trí khác nhau. Cách giữ hoà khí thường không phải là tranh xem ai đúng, mà là thống nhất trước vài nguyên tắc không đổi, chia rõ ai quyết việc gì, để người con ruột của ông bà nói chuyện với bố mẹ mình, và nói ra sự biết ơn nhiều như nói ra điều không đồng ý.
Bài này không bàn chuyện ai đúng ai sai ở từng việc cụ thể như cho ăn dặm lúc nào hay có nên bế ru, vì những câu hỏi đó cần câu trả lời của bác sĩ nhi và đã có các chuyên trang nuôi dạy trẻ trong hệ bàn kỹ. Ở đây trang tập trung vào chuyện quan hệ: vì sao dễ va chạm, những điểm hay gây căng, cách nói và cách chia vai, và dấu hiệu cho thấy căng thẳng đã ảnh hưởng đến sức khoẻ tinh thần của người trong nhà.
Vì sao bất đồng lại nặng nề đến vậy
Với ông bà, nuôi con là việc họ đã làm và đã thành công: con họ lớn lên, khoẻ mạnh, giờ đã làm cha mẹ. Khi con cái bảo "bây giờ người ta không làm thế nữa", điều ông bà nghe ra đôi khi không phải là một thông tin mới mà là một lời phê bình về cả cuộc đời làm cha mẹ của mình. Phản ứng tự vệ là dễ hiểu.
Với bố mẹ trẻ, đứa con là trách nhiệm của mình, và họ thường đọc rất nhiều, hỏi bác sĩ, theo dõi khuyến nghị mới. Khi ông bà làm khác, họ thấy mất quyền với chính con mình, và lo cho an toàn của con. Nếu lại là con dâu hay con rể, cảm giác "người ngoài trong nhà" càng làm mọi góp ý nặng thêm.
Thêm vào đó là sự mệt mỏi. Ông bà lên thành phố chăm cháu thường xa bạn bè, xa nếp quen, sức khoẻ không còn như trước. Bố mẹ trẻ thì thiếu ngủ, áp lực công việc. Ai cũng đang gồng, và khi gồng thì một câu nói nhỏ cũng dễ thành chuyện lớn. Nhìn ra điều này giúp mỗi bên bớt quy kết người kia là cố tình gây khó.
Cũng nên nhớ rằng rất nhiều kinh nghiệm của ông bà là kinh nghiệm quý: cách dỗ cháu, cách nhận ra cháu mệt, sự kiên nhẫn mà người trẻ chưa có. Bất đồng thường chỉ tập trung vào vài điểm, không phải mọi thứ.
Những điểm hay gây căng và hướng xử lý
Bảng dưới gom các điểm va chạm hay được nhắc trong các nhóm cha mẹ. Cột cuối là hướng xử lý về mặt quan hệ, không phải lời khuyên chuyên môn về cách chăm trẻ.
| Điểm hay va chạm | Góc nhìn thường thấy của ông bà | Góc nhìn thường thấy của bố mẹ | Hướng xử lý |
|---|---|---|---|
| Kiêng cữ sau sinh | Giữ theo tục để mẹ khoẻ lâu dài | Một số tục đã được y học khuyên khác | Hỏi bác sĩ sản cùng nhau, giữ những tục vô hại |
| Ăn uống của cháu | Cháu ăn được nhiều là tốt | Lo ép ăn, lo đồ ngọt | Thống nhất vài điều không đổi, phần còn lại linh hoạt |
| Cho cháu xem điện thoại | Cho xem để cháu ngồi yên, ông bà nghỉ tay | Lo ảnh hưởng đến phát triển | Tìm việc khác giúp ông bà có lúc nghỉ thật |
| Thuốc khi cháu ốm | Dùng bài thuốc quen, thuốc còn trong nhà | Muốn theo đơn bác sĩ | Nguyên tắc chung: thuốc chỉ theo chỉ định của bác sĩ |
| Dạy cháu, phạt cháu | Nghiêm thì cháu mới ngoan | Muốn tránh đánh, doạ | Bàn riêng, thống nhất không có bạo lực |
| Chiều cháu | Ông bà thương cháu, chiều một chút có sao | Lo phá vỡ nề nếp | Chấp nhận có khác biệt nhỏ ở nhà ông bà |
Nhìn bảng sẽ thấy nhiều điểm không có câu trả lời tuyệt đối, chỉ có mức độ. Những điểm liên quan đến an toàn và sức khoẻ, như thuốc men, ngủ an toàn cho trẻ sơ sinh, ghế ô tô, nên dựa vào ý kiến bác sĩ để không ai phải thắng ai. Những điểm còn lại thì có thể nới.
Năm nguyên tắc giúp giữ hoà khí
Người con ruột nói với bố mẹ mình. Khi có điều cần nói với ông bà nội, người chồng nói; với ông bà ngoại, người vợ nói. Cùng một câu, từ con đẻ nghe như lời con, từ con dâu con rể dễ nghe như lời phê bình. Người con ruột cũng là người hiểu nhất cách bố mẹ mình nghe được.
Bố mẹ thống nhất với nhau trước. Vợ chồng bàn riêng và đồng ý với nhau về vài điểm chính trước khi nói với ông bà. Nếu một người đứng về phía ông bà ngay trước mặt người kia, căng thẳng sẽ chuyển thành chuyện vợ chồng.
Ít điều không đổi, nhiều điều nới. Chọn ra ba bốn điều thật sự quan trọng, thường liên quan an toàn và sức khoẻ, và giữ vững. Những thứ khác như mặc áo màu gì, ăn món gì, ngủ trưa lúc mấy giờ ở nhà ông bà thì để ông bà quyết. Đứa trẻ quen được với việc mỗi người lớn có cách riêng.
Dựa vào nguồn thứ ba. Khi bất đồng về chuyện sức khoẻ, mời ông bà đi khám cùng, để bác sĩ giải thích. Lời của bác sĩ thường được ông bà nghe hơn lời của con, và không ai phải nhận mình sai trước mặt người kia.
Nói lời cảm ơn cụ thể. Ông bà chăm cháu là đang cho đi sức khoẻ, thời gian, có khi cả nếp sống của mình. Một lời cảm ơn cụ thể, như "nhờ mẹ hôm qua dỗ được bé ngủ, con mới làm xong việc", làm cho những lần góp ý sau dễ được đón nhận hơn rất nhiều.
Khi cần nói một điều không đồng ý: các bước cho một cuộc nói chuyện
Những cuộc nói chuyện khó nên được chuẩn bị, không nên nói lúc đang bực hay khi cháu đang khóc. Trình tự sau giúp giảm khả năng cuộc nói chuyện thành cãi vã:
- Chọn lúc yên, không có người ngoài, không trước mặt cháu.
- Mở bằng điều chung: cả nhà đều muốn bé khoẻ, ngoan, vui.
- Nói về một việc cụ thể, không nói về tính cách: "Hôm qua bé uống thuốc hạ sốt hai lần cách nhau gần quá" thay cho "Mẹ chẳng bao giờ nghe con".
- Nói lý do bằng thông tin, càng có nguồn càng tốt: bác sĩ dặn thế nào, hướng dẫn trên hộp thuốc ghi thế nào.
- Hỏi ý ông bà và lắng nghe, kể cả khi không đồng ý. Ông bà có thể có lý do bạn chưa nghĩ tới, như việc mệt quá nên cần cháu ngồi yên một lúc.
- Đề xuất một cách làm cụ thể, có tính đến sức của ông bà.
- Kết thúc bằng lời cảm ơn, và quay lại xem cách mới có ổn không sau vài ngày.
Không phải cuộc nói chuyện nào cũng thành công ngay. Có những điều phải nói vài lần, theo vài cách. Mục tiêu là giữ cho quan hệ đủ tốt để còn nói tiếp được, chứ không phải thắng trong một lần.
Khi căng thẳng đã ảnh hưởng đến sức khoẻ tinh thần
Có những gia đình mà bất đồng không dừng ở chuyện cách chăm cháu, mà đã thành áp lực đè nặng lên một người, thường là người mẹ trẻ. Người mẹ thấy mình bị giám sát trong chính nhà mình, mọi quyết định về con đều bị phán xét, không có chỗ để thở. Những dấu hiệu như sợ về nhà, mất ngủ vì lo một cuộc nói chuyện, khóc nhiều, thấy mình vô dụng kéo dài vài tuần là lúc cần được hỗ trợ, cả về việc nhà lẫn về tinh thần.
Ở chiều ngược lại, ông bà cũng có thể kiệt sức. Chăm cháu nhỏ cả ngày ở tuổi sáu bảy mươi là việc nặng; nhiều ông bà không dám kêu vì sợ con cái nghĩ mình không thương cháu. Đau lưng, mất ngủ, cáu gắt, buồn vì nhớ quê, nhớ bạn là những điều con cái nên hỏi han, và nên chủ động tạo cho ông bà những ngày nghỉ thật.
Khi mọi cách nói chuyện trong nhà đều không có tác dụng, một người thứ ba có thể giúp: một người họ hàng mà cả hai bên tôn trọng, một nhà tư vấn tâm lý gia đình. Trị liệu gia đình là một lĩnh vực chuyên môn có thật, làm việc với cả nhiều thế hệ cùng lúc. Và nếu có lời lẽ xúc phạm nặng nề, kiểm soát hay bạo lực, đó không còn là bất đồng cách chăm cháu mà là chuyện cần được bảo vệ.
Nghĩ xa hơn: ông bà là một phần của mạng lưới chăm sóc
Nhiều nghiên cứu về gia đình nhiều thế hệ ghi nhận rằng ông bà gắn bó với cháu có thể là một nguồn lực quý cho sự phát triển của trẻ và cho sức khoẻ tinh thần của cha mẹ. Một đứa trẻ có thêm người lớn thương yêu, tin cậy là một đứa trẻ có thêm chỗ dựa. Với bố mẹ trẻ, ông bà là người đỡ cho những đêm mệt nhất, những ngày con ốm phải đi làm.
Nhìn từ góc đó, mục tiêu của việc giải quyết bất đồng không phải là đẩy ông bà ra khỏi việc chăm cháu, cũng không phải để ông bà quyết hết. Mục tiêu là một kiểu hợp tác mà mỗi bên đều được tôn trọng: bố mẹ giữ quyền quyết những điều chính về con, ông bà được tin tưởng trong phần việc của mình, và đứa trẻ thấy những người lớn quanh mình đối xử tử tế với nhau. Trẻ nhỏ học về quan hệ gia đình chủ yếu bằng cách quan sát người lớn, nhiều hơn mọi lời dạy.
Con dâu, con rể: vị trí khó nhất trong ba thế hệ
Trong nhiều gia đình Việt Nam, người chịu áp lực lớn nhất khi có bất đồng là con dâu sống chung nhà chồng. Cô vừa là mẹ của đứa trẻ, vừa là người "ngoài" trong mắt một số người lớn; góp ý của cô dễ bị nghe thành hỗn, còn im lặng thì dồn nén. Con rể sống bên ngoại cũng gặp tình thế tương tự, dù ít được nói tới hơn.
Điều giúp được nhiều nhất cho vị trí này là người chồng hoặc người vợ, tức người con ruột, chủ động đứng ra. Không phải để chọn phe chống lại bố mẹ mình, mà để làm cầu nối: nghe vợ hay chồng mình kể riêng, chuyển lời một cách khéo, và nói rõ với bố mẹ rằng những quyết định chính về con là quyết định chung của hai vợ chồng. Khi người con ruột im lặng, gánh nặng rơi hết vào người đứng ở vị trí yếu hơn.
Người ở vị trí con dâu, con rể cũng nên có một chỗ để nói ra ngoài gia đình: bạn bè, anh chị em ruột của mình, một nhóm cha mẹ. Kìm nén lâu ngày là một yếu tố nguy cơ cho căng thẳng kéo dài và trầm cảm, nhất là trong năm đầu sau sinh.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà cứ cho cháu ăn đồ ngọt dù đã nói nhiều lần thì làm sao?
Thử tách điều không đổi và điều nới. Nếu bác sĩ không có lời dặn đặc biệt, có thể chấp nhận một ít đồ ngọt ở nhà ông bà, đổi lại thống nhất không cho vào trước bữa chính hay trước giờ ngủ. Một thoả thuận vừa phải thường giữ được lâu hơn một lệnh cấm tuyệt đối.
Vợ chồng không cùng ý với nhau về ông bà thì nên làm gì trước?
Vợ chồng nên thống nhất với nhau trước khi nói với ông bà, kể cả khi điều thống nhất được chỉ là vài điểm nhỏ. Nếu hai người không thể tự bàn được mà lần nào cũng cãi nhau, một buổi tư vấn với nhà tâm lý gia đình có thể giúp cả hai nghe nhau.
Có nên ra ở riêng để tránh xung đột không?
Đó là lựa chọn của từng gia đình, tuỳ điều kiện nhà ở, tiền bạc, sức khoẻ của ông bà và nhu cầu trông cháu. Ở riêng không tự động hết xung đột, và ở chung cũng không nhất thiết căng thẳng. Điều quan trọng là quyết định được cả nhà bàn bạc, không phải là cách bỏ chạy sau một trận cãi to.
Ông bà đánh cháu để dạy thì bố mẹ nên phản ứng thế nào?
Bàn riêng với ông bà, không trước mặt cháu, nói rõ rằng gia đình thống nhất không dùng đòn roi và đề xuất cách khác ông bà có thể làm khi cháu nghịch. Luật Trẻ em năm 2016 nghiêm cấm bạo lực với trẻ em. Nếu việc đánh nặng hoặc lặp lại, cần tìm hỗ trợ, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn.
Làm sao biết ông bà đang quá sức vì chăm cháu?
Để ý những dấu hiệu như đau lưng, đau khớp nhiều hơn, ngủ kém, hay cáu, buồn, nhắc chuyện quê nhiều, hoặc bỏ dở những thói quen của riêng mình. Hỏi thẳng một cách quan tâm và chủ động sắp xếp cho ông bà ngày nghỉ, thay vì chờ ông bà tự kêu.
