Tình nguyện viên cho ngày hội có trẻ em cần ba thứ hơn là nhiệt tình: một vai cụ thể với ranh giới rõ, vài quy tắc bắt buộc khi ở cạnh trẻ (không bao giờ ở một mình với một trẻ ở chỗ khuất, không chụp ảnh trẻ để đăng, không đưa trẻ đi đâu khi không có người nhà), và một buổi dặn chừng sáu mươi phút ngay tại chỗ tổ chức trước ngày hội.
Ngày hội cộng đồng thường gọi được người giúp khá dễ, từ hàng xóm, sinh viên, học sinh trung học, nhân viên doanh nghiệp đi làm tình nguyện. Khó hơn là để mỗi người biết đúng việc mình làm, đứng đúng chỗ, và giữ được những quy tắc bảo vệ trẻ mà ở một buổi vui chơi rất dễ bị xem nhẹ. Bài này đi qua số lượng và các vai, cách tuyển, quy tắc với trẻ, buổi dặn và cách chăm sóc chính người tình nguyện.
Cần bao nhiêu người và những vai nào
Số tình nguyện viên tuỳ số trạm và quy mô, nhưng mỗi vai dưới đây nên có người nhận, kể cả khi một người phải kiêm hai vai nhẹ. Con số trong bảng là gợi ý cho một ngày hội chừng năm mươi người với năm trạm, không phải định mức.
| Vai | Làm gì | Số người gợi ý | Hợp với ai |
|---|---|---|---|
| Đón khách | Ghi tên người lớn đi cùng, phát thẻ vải có số điện thoại, nhắc điểm hẹn trẻ lạc | 2 | Người hoạt bát, cẩn thận ghi chép |
| Trông trạm | Ở cố định một trạm, chuẩn bị đồ, giữ lượt, chơi cùng trẻ | 1–2 mỗi trạm | Người kiên nhẫn, quen trẻ nhỏ; sinh viên sư phạm, giáo viên |
| Tuần tra | Đi vòng toàn khu, để ý lối ra, trẻ đứng một mình, chỗ nguy hiểm mới | 1–2 | Người lớn tuổi, bình tĩnh, có kinh nghiệm |
| Sơ cứu | Trực góc sơ cứu, góc nghỉ | 1 | Người đã học sơ cứu, người làm nghề y |
| Hậu cần | Nước, đồ ăn, bổ sung đồ cho trạm, rác | 2 | Người khoẻ, nhanh tay |
| Dọn dẹp và trả đồ | Sau ngày hội, dọn mặt bằng, trả đồ mượn | Cả nhóm, có người điều phối | Mọi người |
Đừng để trạm nào thiếu người trông để mở thêm trạm. Nếu ít tình nguyện viên, bớt trạm. Một trạm bỏ trống vài phút cũng đủ để đồ chơi nhỏ rơi vào miệng một em bé.
Tuyển ở đâu và hỏi gì
Tình nguyện viên tốt nhất cho ngày hội khu phố thường là những người sống quanh đó: họ quen mặt các gia đình, biết mặt bằng, và có lý do để tham gia lần sau. Ngoài hàng xóm, có thể mời thêm từ những nguồn sau.
- Phụ huynh có con lớn hơn. Họ hiểu trẻ, không phải lo trông con nhỏ của mình trong lúc làm việc.
- Giáo viên, sinh viên sư phạm mầm non. Hợp nhất cho vai trông trạm. Nhiều trường sư phạm khuyến khích sinh viên tham gia hoạt động cộng đồng.
- Học sinh trung học, đoàn thanh niên khu phố. Năng lượng tốt cho trạm vận động, cần người lớn đi kèm.
- Nhân viên doanh nghiệp đi làm tình nguyện. Thường đến theo nhóm, có kỷ luật, nhưng có thể chưa quen trẻ nhỏ; nên xếp vào hậu cần, đón khách, hoặc trạm có người quen trẻ đi cùng.
Khi tuyển, hỏi vài câu ngắn: đã từng chăm hay làm việc với trẻ nhỏ chưa; có học sơ cứu chưa; có thể có mặt từ giờ nào đến giờ nào, cả buổi dặn; có điều gì cần nhóm biết như sức khoẻ, dị ứng. Với người lạ không ai trong nhóm quen, nên có người giới thiệu, hoặc xếp vào vai không tiếp xúc riêng với trẻ như hậu cần, dọn dẹp. Ở Việt Nam chưa có hệ thống kiểm tra lý lịch phổ biến cho tình nguyện viên như ở một số nước, nên lời giới thiệu và quy tắc làm việc là hai lớp bảo vệ chính.
Quy tắc bắt buộc khi ở cạnh trẻ em
Luôn có ít nhất hai người lớn trong tầm nhìn. Đây là nguyên tắc cơ bản trong các bộ quy tắc bảo vệ trẻ của nhiều tổ chức làm việc với trẻ em. Không tình nguyện viên nào ở một mình với một trẻ ở chỗ khuất, kể cả khi đưa trẻ đi vệ sinh. Nếu trẻ cần đi vệ sinh, tìm cha mẹ trẻ; nếu không kịp, đi cùng một người lớn khác và để cửa nhà vệ sinh chung khép chứ không khoá ngoài.
Không đưa trẻ ra khỏi khu ngày hội. Kể cả khi trẻ đòi về nhà, đòi tìm mẹ. Đưa trẻ về điểm hẹn và báo người phụ trách.
Chạm vào trẻ chỉ khi cần và theo cách công khai. Đỡ trẻ khi ngã, nắm tay qua chỗ đông, ôm một trẻ đang khóc khi trẻ tự tìm đến. Không bế trẻ lên đùi lâu, không hôn trẻ, không chạm vào vùng riêng tư. Tôn trọng khi trẻ nói không.
Không chụp ảnh, quay phim trẻ bằng điện thoại cá nhân để đăng mạng. Luật Trẻ em 2016 bảo vệ quyền bí mật đời sống riêng tư của trẻ. Nếu nhóm cần ảnh kỷ niệm, chỉ một hai người được giao chụp, ưu tiên ảnh chụp từ phía sau, không rõ mặt, và chỉ đăng ảnh rõ mặt khi cha mẹ đã đồng ý.
Không cho trẻ quà, đồ ăn, thuốc riêng. Mọi đồ ăn, quà phát qua bàn chung. Thuốc chỉ do cha mẹ trẻ cho uống.
Báo ngay điều bất thường. Thấy một người lớn lạ cứ quanh quẩn gần trẻ, một trẻ có dấu hiệu bị bạo hành, hay một tình nguyện viên khác vi phạm quy tắc, báo người phụ trách. Khi có lo ngại về an toàn của trẻ, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 nhận tin miễn phí.
Buổi dặn sáu mươi phút trước ngày hội
Buổi dặn nên làm ngay tại mặt bằng, một hai ngày trước hoặc sáng sớm ngày hội, để mọi người thấy tận mắt chỗ mình sẽ đứng. Gợi ý chia thời gian như sau.
- Năm phút: mục đích ngày hội trong một câu, ngày hội dành cho ai, kết thúc lúc mấy giờ.
- Mười lăm phút: đi một vòng mặt bằng theo sơ đồ: lối ra vào, từng trạm, góc sơ cứu, điểm hẹn trẻ lạc, nhà vệ sinh, chỗ để đồ, thùng rác.
- Mười lăm phút: quy tắc với trẻ em, đọc to từng điều, hỏi lại xem mọi người hiểu chưa. Nói rõ điều này không phải vì nghi ngờ ai, mà để bảo vệ cả trẻ lẫn tình nguyện viên.
- Mười phút: quy trình trẻ lạc và sự cố nặng, ai làm vai gì, liên lạc nhau bằng gì.
- Mười phút: từng người đứng vào chỗ của mình, người trông trạm thử dựng trạm, thử tình huống mười trẻ cùng kéo đến.
- Năm phút: hỏi đáp, nhắc giờ có mặt, phát áo hoặc khăn đánh dấu tình nguyện viên.
Ai không dự được buổi dặn thì không nhận vai trông trạm hay tuần tra; có thể làm hậu cần. Gửi lại sơ đồ và tóm tắt quy tắc qua tin nhắn cho mọi người sau buổi.
Những tình huống hay gặp ở trạm và câu nên nói
Phần lớn tình nguyện viên lúng túng không phải ở sự cố lớn mà ở những tình huống nhỏ lặp lại cả buổi. Chuẩn bị sẵn vài câu nói giúp người chưa quen trẻ nhỏ bình tĩnh hơn. Đây là gợi ý, mỗi người điều chỉnh theo giọng của mình.
| Tình huống | Nên làm | Câu có thể dùng | Nên tránh |
|---|---|---|---|
| Hai bé giành một món đồ | Ngồi xuống ngang tầm, gọi tên cảm xúc, gợi cách luân phiên | “Hai con đều muốn cái này. Mình đếm đến mười rồi đổi nhé.” | Giật đồ khỏi tay, phán bé nào sai |
| Một bé đánh bạn | Tách nhẹ hai bé, xem bé bị đánh có sao không, nói ngắn và bình tĩnh | “Cô không để con đánh bạn. Con giận thì nói với cô.” | Quát to, doạ, kể tội với cả nhóm |
| Bé khóc tìm mẹ | Ở bên bé, đưa bé về điểm hẹn, báo người phụ trách | “Cô ở đây với con. Mình cùng ra chỗ hẹn đợi mẹ nhé.” | Bỏ bé lại để đi tìm, hứa “mẹ tới liền” khi chưa biết |
| Bé không muốn chơi, chỉ đứng xem | Để bé xem, đặt một món đồ gần bé | “Con cứ xem nhé, lúc nào muốn thì vào.” | Kéo bé vào giữa nhóm, giục liên tục |
| Phụ huynh để con chơi rồi đi chỗ khác | Nhắc lịch sự quy ước người nhà đi cùng | “Anh chị ở gần giúp bé nhé, trạm đông nên cô không trông riêng được.” | Nhận trông giùm lâu |
Giọng nói thấp, chậm, câu ngắn có tác dụng với trẻ nhỏ hơn mọi lời giải thích dài. Người trông trạm không cần làm giáo viên, chỉ cần là một người lớn bình tĩnh và tử tế.
Tình nguyện viên tuổi teen: giao việc gì cho hợp
Học sinh trung học, nhất là các em mười lăm mười bảy tuổi, thường là tình nguyện viên rất được trẻ nhỏ thích: các em chạy nhảy được, chơi trò được, gần tuổi hơn. Nhiều em cũng mong có giờ hoạt động cộng đồng. Nhưng các em vẫn là người chưa thành niên, cần được giao việc phù hợp và có người lớn chịu trách nhiệm.
Việc hợp với các em: trông trạm vận động hay trạm thủ công cùng một người lớn; dẫn trò chơi tập thể; hậu cần nước, đồ; dọn dẹp. Việc không nên giao cho các em: phụ trách an toàn chung, góc sơ cứu một mình, tìm trẻ lạc ở chỗ khuất một mình, giữ tiền, xử lý mâu thuẫn với phụ huynh.
Cha mẹ các em cần biết và đồng ý cho con tham gia, biết giờ bắt đầu và kết thúc. Nhóm tổ chức nên có một người lớn làm đầu mối cho nhóm tình nguyện viên tuổi teen, kiểm các em có mặt, có ăn uống, có nghỉ. Kết thúc buổi, ghi nhận đóng góp của các em cụ thể bằng lời, và nếu các em cần giấy xác nhận giờ tình nguyện cho trường, chuẩn bị sẵn.
Chăm sóc chính người tình nguyện, trong và sau ngày hội
Người tình nguyện ở ngày hội có trẻ nhỏ làm việc liên tục, đứng nhiều, nói nhiều, chịu nắng, và luôn phải để ý. Sau hai giờ, sự tập trung giảm rõ. Nếu ngày hội dài hơn ba giờ, nên chia ca, có người thay ở mỗi trạm để người trông trạm nghỉ mười lăm phút. Chuẩn bị nước, đồ ăn nhẹ, một góc ngồi riêng cho tình nguyện viên.
Một tình nguyện viên trải qua sự cố, chẳng hạn trẻ bị thương ở trạm mình, trẻ lạc trong khu mình tuần tra, có thể thấy áy náy, lo lắng nhiều ngày sau đó. Người phụ trách nên hỏi han trực tiếp, nói rõ những gì người đó đã làm đúng, và nếu cần, cùng ngồi lại xem điều gì nên làm khác trong kế hoạch, thay vì đổ lỗi cá nhân.
Sau ngày hội, gửi lời cảm ơn cụ thể, nêu được việc mỗi người đã làm, kèm vài con số thật như số gia đình đã đến, số trạm, những điều trẻ thích. Mời mọi người góp ý ba điều nên giữ, ba điều nên đổi. Tình nguyện viên được ghi nhận và được hỏi ý kiến là những người sẽ quay lại, và một số trong họ sẽ trở thành nhóm hạt nhân của ngày hội sau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên yêu cầu tình nguyện viên ký cam kết quy tắc bảo vệ trẻ không?
Nên, ở dạng đơn giản: một trang các quy tắc, tình nguyện viên đọc, ký tên, ghi ngày. Việc ký không có giá trị pháp lý lớn với ngày hội nhỏ, nhưng giúp mọi người đọc kỹ và nghiêm túc hơn, đồng thời cho thấy nhóm tổ chức coi an toàn của trẻ là việc chính.
Tình nguyện viên có được mang theo con nhỏ của mình đến không?
Được, nhưng khi đang trông trạm hay tuần tra thì khó vừa làm vừa trông con. Tốt nhất là người tình nguyện có con nhỏ đi cùng một người nhà khác để trông con, hoặc nhận vai ít đòi hỏi tập trung như hậu cần, và nói trước với người phụ trách.
Nếu một phụ huynh không đồng ý với tình nguyện viên về cách xử lý trẻ thì sao?
Tình nguyện viên nên lắng nghe, không tranh luận trước mặt trẻ, và mời người phụ trách đến. Với trẻ của chính gia đình đó, ý của cha mẹ được ưu tiên miễn là không gây nguy hiểm cho trẻ khác. Sau buổi, nhóm xem lại có cần nói rõ hơn quy ước trong lời mời không.
Có nên trả thù lao cho tình nguyện viên không?
Ngày hội cộng đồng thường không trả thù lao, nhưng nên lo nước uống, đồ ăn, áo hay khăn đánh dấu, và chi phí đi lại nếu người tình nguyện ở xa. Nếu mời người có chuyên môn trực sơ cứu hay dẫn một trạm đặc biệt, thoả thuận rõ từ đầu có thù lao hay không.
Làm sao để giữ chân tình nguyện viên cho các lần ngày hội sau?
Giao vai rõ, tôn trọng thời gian của họ bằng cách bắt đầu và kết thúc đúng giờ, ghi nhận cụ thể, hỏi ý kiến và thực sự sửa theo góp ý. Giữ một danh sách liên lạc của những người đã tham gia, mời họ sớm cho lần sau, và cho người đã quen việc nhận vai lớn hơn.
Tình nguyện viên có cần học sơ cứu không?
Không phải ai cũng cần, nhưng ít nhất người trực góc sơ cứu và người phụ trách an toàn nên đã học sơ cứu cơ bản cho trẻ em. Hội Chữ thập đỏ ở nhiều địa phương và một số bệnh viện có mở lớp sơ cứu cho cộng đồng. Mọi tình nguyện viên khác chỉ cần biết dấu hiệu nguy hiểm và gọi đúng người.
