Vòng tròn chia sẻ cho cha mẹ là buổi gặp không có diễn giả, nơi mỗi người lần lượt kể một chuyện thật quanh một câu hỏi chung và những người khác lắng nghe mà không khuyên, không phán xét. Để vòng tròn an toàn, cần ba thứ: quy ước giữ bí mật được cả nhóm đồng ý, một người điều phối giữ lượt và giữ giờ, và câu hỏi gợi mở đủ gần đời sống để người ta muốn nói nhưng không bắt ai phải phơi bày.
Hình thức này gần với các nhóm hỗ trợ đồng đẳng (peer support) và với mô hình Parent Café ở Mỹ, vốn được xây quanh năm yếu tố bảo vệ gia đình của khung Strengthening Families. Điểm mạnh của nó là không cần chuyên gia, không tốn tiền, và chạm vào thứ mà workshop khó chạm: cảm giác mình không phải người duy nhất đang vất vả. Bài này hướng dẫn cách đặt câu hỏi, viết quy ước, điều phối, xử lý tình huống khó và biết lúc nào câu chuyện vượt quá sức của một nhóm cha mẹ.
Vòng tròn chia sẻ khác buổi workshop ở chỗ nào
Workshop có người chia sẻ mang kiến thức tới và người tham dự học từ đó. Vòng tròn chia sẻ đặt kiến thức của chính cha mẹ vào giữa: kinh nghiệm sống, cách đã thử, những lúc bế tắc. Không ai đứng trên bục, không có trình chiếu, ghế xếp thành vòng để ai cũng nhìn thấy nhau. Người điều phối cũng ngồi trong vòng và cũng có lượt kể như mọi người.
Mục tiêu của vòng tròn không phải là giải quyết vấn đề của từng gia đình. Mục tiêu là để người kể được nghe trọn vẹn, và để người nghe nhận ra điều gì đó về nhà mình qua chuyện của người khác. Nhiều người đến vòng tròn lần đầu ngạc nhiên vì chẳng ai cho lời khuyên nào mà vẫn thấy nhẹ người. Điều đó đến từ việc được nói ra trong một chỗ an toàn.
Vì không có chuyên gia, vòng tròn cần giới hạn rõ. Nó không thay cho trị liệu tâm lý, không chẩn đoán gì về trẻ hay người lớn, và không phải chỗ để quyết định chuyện pháp lý như ly hôn hay quyền nuôi con. Người điều phối nhắc giới hạn này ở đầu mỗi buổi, không phải để làm người kể e dè mà để mọi người biết khi nào nên tìm sự giúp đỡ khác.
Năm yếu tố bảo vệ gia đình: khung để chọn câu hỏi
Khung Strengthening Families do Trung tâm Nghiên cứu Chính sách Xã hội (CSSP) của Mỹ phát triển nêu năm yếu tố giúp gia đình có con nhỏ vững hơn trước áp lực. Mỗi buổi vòng tròn có thể chọn một yếu tố làm trục. Các câu hỏi gợi mở dưới đây là ví dụ, nhóm nên tự viết lại bằng giọng của mình.
| Yếu tố | Nghĩa là gì | Câu hỏi gợi mở ví dụ |
|---|---|---|
| Sức bật của cha mẹ | Khả năng đứng dậy sau ngày khó, giữ bình tĩnh khi căng thẳng | Lần gần nhất bạn thấy mình bình tĩnh lại được sau một buổi tối hỗn loạn, điều gì đã giúp? |
| Kết nối xã hội | Có người để hỏi, để nhờ, để kể | Khi cần nhờ trông con gấp một giờ, bạn có thể nhờ ai? Nếu chưa có ai, điều gì khiến khó nhờ? |
| Hiểu về nuôi dạy và sự phát triển của trẻ | Biết trẻ ở tuổi này thường làm gì, cần gì | Điều gì ở con bạn tuổi này từng làm bạn lo, rồi sau mới biết là bình thường? |
| Hỗ trợ cụ thể lúc khó khăn | Biết tìm tới đâu khi thiếu tiền, mất việc, con ốm dài | Khi nhà gặp khó, bạn đã tìm được sự giúp đỡ ở đâu? Có chỗ nào bạn ước mình biết sớm hơn? |
| Năng lực cảm xúc và xã hội của trẻ | Trẻ gọi được tên cảm xúc, biết chơi cùng bạn | Có lúc nào con bạn tự nói ra mình đang buồn hay giận không? Lúc đó bạn đã làm gì? |
Câu hỏi tốt cho vòng tròn có ba đặc điểm: hỏi về một lần cụ thể chứ không hỏi chung chung, mời kể điều đã giúp chứ không chỉ điều tồi tệ, và cho phép người trả lời chọn mức độ riêng tư. “Bạn có hay cáu với con không” khiến người ta phòng thủ; “lần gần nhất bạn kịp dừng lại trước khi quát con, điều gì đã giúp” mời người ta kể.
Quy ước vòng tròn, đọc ở đầu mỗi buổi
Quy ước là nền của sự an toàn. Nên đọc to ở đầu mỗi buổi và hỏi cả nhóm có đồng ý không, kể cả khi đã đọc nhiều lần. Người mới cần nghe nó, người cũ cần được nhắc.
- Chuyện kể ở đây ở lại đây: được mang về điều mình học được, không mang về chuyện của ai. Không kể lại cho người ngoài, không nhắc lại với người kể ở nơi khác nếu họ không chủ động.
- Một người nói, mọi người nghe: không ngắt lời, không nói chuyện riêng, không dùng điện thoại trong lượt của người khác.
- Nói về mình, không nói thay người khác: kể bằng “mình đã”, không bằng “các bạn nên”.
- Không khuyên khi không được hỏi: nếu người kể muốn nghe ý kiến, họ sẽ nói ra. Mặc định là nghe.
- Quyền được im lặng: ai cũng được quyền nói “mình xin qua lượt”, không cần giải thích.
- Không ghi âm, không chụp ảnh trong lúc vòng tròn diễn ra.
- Ngoại lệ an toàn: nếu có điều cho thấy một đứa trẻ hay một người đang gặp nguy hiểm, người điều phối sẽ nói chuyện riêng với người kể về việc tìm sự giúp đỡ. Điều này được nói rõ trước để không ai thấy bị phản bội.
Điều cuối cùng thường bị bỏ qua vì sợ làm không khí nặng. Nhưng nói trước một cách bình tĩnh tốt hơn nhiều so với lúc chuyện đã xảy ra mà nhóm không biết xử lý thế nào.
Kỹ năng điều phối: những việc nhỏ làm nên khác biệt
Mở bằng câu hỏi nhẹ, rồi mới tới câu hỏi chính. Một vòng khởi động như “một từ mô tả tuần này của bạn” giúp ai cũng nói được một lần mà không áp lực. Người đã lên tiếng một lần dễ nói tiếp hơn người im lặng từ đầu.
Giữ lượt bằng một vật nhỏ. Một quả bóng len, một viên sỏi chuyền tay nhau: ai cầm thì nói. Vật nhỏ giúp người hay nói nhớ dừng, người ít nói biết đến lượt mình mà không phải giành.
Phản hồi bằng cách nhắc lại, không bằng lời khuyên. Sau khi một người kể, người điều phối nhắc lại ngắn: “nghe như tuần vừa rồi bạn phải gồng một mình nhiều”. Câu nhắc lại cho người kể biết họ đã được nghe đúng, và không đẩy cả nhóm sang chế độ góp ý.
Chịu được im lặng. Sau một câu hỏi, đếm thầm tới mười trước khi nói tiếp. Im lặng vài giây là lúc người ta nghĩ; người điều phối vội lấp chỗ trống sẽ lấy mất lượt của người đang sắp nói.
Giữ giờ cho từng lượt. Với tám đến mười người, mỗi lượt khoảng ba đến năm phút. Nếu ai đó kể dài, người điều phối cảm ơn và hỏi họ có muốn quay lại ở vòng sau không. Công bằng về thời gian là một phần của an toàn.
Đóng buổi có chủ đích. Một vòng ngắn cuối buổi: mỗi người nói một điều mình mang về. Rồi nhắc lại quy ước giữ bí mật. Vòng tròn mở ra nhẹ nhàng thì cũng nên khép lại nhẹ nhàng, để không ai ra về với cảm giác bị bỏ dở.
Những tình huống khó và cách xử lý
Một người nói quá nhiều, buổi nào cũng vậy. Trong buổi, dùng vật giữ lượt và giờ cho từng lượt. Ngoài buổi, người điều phối nói chuyện riêng một cách tôn trọng: cảm ơn họ đã cởi mở, và nhờ họ giúp tạo chỗ cho người ít nói hơn. Nhiều người nói nhiều vì đang rất cần được nghe; một cuộc trò chuyện riêng đôi khi giúp họ hơn mọi quy tắc.
Hai người bắt đầu tranh luận về cách nuôi con. Chẳng hạn một người cho con ngủ riêng từ sớm, người kia ngủ chung tới lớn. Người điều phối nhắc lại quy ước “nói về mình” và chuyển vòng. Người điều phối thêm một câu: trong vòng tròn này, mỗi nhà có cách của mình, không ai ở đây để chọn cách đúng cho nhà khác.
Có người khóc. Không cần vội an ủi bằng lời, cũng không cần chuyển chủ đề ngay. Đưa khăn giấy, cho người đó thời gian, hỏi nhẹ họ muốn nói tiếp hay chuyển lượt. Sau buổi, người điều phối hỏi thăm riêng. Nước mắt trong vòng tròn thường không phải dấu hiệu buổi đi sai, mà là dấu hiệu người đó thấy đủ an toàn.
Có người dùng lượt để giới thiệu sản phẩm hay khoá học. Người điều phối cảm ơn, nhắc nhẹ rằng vòng tròn là chỗ kể chuyện của mình, và chuyển lượt. Sau buổi, nhắc riêng về nguyên tắc không bán hàng của nhóm.
Khi câu chuyện vượt quá sức của một nhóm cha mẹ
Có những chuyện vòng tròn không thể và không nên tự gánh. Một người mẹ mới sinh kể rằng nhiều tuần liền không thấy gì vui, không muốn chạm vào con, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân. Một người kể về bạo lực trong nhà. Một người kể điều khiến nhóm lo rằng đứa trẻ đang bị xâm hại. Những lúc đó, việc của người điều phối không phải là phân tích hay khuyên giải, mà là bình tĩnh chuyển tiếp.
Chuyển tiếp nghĩa là sau buổi, nói chuyện riêng với người kể, nói rằng điều họ đang trải qua xứng đáng có sự giúp đỡ của người có chuyên môn, và giúp họ biết bước đầu tiên: gặp bác sĩ đang theo dõi mẹ và bé, đến cơ sở y tế có khám tâm thần hoặc tâm lý, liên hệ hội phụ nữ hay cán bộ xã hội ở địa phương. Với nguy cơ cho trẻ em, Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoạt động miễn phí. Nếu có nguy hiểm tức thời, gọi cấp cứu.
Nhóm nên chuẩn bị sẵn một danh sách ngắn các nơi hỗ trợ có thật ở địa phương, cập nhật mỗi năm, để người điều phối không phải tìm vào lúc gấp. Các bài trong danh mục sức khoẻ tinh thần gia đình và bảo vệ trẻ em trên trang đi sâu hơn về từng loại hỗ trợ. Một vòng tròn tốt không phải là vòng tròn giải quyết được mọi chuyện, mà là vòng tròn biết dẫn người đến đúng chỗ.
Chăm sóc người điều phối
Người điều phối nghe nhiều chuyện nặng và thường mang về nhà. Sau vài tháng, người làm một mình dễ mệt, rồi bỏ. Cách phòng là có ít nhất hai người cùng điều phối, chia lượt, và sau mỗi buổi dành mười lăm phút nói với nhau về buổi vừa rồi: điều gì chạy tốt, điều gì khó, có ai cần được hỏi thăm. Cuộc trò chuyện này cũng tuân theo quy ước giữ bí mật.
Người điều phối cũng là phụ huynh, có ngày tệ như mọi người. Nhóm nên cho phép người điều phối nghỉ một buổi mà không thấy có lỗi, và có người dự phòng. Xoay vòng vai điều phối theo quý giúp nhiều người học được kỹ năng này, và giảm việc một người trở thành “người đỡ” cho cả cộng đồng.
Nếu có điều kiện, người điều phối nên học thêm về lắng nghe tích cực hay sơ cứu tâm lý từ các khoá do tổ chức có chuyên môn mở. Tổ chức Y tế Thế giới có tài liệu hướng dẫn sơ cứu tâm lý (Psychological First Aid) phát hành năm 2011 dành cho người không chuyên. Học thêm không phải để biến người điều phối thành chuyên gia, mà để họ tự tin hơn khi biết mình nên làm gì và không nên làm gì.
Câu hỏi thường gặp
Vòng tròn chia sẻ nên có bao nhiêu người?
Từ sáu đến mười người là vừa để ai cũng có lượt nói trong khoảng chín mươi phút. Ít hơn sáu thì dễ có cảm giác bị soi, nhiều hơn mười hai thì người ít nói sẽ không bao giờ tới lượt. Nếu nhóm đông, chia thành hai vòng song song, mỗi vòng có người điều phối riêng.
Có nên cho vợ chồng cùng ngồi một vòng tròn không?
Được, nhưng nên lưu ý rằng có những chuyện người ta khó kể khi người kia ngồi bên cạnh. Một số nhóm xen kẽ: có buổi chung, có buổi chia vòng theo người mẹ và người bố, hoặc ghép người không cùng nhà vào một vòng. Hỏi ý cả nhóm trước khi quyết định.
Người điều phối có cần được đào tạo chuyên môn không?
Không bắt buộc, vì vòng tròn đồng đẳng không phải trị liệu. Nhưng người điều phối cần hiểu rõ quy ước, biết giữ lượt, biết chịu im lặng và biết khi nào chuyển tiếp. Học thêm về lắng nghe tích cực hay sơ cứu tâm lý cơ bản giúp ích nhiều, và nên có hai người cùng điều phối.
Nếu có thành viên kể lại chuyện trong vòng tròn ra ngoài thì sao?
Người điều phối nói chuyện riêng với người đó, nhắc lại quy ước và hỏi chuyện gì đã xảy ra. Nếu là vô ý, nhắc là đủ. Nếu cố ý và gây tổn thương, nhóm có thể đề nghị người đó tạm dừng tham gia. Đồng thời hỏi thăm người bị kể lại, vì niềm tin của họ với nhóm cần được gây dựng lại.
Vòng tròn chia sẻ có làm trực tuyến được không?
Được, nhưng khó giữ bí mật hơn vì không biết ai đang ở cạnh người tham dự. Nên yêu cầu mọi người dùng tai nghe, ngồi chỗ riêng, bật hình nếu có thể, và tuyệt đối không ghi lại. Nhóm trực tuyến nên nhỏ hơn nhóm gặp mặt, khoảng năm đến bảy người.
Bao lâu nên đổi câu hỏi trục của vòng tròn?
Mỗi buổi một câu hỏi trục là cách dễ làm nhất. Có thể đi lần lượt qua năm yếu tố bảo vệ gia đình trong năm buổi, rồi quay vòng với câu hỏi mới. Thỉnh thoảng để thành viên tự đề xuất câu hỏi, vì họ biết rõ nhất điều gì đang làm mình trăn trở.
