Một chương trình trách nhiệm xã hội (CSR) cho giáo dục mầm non có ích khi doanh nghiệp làm bốn việc: chọn nhu cầu đã được nhà trường hay chính quyền xã, phường xác nhận; cam kết đủ lâu, thường từ hai năm trở lên; giải ngân theo đợt có báo cáo; và để thương hiệu đứng sau lưng trẻ chứ không đứng trước mặt. Một buổi trao quà có băng rôn và ảnh tập thể thì dễ làm, nhưng để lại rất ít so với cùng số tiền đặt vào tiền ăn trưa, đồ dùng học tập cho cả năm, hay tập huấn cho cô giáo.
Phần dưới viết cho người phụ trách nhân sự, truyền thông hay quỹ cộng đồng ở doanh nghiệp, kể cả doanh nghiệp vừa và nhỏ ở khu công nghiệp. Bài đi qua lý do giáo dục sớm đáng được chọn, bốn kiểu đóng góp, cách chọn đối tác, cách viết khoản tài trợ, cách đo kết quả, ranh giới truyền thông và những câu nên hỏi kế toán. Bài không bàn chiến lược thương hiệu; bài bàn cách để tiền và công sức tới được trẻ.
Vì sao giáo dục sớm đáng nằm trong danh sách của doanh nghiệp
Lý do thứ nhất là bằng chứng. Các nghiên cứu theo dõi dài hạn những chương trình mầm non chất lượng ở Mỹ, như High/Scope Perry Preschool và Abecedarian, cùng các phân tích của nhà kinh tế James Heckman, cho thấy đầu tư vào những năm đầu đời có lợi ích lâu dài cho trẻ và cho xã hội, đặc biệt với trẻ ở gia đình khó khăn. Người làm CSR không cần đọc hết các công trình này, nhưng nên biết rằng chọn giáo dục sớm không phải là chọn theo cảm tính.
Lý do thứ hai là cam kết quốc tế mà Việt Nam đã tham gia. Mục tiêu Phát triển Bền vững số 4 của Liên Hợp Quốc có chỉ tiêu 4.2: đến năm 2030 bảo đảm mọi trẻ em trai và gái được tiếp cận chăm sóc, phát triển và giáo dục mầm non có chất lượng để sẵn sàng vào tiểu học. Doanh nghiệp lập báo cáo phát triển bền vững có thể gắn hoạt động của mình với chỉ tiêu này một cách trung thực.
Lý do thứ ba gần hơn: chính người lao động của doanh nghiệp. Ở các khu công nghiệp, con công nhân thiếu chỗ gửi, nhất là trẻ dưới ba tuổi, và giờ ca không khớp giờ trường. Bộ luật Lao động 2019 có quy định người sử dụng lao động giúp đỡ, hỗ trợ xây dựng nhà trẻ, lớp mẫu giáo hoặc một phần chi phí gửi trẻ cho người lao động. Một chương trình mầm non gắn với nhu cầu của chính công nhân vừa có ích vừa giữ người, và là chỗ để bắt đầu nếu doanh nghiệp chưa biết chọn gì.
Bốn kiểu đóng góp và điều mỗi kiểu đòi hỏi
Mỗi kiểu có giá trị riêng. Doanh nghiệp nhỏ thường bắt đầu ở kiểu một hoặc ba; doanh nghiệp có nhiều lao động nữ nên nghĩ tới kiểu bốn trước.
| Kiểu đóng góp | Ví dụ | Điều doanh nghiệp phải làm | Rủi ro hay gặp |
|---|---|---|---|
| Hiện vật có danh sách | Bàn ghế đúng chiều cao trẻ, thảm, kệ sách, bồn rửa tay thấp, đồ chơi vận động | Lấy danh sách từ nhà trường, mua đúng quy cách, bàn giao có biên bản | Mua theo ý người cho, trùng với nhà tài trợ khác |
| Tài trợ chương trình có kỳ hạn | Tiền ăn trưa cho trẻ khó khăn trong một năm học; học liệu cả năm cho một nhóm trẻ độc lập; quỹ tập huấn giáo viên | Ký thoả thuận, giải ngân theo học kỳ, nhận báo cáo | Dừng đột ngột khi ngân sách năm sau bị cắt |
| Nhân lực và kỹ năng | Kỹ sư sửa hệ thống điện của trường; kế toán giúp nhóm trẻ lập sổ; nhân viên dọn sân chơi | Chọn việc theo kỹ năng nhân viên, có đầu mối hai phía | Dồn việc tiếp đón lên cô giáo |
| Chính sách nội bộ cho người lao động có con nhỏ | Hỗ trợ chi phí gửi trẻ; liên kết với trường gần khu công nghiệp; điều chỉnh ca cho cha mẹ trẻ nhỏ | Khảo sát nhu cầu công nhân, làm việc với công đoàn | Làm hình thức, chính sách có trên giấy mà ít người dùng được |
Bốn kiểu này có thể kết hợp. Một mô hình hay gặp ở doanh nghiệp vừa là năm đầu tặng hiện vật theo danh sách cho trường mầm non gần nhà máy, đồng thời khảo sát xem bao nhiêu công nhân có con ở đó; năm thứ hai chuyển sang tài trợ có kỳ hạn cho phần còn thiếu mà khảo sát chỉ ra.
Chọn đối tác và địa bàn
Thứ tự dưới đây giúp tránh lỗi thường thấy nhất: chọn nơi trước, rồi mới hỏi nơi đó cần gì.
- Bắt đầu từ chỗ doanh nghiệp có mặt: địa bàn nhà máy, chi nhánh, nơi người lao động sống. Ở đó doanh nghiệp có lý do ở lại lâu và có người theo dõi được.
- Gặp đúng người: hiệu trưởng các trường mầm non công lập trên địa bàn, chủ các nhóm trẻ độc lập, cán bộ phụ trách giáo dục của uỷ ban nhân dân xã, phường, hội phụ nữ cơ sở, công đoàn doanh nghiệp.
- Hỏi nhu cầu bằng câu mở: “Năm học này cái gì thiếu làm cô vất vả nhất?” thay vì “Trường có cần máy chiếu không?”. Ghi lại câu trả lời, so giữa các nơi.
- Kiểm pháp lý của đối tác nếu tiền đi qua một tổ chức trung gian (quỹ, hội, doanh nghiệp xã hội): quyết định thành lập, lĩnh vực hoạt động, báo cáo các năm trước.
- Chọn ít nơi và ở lâu: hai trường trong ba năm thường để lại nhiều hơn hai mươi trường trong một năm.
- Viết một trang mô tả chương trình trước khi trình duyệt nội bộ: nhu cầu, người hưởng, hoạt động, ngân sách, thời gian, người theo dõi, cách đo.
Viết khoản tài trợ: kỳ hạn, giải ngân và chuyển giao
Thoả thuận tài trợ không cần dày, nhưng phải trả lời được: tiền dùng cho việc gì, giải ngân mấy đợt, mỗi đợt cần báo cáo gì, ai ký nhận, nếu không dùng hết thì xử lý thế nào, và khi nào kết thúc. Với trường công lập, việc nhận tài trợ phải theo quy định về tiếp nhận tài trợ cho cơ sở giáo dục do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành; hỏi hiệu trưởng văn bản đang áp dụng để soạn thoả thuận cho khớp, vì nhà trường phải công khai và báo cáo khoản tài trợ theo đó.
Giải ngân theo học kỳ hoặc theo quý giúp cả hai bên. Nhà trường không phải giữ một khoản lớn mà chưa dùng đến; doanh nghiệp có điểm dừng để xem việc có đi đúng hướng không. Báo cáo mỗi đợt nên ngắn: đã chi gì, còn bao nhiêu, điều gì khác so với kế hoạch, ảnh hiện vật hoặc hoạt động (không cần mặt trẻ).
Điều hay bị quên nhất là chuyển giao. Nếu doanh nghiệp tài trợ tiền ăn trưa cho hai mươi trẻ, sang năm thứ ba thì ai trả? Hãy bàn chuyện này ngay từ đầu: có thể giảm dần theo năm để nhà trường kịp tìm nguồn khác, có thể chuyển sang hỗ trợ các gia đình làm hồ sơ hưởng chính sách nhà nước mà họ đủ điều kiện, có thể tìm thêm doanh nghiệp cùng địa bàn để chia gánh. Báo trước ít nhất một học kỳ khi dừng là phép lịch sự tối thiểu với các gia đình đã quen dựa vào khoản hỗ trợ.
Đo kết quả mà không biến trẻ thành con số
Báo cáo phát triển bền vững thích những con số lớn: bao nhiêu trẻ được tiếp cận, bao nhiêu suất quà. Con số đầu ra như vậy cần có, nhưng nói rất ít về việc trẻ có được lợi gì. Khung chỉ dẫn ISO 26000 về trách nhiệm xã hội và chuẩn GRI 413 về cộng đồng địa phương đều nhấn mạnh sự tham gia của cộng đồng và việc đánh giá tác động, không chỉ đếm hoạt động. Với mầm non, cách đo thực tế hơn là hỏi những người ở gần trẻ nhất.
Một bộ chỉ báo khiêm tốn có thể gồm: tỷ lệ trẻ đi học đều trong học kỳ (nhà trường vốn đã theo dõi điểm danh); số giờ cô giáo được tập huấn và cô tự đánh giá điều gì áp dụng được; nhận xét của phụ huynh qua một phiếu hỏi ngắn; những thay đổi nhìn thấy được ở lớp (góc đọc có sách mới, sân chơi an toàn hơn). Những chỉ báo này không đòi hỏi kiểm tra trẻ.
Điều không nên làm là đo trẻ để chứng minh hiệu quả của khoản tài trợ: cho trẻ làm bài kiểm tra, xếp hạng trẻ hay lớp, công bố “trẻ tiến bộ bao nhiêu phần trăm”. Đánh giá trẻ mầm non là việc của giáo viên, theo cách quan sát hằng ngày mà chương trình giáo dục mầm non quy định, và kết quả đánh giá không phải là thứ để đưa vào báo cáo của doanh nghiệp. Báo cáo tốt là báo cáo trung thực, có cả điều chưa làm được.
Thương hiệu và truyền thông: ranh giới nên tự đặt
Không biến lớp học thành chỗ đặt quảng cáo. Tên doanh nghiệp trong biên bản bàn giao và báo cáo là đủ. In logo lên bàn ghế, áo của trẻ hay dựng bảng lớn trong sân trường đẩy trẻ thành người mang quảng cáo.
Không dùng ảnh rõ mặt trẻ trong truyền thông. Luật Trẻ em 2016 bảo vệ đời sống riêng tư của trẻ. Ảnh đôi tay trẻ trên đồ chơi mới, góc lớp vừa sửa, cô giáo trong buổi tập huấn kể được câu chuyện mà không cần mặt trẻ.
Không gắn hỗ trợ với việc mua sản phẩm. “Mua một hộp, góp một bữa ăn” có thể hợp pháp nhưng đặt gia đình trẻ vào vị trí người nhận phải cảm ơn khách hàng của doanh nghiệp. Nếu dùng hình thức này, công khai số tiền thật đã chuyển.
Doanh nghiệp sữa và thực phẩm trẻ em cần thận trọng gấp đôi. Nghị định 100/2014/NĐ-CP về kinh doanh và sử dụng sản phẩm dinh dưỡng dùng cho trẻ nhỏ có những hạn chế riêng với hoạt động quảng cáo, tài trợ liên quan tới sản phẩm thay thế sữa mẹ. Đọc kỹ văn bản hiện hành và hỏi bộ phận pháp chế trước khi làm bất kỳ hoạt động nào ở cơ sở mầm non.
Không có nghi thức cảm ơn. Trẻ xếp hàng, vỗ tay, múa chào đoàn là hình ảnh quen thuộc nhưng không nên có. Đến trong giờ không làm gián đoạn lớp, hoặc đến khi trẻ đã về.
Hồ sơ, thuế và những câu nên hỏi kế toán
Khoản tài trợ cho giáo dục có thể được tính vào chi phí được trừ khi tính thuế thu nhập doanh nghiệp, nếu có đủ hồ sơ theo quy định và đơn vị nhận thuộc diện được thừa nhận. Quy định về hồ sơ, đối tượng nhận và mẫu biên bản thay đổi theo từng thời kỳ, nên người phụ trách chương trình cần hỏi kế toán ngay từ khi lập kế hoạch, không phải đến cuối năm mới gom chứng từ.
Những câu nên hỏi: đơn vị nhận (trường công lập, trường tư thục, nhóm trẻ độc lập, quỹ trung gian) có thuộc diện được trừ chi phí không; cần biên bản xác nhận tài trợ theo mẫu nào, ai ký; tài trợ hiện vật thì xác định giá trị thế nào; khoản hỗ trợ chi phí gửi trẻ cho chính người lao động hạch toán vào đâu và có ảnh hưởng tới thuế thu nhập cá nhân của người lao động không. Mỗi câu có câu trả lời theo văn bản đang hiệu lực tại thời điểm làm, và kế toán là người chịu trách nhiệm trả lời.
Một lưu ý khác: nhóm trẻ độc lập thường không có con dấu hay khả năng xuất chứng từ như trường lớn. Nếu doanh nghiệp muốn hỗ trợ những nơi này, có thể đi qua một tổ chức trung gian có tư cách pháp nhân, hoặc chấp nhận rằng khoản đó không dùng để giảm thuế. Đừng vì chuyện chứng từ mà bỏ qua chính những nơi thiếu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp nhỏ, ngân sách ít thì có nên làm CSR cho mầm non không?
Nên, nếu chọn việc vừa sức và ở gần. Một doanh nghiệp vài chục người có thể nhận sửa chữa, bảo dưỡng định kỳ cho một nhóm trẻ độc lập gần xưởng, hoặc góp học liệu cả năm cho một lớp. Việc nhỏ mà đều đặn trong nhiều năm thường có ích hơn một khoản lớn một lần.
Có nên tài trợ cho trường tư thục không, hay chỉ trường công lập?
Tuỳ nhu cầu. Ở nhiều khu công nghiệp, trẻ con công nhân học ở trường tư thục nhỏ hoặc nhóm trẻ độc lập vì trường công lập không đủ chỗ. Hỗ trợ những nơi này có thể đúng đối tượng hơn, miễn là khoản tài trợ đi vào lợi ích của trẻ, không thành lợi nhuận của chủ cơ sở.
Nên chọn hỗ trợ trường hay hỗ trợ trực tiếp gia đình?
Hai cách bổ sung cho nhau. Hỗ trợ trường cải thiện điều kiện cho cả lớp; hỗ trợ gia đình (như một phần chi phí gửi trẻ) giúp trẻ đi học được. Với người lao động của chính doanh nghiệp, hỗ trợ trực tiếp qua chính sách nội bộ thường đơn giản và minh bạch hơn.
Có cần báo cáo chương trình CSR theo chuẩn quốc tế không?
Không bắt buộc với đa số doanh nghiệp vừa và nhỏ. Tuy vậy, dùng các khung như ISO 26000 hay GRI làm tham chiếu giúp chương trình được nghĩ đầy đủ hơn: ai được hỏi ý kiến, tác động đo thế nào, rủi ro là gì. Báo cáo ngắn, trung thực, gửi cho chính đối tác cũng là một chuẩn tốt.
Nhân viên muốn tặng quà Trung thu cho trẻ thì có nên không?
Có thể, nếu hỏi trường trước, tặng cho cả lớp như nhau, chọn đồ phù hợp lứa tuổi và đến vào giờ trường đề nghị. Nên coi đây là phần phụ đi kèm một cam kết dài hơn, không phải là toàn bộ chương trình cộng đồng của doanh nghiệp.
Chương trình phải dừng giữa chừng vì doanh nghiệp khó khăn thì sao?
Báo cho đối tác sớm nhất có thể, nói rõ lý do và thời điểm dừng, hoàn tất đợt giải ngân đã hứa nếu được, và giúp đối tác tìm nguồn thay thế nếu có thể. Dừng có báo trước làm ít hại hơn nhiều so với lặng lẽ biến mất.
