Người ngoài đến tình nguyện ở trường mầm non hay nhóm trẻ giúp được nhiều nhất ở những việc phụ có người phụ trách lớp bên cạnh: chuẩn bị học liệu, sửa đồ chơi, dọn sân, đọc sách cho một nhóm nhỏ, phụ giờ ăn dưới sự hướng dẫn của cô. Những việc chạm tới thân thể trẻ (thay đồ, đưa đi vệ sinh, tắm), ở một mình với trẻ, chụp ảnh đăng lên mạng hay tự ý dạy một nội dung mới thì người tình nguyện nên từ chối, kể cả khi được nhờ.
Ranh giới đó không xuất phát từ sự nghi ngờ người tình nguyện. Trẻ dưới sáu tuổi chưa tự bảo vệ được mình, chưa kể lại được rõ ràng chuyện đã xảy ra, và gắn bó rất mạnh với người lớn quen thuộc. Một chỗ nhận tình nguyện viên tử tế sẽ tự đặt ra những ranh giới này; nếu nơi nào không đặt, người tình nguyện nên tự giữ. Phần dưới đi qua việc phù hợp, các ranh giới an toàn, chuyện cam kết thời gian, cách chuẩn bị và những gì một trường hay nhóm trẻ cần có trước khi mở cửa cho người ngoài.
Vì sao lớp mầm non khác mọi chỗ tình nguyện khác
Ở một buổi dọn rác bãi biển hay phát cơm từ thiện, người tình nguyện đến rồi đi mà không để lại dấu vết gì trong đời người được giúp. Lớp mầm non thì khác. Trẻ ba, bốn tuổi đang tập tin vào người lớn xung quanh, và sự tin đó được xây bằng sự lặp lại: cùng một cô mỗi sáng, cùng một cách chào, cùng một lịch sinh hoạt. Một người lạ xuất hiện, được trẻ quấn quýt trong hai tuần rồi biến mất, với người lớn chỉ là một đợt tình nguyện đã xong, còn với vài đứa trẻ có thể là thêm một lần bị bỏ lại.
Thứ hai là trách nhiệm pháp lý. Theo Điều lệ trường mầm non (ban hành kèm Thông tư 52/2020/TT-BGDĐT), mỗi nhóm, lớp có giáo viên được phân công phụ trách, và nhà trường chịu trách nhiệm về an toàn của trẻ trong giờ ở trường. Người tình nguyện không nằm trong cơ cấu đó. Nếu trẻ ngã lúc đang chơi với tình nguyện viên, người phải giải thích với gia đình vẫn là cô giáo và nhà trường. Vì vậy một trường làm đúng sẽ không bao giờ giao lớp cho người ngoài, dù chỉ mười phút để cô đi họp.
Thứ ba là sự khác biệt về chuyên môn. Giáo dục mầm non có chương trình riêng, có cách tổ chức hoạt động theo độ tuổi, có cách xử lý một đứa trẻ đang khóc hay đang giành đồ chơi. Người tình nguyện có thiện chí nhưng chưa học những điều đó dễ làm ngược ý cô: dỗ bằng kẹo, dọa “không nín là chú về”, làm hộ trẻ việc mà cô đang tập cho trẻ tự làm. Biết mình đứng ở đâu là điều kiện để giúp mà không làm rối.
Việc nào hợp với người tình nguyện, việc nào không
Bảng dưới chia việc thành ba nhóm. Nhóm giữa là việc làm được nhưng chỉ khi có giáo viên phụ trách ở ngay bên cạnh, nghe thấy và nhìn thấy.
| Nhóm việc | Ví dụ cụ thể | Điều kiện |
|---|---|---|
| Làm được, không cần trẻ có mặt | Cắt, ép plastic học liệu; sửa đồ chơi gỗ, khâu lại thú bông; sơn hàng rào; dọn kho; sắp xếp tủ sách; làm vườn rau | Có đầu mối giao việc, làm ngoài giờ trẻ hoặc ở khu riêng |
| Làm được khi có cô bên cạnh | Đọc sách cho nhóm ba đến năm trẻ; phụ chia đồ ăn; cùng chơi ở góc xây dựng; giữ cửa khi lớp ra sân; phụ một buổi dạo chơi ngoài trời | Cô phụ trách trong tầm nhìn, giao việc rõ, không tự đổi hoạt động |
| Không nhận | Thay quần áo, đưa trẻ đi vệ sinh, tắm cho trẻ; trông lớp một mình; đưa trẻ ra khỏi khuôn viên; cho trẻ uống thuốc; chụp ảnh, quay phim đăng mạng; dạy nội dung mới theo ý mình | Đây là việc của người được phân công và được gia đình giao trẻ |
| Không nhận dù được nhờ | Ở lại với một trẻ trong phòng kín; đón trẻ hộ phụ huynh; nhận làm gia sư riêng cho trẻ trong lớp | Từ chối lịch sự, báo đầu mối |
Những việc ở nhóm đầu thường bị coi là “việc vặt”, nhưng với một nhóm trẻ độc lập ở vùng ven, nơi một cô trông mười mấy trẻ và không có nhân viên phụ, một buổi sáng có người sửa xong chục món đồ chơi hỏng và dán lại toàn bộ tranh treo tường là giúp thật. Cô giáo có thêm thời gian ở cạnh trẻ, và đó là thứ quý nhất mà người ngoài có thể góp.
Sáu ranh giới an toàn không thương lượng
Không bao giờ ở một mình với một trẻ. Quy tắc hai người lớn được nhiều tổ chức làm việc với trẻ em áp dụng: mọi lúc tiếp xúc với trẻ đều có ít nhất một người lớn khác nhìn thấy. Quy tắc này bảo vệ trẻ, và cũng bảo vệ chính người tình nguyện khỏi những hiểu lầm không thể giải thích.
Không chạm vào thân thể trẻ ngoài mức cần thiết. Đỡ một bé sắp ngã, nắm tay dắt qua bậc thang là tự nhiên. Bế trẻ lên đùi, hôn, cù, vỗ mông là không nên, kể cả khi trẻ chủ động sà vào. Có thể ngồi ngang tầm, đáp lại bằng lời và ánh mắt, chuyển trẻ về với cô.
Không chụp ảnh, quay phim trẻ khi chưa có quy định của nơi nhận. Luật Trẻ em 2016 bảo vệ quyền bí mật đời sống riêng tư của trẻ; thông tin và hình ảnh của trẻ không được đem ra công khai tuỳ tiện. Nơi nhận tình nguyện viên cần có quy định riêng về ảnh (ai chụp, chụp góc nào, đăng ở đâu, gia đình đã đồng ý chưa). Không có quy định thì cất máy.
Không cho quà riêng, không giữ liên lạc riêng với gia đình trẻ. Một gói bánh cho riêng một bé làm cả lớp thấy bất công; xin số điện thoại phụ huynh để “hỏi thăm sau này” mở ra mối quan hệ ngoài tầm theo dõi của nhà trường. Muốn tặng gì, đưa cho đầu mối để chia chung.
Không dùng hình phạt hay doạ nạt, kể cả đùa. “Không ngoan chú không chơi nữa”, “khóc là công an bắt” nghe như chuyện nhỏ nhưng trái với cách cô đang tập cho trẻ. Gặp trẻ khó, báo cô.
Thấy điều bất thường thì báo ngay cho người phụ trách. Một vết bầm lạ, một câu nói của trẻ làm bạn băn khoăn, một người lớn khác cư xử không ổn: ghi lại sự việc đúng như đã thấy, báo đầu mối hoặc hiệu trưởng trong ngày. Không tự hỏi dồn trẻ, không đăng lên mạng. Khi lo trẻ gặp nguy, có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111.
Một lần hay đều đặn: chọn cam kết thời gian cho đúng
Câu hỏi đầu tiên một nơi nhận tử tế sẽ hỏi bạn là “bạn đến được bao lâu”. Câu trả lời quyết định bạn được giao việc gì. Người chỉ đến được một lần, một ngày cuối tuần, hợp với việc ở nhóm thứ nhất trong bảng: làm vườn, sơn sửa, dọn kho, chuẩn bị cho một ngày hội. Những việc này có kết quả nhìn thấy được trong ngày và không đòi trẻ phải làm quen với người mới.
Người muốn ở cạnh trẻ (đọc sách, cùng chơi) nên cam kết một khung giờ cố định trong ít nhất vài tháng, ví dụ sáng thứ Tư hằng tuần trong một học kỳ. Trẻ nhỏ cần vài tuần để coi một người lớn là quen, và cần biết trước khi người đó thôi đến. Khi kết thúc, hãy báo trước để cô kịp nói với trẻ, và đến buổi cuối để chào. Một lời chào tạm biệt rõ ràng giúp trẻ hiểu rằng người lớn rời đi theo kế hoạch, không phải vì trẻ làm sai gì.
Nếu lịch làm việc của bạn thay đổi liên tục, đừng nhận việc trong lớp. Hãy chọn những việc có thể làm ở nhà và mang đến: may lại khăn trải, đóng kệ sách, dịch một truyện tranh dân gian, tìm bài hát thiếu nhi có lời phù hợp. Những đóng góp này không phụ thuộc vào giờ giấc của lớp và vẫn có ích lâu dài. Điều quan trọng là thành thật ngay từ đầu về thời gian mình có, thay vì hứa nhiều rồi bỏ dở.
Chuẩn bị trước buổi đầu tiên
Phần chuẩn bị dưới đây áp dụng cho cả trường mầm non công lập, trường tư thục và nhóm trẻ độc lập. Nơi nào không yêu cầu những bước này, người tình nguyện vẫn nên tự làm.
- Liên hệ qua đầu mối chính thức, không qua người quen của người quen. Hỏi rõ ai là người giao việc và ai bạn báo khi có chuyện.
- Gửi thông tin cá nhân cơ bản: họ tên, căn cước, nơi làm việc hoặc học tập, lý do muốn tham gia. Một số nơi đề nghị nộp phiếu lý lịch tư pháp trước khi cho tiếp xúc với trẻ; đây là yêu cầu hợp lý, không nên phật ý.
- Dự buổi định hướng hoặc ít nhất một cuộc nói chuyện mười lăm phút với người phụ trách: lịch sinh hoạt của lớp, khu vực được vào, quy định về ảnh, cách xưng hô với trẻ.
- Đọc và ký quy tắc ứng xử nếu nơi nhận có. Nếu không có, hỏi miệng các điểm chính và ghi lại.
- Kiểm sức khoẻ của chính mình: không đến khi đang sốt, ho, tiêu chảy hay phát ban. Trẻ mầm non lây bệnh cho nhau rất nhanh, và một người lớn mang bệnh vào lớp có thể làm cả lớp nghỉ.
- Ăn mặc gọn, dễ ngồi xuống sàn, không đeo trang sức nhỏ dễ rơi, không xịt nước hoa đậm. Điện thoại để chế độ im lặng, cất trong túi.
- Hỏi trước một việc cụ thể cho buổi đầu, thay vì “có gì cần cứ giao”. Việc cụ thể giúp người phụ trách đỡ phải nghĩ thêm cho bạn.
Trong lớp: ở cạnh trẻ nhỏ mà không làm rối nhịp của cô
Khi được ngồi cùng trẻ, cách tốt nhất là hạ người xuống ngang tầm mắt trẻ, nói ít và chậm, để trẻ dẫn. Một đứa trẻ bốn tuổi đang xếp khối thường không cần người lớn chỉ cách xếp cho cao; nó cần người lớn nhìn, gọi tên điều nó đang làm (“con đặt khối vuông lên trên khối dài”) và chờ. Câu hỏi mở như “con định làm gì tiếp” giúp trẻ nói nhiều hơn câu hỏi có đáp án.
Theo nhịp của cô là nguyên tắc thứ hai. Nếu cô đang tập cho trẻ tự xúc cơm, đừng xúc hộ cho nhanh. Nếu cô cho trẻ dọn đồ chơi trước khi ra sân, đừng dọn giúp. Nếu cô dùng một bài hát để chuyển hoạt động, hãy hát theo. Những điều nhỏ đó là phần của chương trình, và một người lớn mới làm khác đi sẽ khiến trẻ bối rối: hôm nay được làm hộ, mai lại phải tự làm.
Thứ ba, đừng sửa trẻ trước mặt cô, cũng đừng nhận xét cách cô làm trước mặt trẻ hay phụ huynh. Nếu thấy điều gì băn khoăn về chuyên môn, ghi lại và hỏi người phụ trách sau giờ. Rất nhiều điều trông có vẻ lạ với người ngoài, như để trẻ khóc một lúc khi mới vào lớp, có lý do sư phạm phía sau. Trường hợp thấy điều thật sự không an toàn thì khác: báo ngay, không chờ.
Cuối buổi, dành vài phút hỏi cô: hôm nay việc của mình có giúp không, lần sau nên làm khác điểm nào. Người tình nguyện được nơi nhận quý là người hỏi câu này, không phải người làm nhiều nhất.
Trường và nhóm trẻ cần có gì trước khi nhận người tình nguyện
Phần này dành cho hiệu trưởng, chủ nhóm trẻ và các nhóm cộng đồng làm cầu nối. Nhận tình nguyện viên mà thiếu khung là dồn thêm việc lên cô giáo và để lộ rủi ro cho trẻ. Một khung tối thiểu gồm:
- Một đầu mối duy nhất nhận đăng ký, giao việc và nghe báo cáo; cô giáo đứng lớp không kiêm việc này.
- Danh sách việc cần chia theo ba nhóm như bảng trên, cập nhật theo học kỳ, để người đến không phải hỏi “có gì làm không”.
- Quy tắc ứng xử viết ra, một trang, có các điểm về tiếp xúc thân thể, ảnh, quà, liên lạc riêng và cách báo khi thấy điều bất thường; người tình nguyện ký trước buổi đầu.
- Sổ ra vào ghi tên, giờ đến, giờ về, khu vực làm việc của từng người.
- Thông báo cho phụ huynh rằng lớp có người tình nguyện, họ làm gì và không làm gì. Phụ huynh biết trước sẽ yên tâm hơn là bất ngờ thấy người lạ.
- Một buổi nhìn lại sau mỗi đợt: việc gì có ích, việc gì làm cô mệt thêm, có ai nên mời quay lại.
Với nhóm trẻ độc lập chỉ có một hai cô, khung này có vẻ nặng. Có thể bắt đầu nhỏ: chỉ nhận tình nguyện viên cho việc ở nhóm thứ nhất, làm vào chiều thứ Bảy khi không có trẻ. Khi đã quen với vài người đều đặn, mới mở dần sang việc có trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Chưa học sư phạm mầm non có làm tình nguyện viên ở lớp được không?
Được, nếu nhận đúng loại việc. Phần lớn việc phù hợp với người ngoài là việc phụ không cần chuyên môn sư phạm: sửa đồ chơi, chuẩn bị học liệu, đọc sách cho nhóm nhỏ khi có cô bên cạnh. Việc tổ chức hoạt động học, xử lý hành vi của trẻ hay chăm sóc thân thể trẻ thuộc về giáo viên được phân công.
Trường không yêu cầu giấy tờ gì thì có nên lo không?
Nên để ý. Một nơi nhận người lạ vào lớp mà không hỏi bạn là ai cũng sẽ nhận người khác như vậy. Bạn vẫn có thể tham gia nhưng hãy tự giữ các ranh giới an toàn, gợi ý nhẹ nhàng với đầu mối về việc ghi sổ ra vào và có quy tắc ứng xử, và nếu thấy nơi đó không quan tâm tới an toàn của trẻ thì nên cân nhắc lại.
Có được đăng ảnh buổi tình nguyện lên mạng xã hội không?
Chỉ khi nơi nhận có quy định về ảnh và cho phép. Ngay cả khi được phép, nên chọn ảnh không thấy rõ mặt trẻ, không có đồng phục hay chi tiết lộ tên trường, không kèm tên trẻ. Ảnh đồ chơi đã sửa xong hay góc sân vừa dọn kể được câu chuyện mà không đụng tới quyền riêng tư của trẻ.
Trẻ cứ đòi bạn bế thì làm sao?
Ngồi xuống ngang tầm trẻ, cho trẻ dựa vào vai hoặc nắm tay, nói chuyện với trẻ và đưa trẻ về phía cô. Trẻ nhỏ đòi bế người mới là chuyện thường gặp, nhất là trẻ đang nhớ nhà. Bế một bé là cả lớp đòi bế theo, và việc trấn an trẻ là việc của người trẻ sẽ còn gặp mỗi ngày.
Nhà trường nhờ trông lớp vài phút thì có nên nhận không?
Nên từ chối lịch sự và đề nghị đợi cô quay lại hoặc gọi một nhân viên khác. Người tình nguyện không thuộc danh sách được phân công chịu trách nhiệm trẻ, và nếu có sự cố trong mấy phút đó, cả bạn lẫn nhà trường đều ở thế khó. Nói rõ điều này từ buổi đầu sẽ tránh được những lần nhờ vả như vậy.
Tình nguyện ở lớp mầm non có được xác nhận giờ cho sinh viên không?
Tuỳ nơi nhận. Trường hoặc nhóm trẻ có sổ ra vào thường xác nhận được số buổi và việc đã làm. Nếu bạn cần giấy xác nhận cho trường đại học hay đoàn thanh niên, hãy nói ngay khi đăng ký để đầu mối ghi chép từ đầu, đừng đợi cuối đợt mới xin.
