Dự giờ chéo giữa các trường mầm non có ích khi nó là một cuộc học chung chứ không phải một cuộc chấm điểm: hai trường thống nhất trước một câu hỏi chuyên môn cụ thể, người dự quan sát xem trẻ làm gì và học gì trong hoạt động, rồi hai bên ngồi lại trao đổi ngay trong ngày. Khi thiếu một trong ba điều đó, buổi dự giờ dễ thành một tiết diễn được dàn dựng, cô đứng lớp căng thẳng, người dự về trường chỉ mang theo vài tấm ảnh.
Bài này viết cho giáo viên và tổ trưởng chuyên môn ở các trường mầm non, công lập lẫn tư thục, muốn mở cửa lớp cho đồng nghiệp trường bạn sang xem và sang xem lớp của trường bạn. Phần dưới đi qua cách chuẩn bị, mẫu phiếu quan sát hướng vào trẻ, cách đứng trong lớp, trình tự buổi trao đổi, chuyện ảnh và sự riêng tư của trẻ, và cách đem điều học được về áp dụng ở lớp mình.
Dự giờ chéo khác dự giờ đánh giá ở chỗ nào
Trong trường mầm non Việt Nam, giáo viên quen với hai kiểu dự giờ. Kiểu thứ nhất là dự giờ để đánh giá, xếp loại: ban giám hiệu hoặc đoàn kiểm tra vào lớp, cầm phiếu chấm theo tiêu chí, cuối buổi có nhận xét và điểm. Kiểu thứ hai là thao giảng, khi một cô chuẩn bị kỹ một hoạt động mẫu để cả tổ xem. Cả hai đều có chỗ dùng, nhưng cả hai đều khiến người đứng lớp tập trung vào việc trình diễn cho đúng.
Dự giờ chéo giữa các trường đặt mục đích khác. Người sang dự không có quyền đánh giá ai, và cũng không có lợi ích gì khi chê hay khen. Họ sang để thấy một cách làm khác: cách trường bạn tổ chức giờ đón trẻ, cách cô xử lý khi hai bé giành đồ chơi, cách bố trí góc chơi trong một phòng hẹp. Chính vì không có điểm số, hai bên dễ nói thật với nhau hơn.
Điều này khớp với tinh thần của Chuẩn nghề nghiệp giáo viên mầm non ban hành kèm Thông tư 26/2018/TT-BGDĐT, trong đó có tiêu chuẩn về phát triển chuyên môn bản thân và về xây dựng quan hệ với đồng nghiệp. Chuẩn không yêu cầu dự giờ chéo, nhưng nó coi việc học từ đồng nghiệp là một phần của nghề. Trường nào muốn ghi hoạt động này vào kế hoạch bồi dưỡng thì nên đối chiếu với văn bản hiện hành và hướng dẫn của cơ quan quản lý ở địa phương.
Điểm cần giữ là ranh giới: buổi dự giờ chéo không được dùng làm căn cứ xếp loại giáo viên của trường bạn, và người dự không gửi nhận xét lên ban giám hiệu trường bạn nếu chưa được cô đứng lớp đồng ý. Ranh giới này nên được nói rõ trước, bằng lời hoặc bằng một dòng trong thư mời.
Trước buổi dự: thống nhất ba điều
Phần lớn buổi dự giờ chéo hỏng vì hai trường chưa nói chuyện với nhau trước. Một cuộc trao đổi ngắn qua điện thoại hoặc gặp mặt, vài ngày trước buổi dự, nên chốt được những việc sau.
- Câu hỏi chuyên môn chung. Không nên là “xem lớp trường bạn thế nào” mà là một câu hẹp, ví dụ: “trẻ 4–5 tuổi tự chọn góc chơi ra sao khi lớp có hơn ba mươi cháu”, hoặc “cô dẫn trẻ chuyển từ giờ chơi ngoài trời sang giờ ăn thế nào để không ồn”. Câu hỏi hẹp giúp người dự biết phải nhìn vào đâu.
- Hoạt động sẽ xem. Nên xem một hoạt động bình thường trong ngày chứ không phải tiết chuẩn bị riêng. Giờ chơi ở các góc, giờ ăn, giờ chuyển tiếp thường cho thấy nhiều hơn một tiết làm quen với toán được tập trước ba lần.
- Số người dự. Lớp mầm non nhỏ và trẻ dễ bị phân tâm. Hai người dự là vừa, tối đa ba. Đoàn mười người đứng kín cuối lớp làm trẻ ngơ ngác và cô đứng lớp mất tự nhiên.
- Quy ước về ảnh, video và ghi chép. Chụp hay không, chụp gì, ai giữ ảnh, có đăng lên đâu không. Phần này nói kỹ ở mục riêng bên dưới.
- Thời gian và chỗ ngồi trao đổi. Buổi trao đổi nên diễn ra ngay sau giờ dự, trong lúc trẻ ngủ trưa chẳng hạn, khi mọi chi tiết còn nhớ rõ. Hẹn hôm khác thì người dự đã quên nửa những gì mình thấy.
Trường đón khách cũng nên báo trước cho cô đứng lớp và, nếu có thể, cho phụ huynh lớp đó biết hôm ấy có giáo viên trường bạn sang học hỏi. Nhiều trường gửi một dòng thông báo trong nhóm liên lạc của lớp; phụ huynh thường đón nhận việc này khi được biết trước.
Phiếu quan sát: nhìn vào trẻ thay vì chấm cô
Phiếu chấm điểm quen thuộc liệt kê việc cô làm: chuẩn bị đồ dùng, giọng nói, phân bổ thời gian. Phiếu cho dự giờ chéo nên đổi hướng, ghi lại điều trẻ làm và điều đó nói gì về việc học. Bảng dưới là một khung gợi ý; các trường tự điều chỉnh theo câu hỏi chung đã thống nhất.
| Cột trên phiếu | Người dự ghi gì | Ví dụ ghi đúng cách |
|---|---|---|
| Thời điểm | Phút thứ mấy của hoạt động | Phút 12, góc xây dựng |
| Trẻ làm gì | Hành động và lời nói cụ thể, không suy diễn | Hai bé đặt khối dài làm cầu, một bé nói “cho xe đi qua” |
| Cô làm gì lúc đó | Lời nói, cử chỉ, vị trí của cô | Cô ngồi xuống ngang tầm, hỏi “xe đi qua rồi đi đâu nữa” |
| Trẻ phản ứng ra sao | Điều xảy ra ngay sau đó | Bé lấy thêm khối, nói “đi về nhà” |
| Câu hỏi của người dự | Điều chưa hiểu, muốn hỏi lại | Cô chọn ngồi ở góc này từ đầu hay đi vòng? |
| Liên hệ lớp mình | Điều có thể thử ở lớp mình | Góc xây dựng lớp mình chưa có khối dài |
Cột cuối cùng quan trọng nhất với người dự: nó biến buổi xem thành một việc sẽ làm. Còn cột “câu hỏi” giúp buổi trao đổi bắt đầu từ sự tò mò chứ không phải từ lời phán xét. Khi người dự viết “cô chưa bao quát lớp”, cuộc trao đổi sẽ thành bào chữa; khi viết “phút 15 có ba bé đứng ngoài các góc, cô có để ý không”, cuộc trao đổi sẽ thành bàn chuyện chuyên môn.
Trong lớp: đứng đâu, làm gì, không làm gì
Người dự là khách trong lớp của trẻ. Những thói quen nhỏ dưới đây giữ cho hoạt động diễn ra gần với một ngày bình thường nhất.
- Ngồi thấp ở rìa lớp, gần góc đang quan sát, không đứng thành hàng ở cuối phòng. Người lớn đứng cao và đông làm trẻ nhìn lên thay vì nhìn vào đồ chơi.
- Không nói chuyện với nhau trong lúc dự. Có ý muốn trao đổi thì ghi lại, để dành cho buổi sau.
- Không can thiệp vào hoạt động, kể cả khi thấy trẻ sắp làm đổ đồ. Trừ tình huống có nguy cơ an toàn rõ ràng, việc xử lý là của cô đứng lớp.
- Nếu trẻ lại gần hỏi chuyện, đáp ngắn, thân thiện, rồi nhẹ nhàng hướng trẻ quay về hoạt động. Không bế trẻ, không cho quà bánh.
- Không cầm điện thoại lướt trong lớp. Với cô đứng lớp, một người dự cúi đầu vào màn hình trông giống như đang nhắn tin bình luận về mình.
- Ghi đúng điều mắt thấy tai nghe, kèm phút. Cảm nhận chung để sau, khi đã có đủ dữ kiện.
- Rời lớp nhẹ nhàng, chào cô và trẻ như chào khi ra khỏi nhà người quen.
Nếu hai trường có điều kiện, người dự có thể chia nhau theo dõi hai nhóm trẻ khác nhau trong cùng một hoạt động. Buổi trao đổi sau đó sẽ có hai góc nhìn, giúp thấy rõ hơn cùng một cách làm tác động khác nhau thế nào đến từng nhóm trẻ.
Buổi trao đổi sau giờ dự: một trình tự dễ theo
Buổi trao đổi khoảng ba mươi đến bốn mươi lăm phút là đủ. Thứ tự dưới đây được nhiều nhóm sinh hoạt chuyên môn dùng vì nó giữ cho cô đứng lớp được nói trước và không bị dồn vào thế phải tự vệ.
- Cô đứng lớp kể lại hoạt động theo cách mình thấy: định làm gì, điều gì diễn ra đúng dự định, điều gì bất ngờ.
- Người dự lần lượt kể lại một hai khoảnh khắc cụ thể đã ghi trên phiếu, chỉ mô tả, chưa bình luận.
- Cả nhóm quay về câu hỏi chung đã thống nhất từ đầu: những khoảnh khắc vừa kể trả lời câu hỏi đó thế nào.
- Người dự đặt câu hỏi về những điều chưa hiểu. Cô đứng lớp giải thích lý do mình làm vậy.
- Mỗi người nói một điều mình sẽ thử ở lớp mình. Cô đứng lớp cũng nói một điều mình muốn điều chỉnh, nếu có.
- Hai trường hẹn lần gặp sau, có thể là lượt dự giờ ngược lại.
Người điều phối, thường là một tổ trưởng chuyên môn, có việc giữ thời gian và kéo cuộc nói chuyện về dữ kiện mỗi khi nó trôi sang lời khen chung chung hoặc lời chê chung chung. Câu “cô dạy hay quá” và câu “lớp hơi ồn” đều không giúp ai học được gì nếu không kèm khoảnh khắc cụ thể.
Hình ảnh trẻ và sự riêng tư: thoả thuận trước, giữ đúng sau
Trẻ trong lớp trường bạn không phải trẻ của người dự. Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền của trẻ được bảo vệ bí mật đời sống riêng tư, và các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân ở Việt Nam, như Nghị định 13/2023/NĐ-CP, có điều khoản riêng cho dữ liệu của trẻ em, đòi hỏi sự đồng ý của cha mẹ hoặc người giám hộ. Hình ảnh khuôn mặt trẻ là dữ liệu cá nhân. Các văn bản này còn được bổ sung và thay thế theo thời gian, nên nhà trường cần kiểm văn bản hiện hành trước khi lập quy ước.
Cách an toàn nhất là không chụp ảnh trẻ trong buổi dự giờ chéo. Người dự có thể chụp phòng lớp trước giờ đón trẻ hoặc sau giờ ra về: cách xếp kệ, cách chia góc, đồ dùng tự làm. Những tấm ảnh như vậy đủ để mang về trường mình mà không chạm đến trẻ nào.
Nếu hai trường thấy cần ảnh hoặc video trẻ đang hoạt động, ví dụ để cả tổ chuyên môn trường mình cùng xem, thì việc chụp do trường đón khách thực hiện, chỉ ở những lớp đã có sự đồng ý của phụ huynh, chọn góc không thấy rõ mặt trẻ, và ảnh được gửi cho trường bạn với thoả thuận dùng nội bộ, không đăng mạng xã hội, xoá sau khi dùng xong. Người dự không chụp bằng điện thoại riêng.
Ghi chép trên phiếu quan sát cũng nên dùng ký hiệu thay vì tên trẻ, ví dụ “bé A, bé B”. Phiếu là tài liệu chuyên môn, có thể được chuyền tay trong tổ, nên càng ít thông tin nhận dạng càng tốt.
Đem gì về trường mình, và làm gì với nó
Một việc, không phải mười việc. Sau một buổi dự giờ tốt, người dự thường muốn đổi rất nhiều thứ. Kinh nghiệm của nhiều tổ chuyên môn là chọn một thay đổi nhỏ, thử trong hai đến ba tuần, rồi xem kết quả. Thay đổi cùng lúc nhiều thứ thì không biết cái nào có tác dụng.
Kể lại cho tổ bằng khoảnh khắc. Trong buổi sinh hoạt tổ, người dự kể lại hai ba khoảnh khắc cụ thể kèm câu hỏi chung ban đầu, thay vì đọc nhận xét tổng quát. Đồng nghiệp ở trường dễ hình dung và dễ góp ý hơn.
Điều chỉnh theo điều kiện của mình. Một cách làm hiệu quả ở lớp hai mươi cháu có hai cô có thể không chạy ở lớp ba mươi lăm cháu một cô. Khi đem về, nên hỏi: phần nào của cách làm là cốt lõi, phần nào phụ thuộc điều kiện, và phiên bản nào vừa với lớp mình.
Báo lại cho trường bạn. Vài tuần sau, một tin nhắn ngắn cho cô đứng lớp trường bạn, kể mình đã thử gì và trẻ phản ứng ra sao, là cách cảm ơn có ý nghĩa nhất. Nó cũng mở đường cho lượt dự giờ tiếp theo.
Mời lại. Dự giờ chéo chỉ thành thói quen khi đi hai chiều. Trường đã sang dự nên mời trường bạn sang xem lớp mình, kể cả khi lớp mình chưa “đẹp”. Một lớp học đang loay hoay với vấn đề thật thường dạy người xem nhiều hơn một lớp học trơn tru.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên tổ chức dự giờ chéo một lần?
Không có quy định cố định. Nhiều nhóm trường thấy một đến hai lần mỗi học kỳ là vừa sức, đủ để có thời gian thử điều học được giữa hai lần. Tổ chức dày quá mà không có thời gian thử thì buổi sau chỉ lặp lại buổi trước, giáo viên cũng mệt vì phải sắp xếp lớp.
Trường tư thục và trường công lập dự giờ chéo với nhau có được không?
Được, và thường rất có ích vì hai loại hình có điều kiện khác nhau. Điều cần giữ là thoả thuận rõ mục đích chuyên môn, không dùng buổi dự giờ để giới thiệu dịch vụ hay mời chào giáo viên, phụ huynh của trường bạn. Nên báo cho đầu mối quản lý chuyên môn ở địa phương nếu trường có quy định về tiếp khách.
Cô đứng lớp ngại bị đồng nghiệp trường khác xem thì làm sao?
Lo ngại này rất bình thường. Nên bắt đầu bằng hoạt động cô tự chọn, với một hai người dự mà cô quen, và cam kết rằng nhận xét chỉ dùng trong buổi trao đổi. Khi cô thấy buổi trao đổi tập trung vào trẻ chứ không chấm mình, lần sau cô sẽ thoải mái hơn nhiều.
Có nên dùng video thay cho dự giờ trực tiếp không?
Video giúp xem lại nhiều lần và mời được nhiều người hơn, nhưng đụng tới hình ảnh trẻ nên cần sự đồng ý của phụ huynh và quy ước lưu giữ chặt. Video cũng bỏ mất không khí của cả lớp. Có thể kết hợp: dự trực tiếp là chính, video ngắn quay góc không thấy mặt trẻ dùng cho buổi sinh hoạt tổ.
Người dự thấy điều có vẻ không an toàn cho trẻ thì nên làm gì?
Nếu nguy cơ tức thời, như trẻ trèo lên kệ cao sắp ngã, người lớn nào cũng nên can thiệp ngay. Với điều khác, người dự ghi lại và nêu riêng với cô đứng lớp hoặc người phụ trách trường bạn, bằng giọng trao đổi chứ không bằng giọng tố cáo. Nếu là dấu hiệu trẻ bị đối xử tệ, việc báo cáo phải theo kênh bảo vệ trẻ em.
Dự giờ chéo có thay được khoá bồi dưỡng không?
Không thay được, mà bổ sung cho nhau. Khoá bồi dưỡng đem đến kiến thức có hệ thống; dự giờ chéo giúp thấy kiến thức đó chạy thế nào trong một lớp học thật với điều kiện thật. Giáo viên thường nhớ lâu điều mình tận mắt thấy ở lớp đồng nghiệp hơn điều nghe trên hội trường.
