Giáo viên mầm non ở trường vùng ven và khu công nghiệp được giúp nhiều nhất khi sự hỗ trợ đi đúng vấn đề họ đang gặp, kéo dài đủ lâu và đi hai chiều: hỏi nhu cầu trước khi cho, đồng hành chuyên môn thay vì trao quà một lần, và coi kinh nghiệm của chính giáo viên vùng ven là thứ đáng học. Một xe đồ chơi gửi đến rồi đi thường giải quyết ít hơn một năm có người cùng ngồi bàn cách tổ chức lớp đông.
Bài này viết cho giáo viên và cán bộ quản lý ở các trường có điều kiện hơn muốn đồng hành với trường bạn, cho các nhóm cộng đồng người dạy, và cho chính giáo viên vùng ven muốn biết nên đề nghị điều gì. Nội dung đi qua những áp lực đặc thù, khác biệt giữa hỗ trợ một chiều và đồng hành, cách hỏi nhu cầu, chia sẻ đồ dùng chi phí thấp, kết nghĩa chuyên môn, quyên góp đúng cách và cách xem sự hỗ trợ có ích hay không.
Áp lực đặc thù của người dạy ở vùng ven và khu công nghiệp
Ở các vùng ven đô thị và quanh khu công nghiệp, trường mầm non công lập thường phải đón số trẻ tăng nhanh theo dòng lao động nhập cư. Điều lệ trường mầm non quy định số trẻ tối đa cho mỗi nhóm lớp theo độ tuổi, nhưng nơi nhu cầu gửi con vượt xa số chỗ, lớp thường chạm sát hoặc chật ở mức trần. Giáo viên phải lo cho nhiều trẻ hơn trong một không gian hẹp hơn.
Trẻ đến từ nhiều tỉnh, có trẻ nói giọng địa phương khác, có trẻ là người dân tộc thiểu số chưa quen tiếng Việt. Nhiều cha mẹ làm theo ca, có tăng ca, nên giờ đón trả không đều, trẻ có khi ở trường rất sớm hoặc rất muộn. Gia đình chuyển chỗ thuê trọ hoặc đổi chỗ làm, trẻ nghỉ ngang giữa năm, trẻ mới vào giữa năm. Mỗi lần như vậy, cô phải giúp một trẻ mới làm quen lớp trong khi vẫn giữ nhịp cho cả lớp.
Bên cạnh trường công lập là rất nhiều nhóm trẻ độc lập, nhóm trẻ gia đình mọc lên trong các khu trọ để đáp ứng nhu cầu gửi con giá thấp, giờ linh hoạt. Người trông trẻ ở đây nhiều khi chưa được đào tạo đầy đủ, làm việc một mình, gần như không có cơ hội tập huấn hay trao đổi với đồng nghiệp.
Những áp lực này không phải chuyện của riêng một trường. Chúng là hệ quả của cách đô thị và công nghiệp phát triển, và cộng đồng người dạy có thể góp một phần nhỏ để san sẻ, nhưng không thay được chính sách về số chỗ học, biên chế và đãi ngộ.
Hỗ trợ một chiều và đồng hành khác nhau thế nào
Ý tốt nào cũng đáng trân trọng, nhưng cách làm quyết định ý tốt đó có đọng lại hay không. Bảng dưới so hai kiểu thường gặp.
| Khía cạnh | Hỗ trợ một chiều | Đồng hành |
|---|---|---|
| Ai xác định nhu cầu | Bên cho tự đoán | Hai bên cùng bàn, giáo viên vùng ven nói trước |
| Hình thức | Trao quà, tặng đồ, một buổi tập huấn | Gặp đều, cùng giải quyết một vấn đề |
| Thời gian | Một lần, theo dịp | Ít nhất một năm học |
| Vai trò giáo viên vùng ven | Người nhận | Người cùng làm, cũng là người chia sẻ |
| Hình ảnh | Nhiều ảnh trao quà, thường có trẻ | Ít ảnh, nhiều ghi chép chuyên môn |
| Dấu vết để lại | Đồ vật, có khi không hợp, bị cất kho | Cách làm mới giáo viên tự duy trì được |
Không có nghĩa là trao quà luôn sai. Có lúc một trường thật sự thiếu nệm ngủ hay quạt, và gửi đúng thứ đó là việc tốt. Điều đáng tránh là để những dịp trao quà thay cho sự quan tâm lâu dài, và để giáo viên vùng ven chỉ đứng ở vị trí người nhận.
Hỏi trước khi cho: năm câu hỏi cho buổi gặp đầu
Buổi gặp đầu giữa hai trường hoặc giữa nhóm cộng đồng người dạy với một trường vùng ven nên dành phần lớn thời gian để nghe. Năm câu hỏi dưới đây giúp nghe đúng chỗ.
- Trong một ngày ở lớp, thời điểm nào cô thấy khó nhất? Câu trả lời thường cụ thể hơn nhiều so với câu “trường cần gì”: giờ ăn trưa khi một cô lo cho cả lớp, giờ đón muộn khi chỉ còn vài trẻ và cô đã mệt, buổi sáng khi trẻ mới khóc.
- Điều gì cô đã thử và thấy có tác dụng? Câu này đặt giáo viên vùng ven vào vị trí người có kinh nghiệm, và thường làm lộ ra những cách làm khéo đáng chia sẻ cho trường khác.
- Nếu có thêm một giờ mỗi tuần, cô muốn dùng vào việc gì? Câu trả lời cho thấy ưu tiên thật, có khi không phải đồ dùng mà là thời gian soạn, thời gian nghỉ, hay một người để hỏi.
- Trường đã có những ai đến hỗ trợ, và điều gì còn đọng lại? Biết điều này để không lặp lại những việc đã có, và học từ những việc đã không bền.
- Hai bên có thể gặp nhau bao lâu một lần, vào lúc nào thì không ảnh hưởng đến trẻ? Lịch thực tế quan trọng hơn kế hoạch đẹp.
Sau buổi gặp, bên đề nghị đồng hành nên viết lại những gì đã nghe thành một trang và gửi lại cho trường vùng ven xem có đúng không. Bước nhỏ này cho thấy mình đã nghe thật, và tránh việc hai bên hiểu khác nhau về điều đã thống nhất.
Đồ dùng tự làm và góc chơi chi phí thấp: chia sẻ hai chiều
Giáo viên vùng ven thường rất giỏi làm đồ dùng từ vật liệu sẵn có. Cộng đồng người dạy có thể gom những mẫu này lại thành vốn chung, đồng thời góp thêm ý tưởng. Một vài hướng đã được nhiều trường dùng:
- Góc xây dựng từ hộp giấy, lõi cuộn giấy, thùng các-tông, được dán viền cẩn thận để không cứa tay trẻ.
- Rổ đồ vật tự nhiên như vỏ hạt lớn, lá khô, đá cuội to, khúc gỗ đã chà nhẵn, cho hoạt động phân loại và khám phá. Chọn kích cỡ đủ lớn để trẻ không cho vào miệng được.
- Bộ đồ chơi nấu ăn từ nồi, chảo, muỗng cũ của gia đình phụ huynh, đã rửa sạch và kiểm tra cạnh sắc.
- Sân chơi vận động từ lốp xe cũ sơn lại, dây thừng, ván gỗ thấp, do phụ huynh và giáo viên cùng làm, có người kiểm độ chắc chắn.
- Thẻ tranh, sách vải tự may, con rối từ tất cũ cho hoạt động kể chuyện.
- Góc yên tĩnh với vài tấm nệm cũ bọc vải, nơi trẻ mới vào lớp hoặc trẻ mệt có thể ngồi một mình một lúc.
Khi chia sẻ những mẫu này, nên ghi kèm lưu ý an toàn: vật liệu, kích cỡ tối thiểu với trẻ nhỏ, cách vệ sinh, khi nào thay mới. Đồ tự làm tiết kiệm chi phí, nhưng an toàn của trẻ không được tiết kiệm.
Kết nghĩa chuyên môn giữa hai trường
Một hình thức lâu đời trong ngành giáo dục Việt Nam là trường kết nghĩa. Nếu được làm theo hướng chuyên môn, kết nghĩa giữa một trường ở trung tâm và một trường vùng ven có thể là khung tốt cho đồng hành lâu dài. Điều cần là nội dung kết nghĩa không dừng ở dịp lễ.
Một kế hoạch kết nghĩa chuyên môn có thể gồm: mỗi học kỳ một lượt dự giờ chéo theo mỗi chiều, với câu hỏi chung do hai bên chọn; một nhóm nhỏ giáo viên hai trường cùng làm một chu trình nghiên cứu một hoạt động; trao đổi học liệu tự làm; và mời nhau tham gia các buổi sinh hoạt chuyên đề.
Chiều ngược lại cũng quan trọng. Giáo viên trường có điều kiện học được rất nhiều ở trường vùng ven: cách tổ chức lớp đông mà vẫn giữ được trật tự nhẹ nhàng, cách làm việc với phụ huynh bận rộn, cách xoay xở với đồ dùng ít. Khi kết nghĩa được trình bày là hai bên cùng học, giáo viên vùng ven tham gia với tâm thế tự tin hơn.
Kết nghĩa cũng nên có một người đầu mối ở mỗi trường, có thời gian được tính vào công việc, và có buổi tổng kết cuối năm để quyết định tiếp tục, điều chỉnh hay dừng. Một mối kết nghĩa kéo dài trên giấy mà không còn hoạt động thì nên được kết thúc rõ ràng.
Quyên góp đồ: những thứ nên gửi và không nên gửi
Khi cộng đồng muốn gom đồ cho trường vùng ven, vài nguyên tắc giúp món đồ đến đúng chỗ và dùng được ngay, thay vì thành gánh nặng phân loại cho giáo viên vốn đã bận.
- Gửi theo danh sách trường đưa ra, không gửi theo những gì nhà mình đang thừa. Hỏi cả số lượng, vì ba mươi bộ đồ chơi giống nhau có khi hợp hơn ba mươi món khác nhau cho một lớp.
- Không gửi đồ chơi có chi tiết nhỏ cho nhóm nhà trẻ, đồ chơi dùng pin cúc áo, đồ chơi hỏng, đồ có cạnh sắc, đồ có sơn bong tróc.
- Không gửi sách và đồ chơi mang nội dung bạo lực hoặc không hợp tuổi, kể cả khi còn mới.
- Quần áo cũ nên giặt sạch, phân theo cỡ, và chỉ gửi khi trường cho biết có nhu cầu, vì nhiều trường không có chỗ chứa.
- Không yêu cầu chụp ảnh trẻ nhận quà để đăng mạng. Nếu cần báo lại cho người góp, ảnh đồ vật đã được dùng trong lớp, không thấy mặt trẻ, là đủ.
- Không chuyển tiền mặt cho cá nhân giáo viên. Mọi đóng góp bằng tiền nên đi qua kênh chính thức của nhà trường, có biên nhận.
Giáo viên vùng ven thường ngại từ chối món quà không hợp vì sợ phụ lòng. Bên gửi chủ động nói rằng trường cứ thẳng thắn với những gì không cần sẽ giúp cả hai bên.
Làm sao biết sự hỗ trợ có giúp được thật
Hỏi chính giáo viên, sau một thời gian. Sau một học kỳ, hỏi lại câu đã hỏi ở buổi đầu: thời điểm khó nhất trong ngày giờ thế nào. Nếu câu trả lời không đổi, hoạt động đồng hành có lẽ chưa chạm đúng chỗ.
Nhìn vào cách làm còn lại. Một dấu hiệu tốt là giáo viên vùng ven tiếp tục một cách làm mới khi không còn ai nhắc. Dấu hiệu chưa tốt là mọi thứ dừng lại khi người hỗ trợ không đến nữa.
Đếm chiều ngược lại. Bao nhiêu cách làm, mẫu đồ dùng, câu chuyện từ trường vùng ven đã được trường bạn học và dùng. Nếu con số này bằng không, mối quan hệ vẫn đang là một chiều.
Để ý gánh nặng phát sinh. Hỗ trợ có khi tạo thêm việc: tiếp khách, viết báo cáo, chụp ảnh, sắp xếp lịch. Nếu giáo viên vùng ven thấy mệt hơn sau mỗi lần có đoàn đến, cần xem lại cách làm.
Đừng dùng số đẹp để kể. Câu “đã hỗ trợ cho hàng trăm giáo viên” nói rất ít về điều gì đã đổi trong lớp học. Vài câu chuyện cụ thể, được giáo viên đồng ý chia sẻ, phản ánh trung thực hơn.
Câu hỏi thường gặp
Giáo viên nhóm trẻ độc lập trong khu trọ có tham gia cộng đồng người dạy được không?
Được và rất nên. Đây là nhóm ít có cơ hội học hỏi nhất. Cộng đồng có thể chủ động mời, chọn giờ gặp hợp với người trông trẻ cả ngày như tối hoặc chủ nhật, dùng ngôn ngữ gần gũi, không đòi bằng cấp. Vấn đề an toàn, vệ sinh, dinh dưỡng thường là chủ đề họ quan tâm đầu tiên.
Trường vùng ven có nên chủ động đề nghị kết nghĩa với trường khác không?
Có. Nhiều trường ở trung tâm sẵn lòng nhưng không biết bắt đầu từ đâu. Một lá thư ngắn nêu rõ vấn đề chuyên môn trường muốn cùng tìm hiểu, kèm lời mời sang thăm, thường được đón nhận tốt. Nên báo với đầu mối quản lý chuyên môn ở địa phương để được hướng dẫn và ủng hộ.
Doanh nghiệp trong khu công nghiệp muốn hỗ trợ trường mầm non gần đó thì nên bắt đầu thế nào?
Nên bắt đầu bằng việc gặp ban giám hiệu và hỏi nhu cầu, thay vì đề xuất sẵn một gói quà. Hỗ trợ có ích thường gắn với điều kiện của chính công nhân, như giờ đón trẻ phù hợp với ca làm. Những việc này nên được bàn kỹ với nhà trường và cơ quan quản lý giáo dục.
Giáo viên trường có điều kiện có thể làm gì khi không có thời gian sang trường bạn?
Có thể chia sẻ học liệu tự làm có ghi giấy phép rõ, tham gia một nhóm trao đổi trực tuyến với giáo viên vùng ven, hoặc nhận lời khi được hỏi một câu chuyên môn cụ thể. Một câu trả lời chu đáo cho một câu hỏi thật có khi giúp nhiều hơn một buổi tập huấn chung chung.
Có nên tổ chức tập huấn miễn phí cho giáo viên vùng ven không?
Có thể, nếu nội dung xuất phát từ nhu cầu giáo viên nêu ra và có buổi theo sau để cùng xem cách áp dụng trong lớp. Tập huấn một buổi rồi thôi thường để lại ít. Cần tránh dùng buổi tập huấn để quảng bá dịch vụ hay tuyển người, vì nó làm mất lòng tin của giáo viên.
Làm sao để giáo viên vùng ven không cảm thấy mình là người được ban ơn?
Thay đổi vai: mời họ chia sẻ cách làm của mình trong buổi gặp chung, ghi tên họ khi dùng mẫu đồ dùng họ làm ra, và để họ cùng quyết định nội dung đồng hành. Ngôn ngữ cũng quan trọng; “cùng học” và “trao đổi” nghe khác hẳn “giúp đỡ” và “hỗ trợ”.
