Kiệt sức nghề (burnout) là trạng thái cạn kiệt năng lượng, xa cách với công việc và thấy mình làm không còn hiệu quả, xuất hiện khi áp lực công việc kéo dài mà không được giải toả. Ở giáo viên mầm non, nó thường hiện ra qua những câu như “sáng nào cũng không muốn đến trường”, “trẻ khóc mà mình thấy dửng dưng”, “làm bao nhiêu cũng không đủ”. Nhóm đồng nghiệp có thể đỡ một phần đáng kể, nhưng không thay được việc sửa điều kiện làm việc, và không thay được chuyên gia khi đã có dấu hiệu bệnh lý.
Bài này không chẩn đoán và không thay lời khuyên y tế. Nó giải thích khái niệm theo nguồn nghiên cứu, chỉ ra vì sao nghề dạy trẻ nhỏ dễ dẫn đến kiệt sức, các dấu hiệu nên để ý ở mình và ở đồng nghiệp, điều cộng đồng người dạy làm được, điều nằm ngoài sức của nhóm, khi nào cần gặp chuyên gia, và một mẫu buổi sinh hoạt để cả nhóm “giải nén”.
Kiệt sức nghề là gì theo nghiên cứu
Thuật ngữ “burnout” được nhà tâm lý học Herbert Freudenberger dùng trong một bài viết năm 1974 khi mô tả tình trạng của nhân viên và tình nguyện viên ở các cơ sở chăm sóc cộng đồng. Nhà tâm lý học Christina Maslach sau đó nghiên cứu một cách hệ thống, và cùng Susan Jackson công bố bộ thang đo Maslach Burnout Inventory năm 1981, đến nay vẫn được dùng rộng rãi.
Theo hướng nghiên cứu của Maslach, kiệt sức nghề có ba mặt: cạn kiệt cảm xúc, tức là thấy mình không còn sức để cho đi; xa cách hay hoài nghi, tức là bắt đầu đối xử với người mình phục vụ như đồ vật, thờ ơ hoặc khó chịu; và giảm cảm nhận hiệu quả, tức là thấy công việc của mình không có ý nghĩa, không đạt được gì.
Năm 2019, Tổ chức Y tế Thế giới đưa kiệt sức nghề vào Bảng phân loại bệnh quốc tế lần thứ 11 (ICD-11) như một “hiện tượng nghề nghiệp”, không phải một bệnh. Cách phân loại này nhấn mạnh rằng kiệt sức gắn với bối cảnh công việc, xuất phát từ căng thẳng nơi làm việc không được quản lý tốt, chứ không phải điểm yếu cá nhân.
Điều quan trọng cần phân biệt: kiệt sức nghề không giống trầm cảm hay rối loạn lo âu, dù các trạng thái này có thể chồng lên nhau và có triệu chứng giống nhau. Chỉ chuyên gia mới phân biệt được, và đó là lý do bài này dành một mục riêng cho lúc cần gặp chuyên gia.
Vì sao nghề dạy trẻ nhỏ dễ dẫn đến kiệt sức
Lao động cảm xúc liên tục. Nhà xã hội học Arlie Hochschild, trong cuốn The Managed Heart (1983), dùng khái niệm “lao động cảm xúc” cho những nghề đòi hỏi người làm phải điều chỉnh cảm xúc của mình như một phần công việc. Giáo viên mầm non làm điều này cả ngày: giữ giọng dịu khi mệt, giữ bình tĩnh khi trẻ cắn bạn, mỉm cười với phụ huynh đang bực.
Ít khoảng nghỉ thật. Ngay cả giờ trẻ ngủ trưa, nhiều cô vẫn phải trông trẻ, làm sổ sách, chuẩn bị đồ dùng. Một ngày dài không có lúc nào hoàn toàn rời trách nhiệm.
Trách nhiệm an toàn rất nặng. Một phút lơ là có thể dẫn đến tai nạn. Áp lực này không lúc nào tắt, và nỗi lo bị khiển trách hay bị phụ huynh phản ánh trên mạng xã hội càng làm nó nặng thêm.
Thành quả khó thấy. Sự tiến bộ của trẻ nhỏ diễn ra chậm, khó đo, thường được ghi nhận cho gia đình hoặc cho trường. Cô ít khi được nghe “nhờ cô mà”.
Sổ sách và yêu cầu hành chính. Nhiều giáo viên cho biết phần việc giấy tờ làm họ mệt không kém việc đứng lớp, và cảm thấy nó lấy đi thời gian dành cho trẻ.
Đãi ngộ chưa tương xứng. Nhiều giáo viên phải làm thêm ngoài giờ để đủ sống, nên thời gian nghỉ ngơi còn ít hơn. Đây là vấn đề chính sách, không giải được ở cấp nhóm, nhưng cần được nói tới khi bàn về kiệt sức.
Dấu hiệu nên để ý, ở mình và ở đồng nghiệp
Những dấu hiệu dưới đây không phải tiêu chí chẩn đoán. Chúng là những điều đáng dừng lại khi thấy xuất hiện kéo dài, thường là vài tuần trở lên, không chỉ sau một ngày mệt.
| Mặt | Có thể nhận thấy ở chính mình | Có thể nhận thấy ở đồng nghiệp |
|---|---|---|
| Năng lượng | Sáng dậy đã thấy mệt, nghỉ cuối tuần không hồi lại | Hay than mệt, đến trường muộn, ít tham gia việc chung |
| Cảm xúc với trẻ | Dửng dưng khi trẻ khóc, dễ bực với những điều nhỏ | Giọng nói với trẻ gắt hơn trước, ít ngồi xuống chơi cùng trẻ |
| Cảm xúc với nghề | Thấy việc mình làm vô nghĩa, hay nghĩ đến bỏ nghề | Hay nói “làm cũng thế thôi”, mất hứng với ý tưởng mới |
| Cơ thể | Đau đầu, khó ngủ, hay ốm vặt, ăn uống thất thường | Nghỉ ốm nhiều hơn, trông mệt mỏi rõ rệt |
| Quan hệ | Tránh đồng nghiệp, ngại nói chuyện với phụ huynh | Thu mình trong giờ nghỉ, ít cười đùa như trước |
| Công việc | Quên việc, khó tập trung, làm cho xong | Hay mắc lỗi nhỏ trước đây không có |
Khi thấy những dấu hiệu này ở đồng nghiệp, điều nên làm là hỏi thăm riêng, nhẹ nhàng, không đặt nhãn. Câu “dạo này em thấy chị có vẻ mệt, chị có muốn nói chuyện không” mở cửa tốt hơn câu “chị bị kiệt sức rồi đấy”.
Nhóm đồng nghiệp đỡ được những gì
Các nghiên cứu về căng thẳng nghề nghiệp thường nhắc đến sự hỗ trợ xã hội từ đồng nghiệp như một yếu tố giảm nhẹ. Trong thực tế, cộng đồng người dạy có thể góp phần qua những việc cụ thể:
- Không gian để nói thật. Một nhóm nhỏ, tin cậy, nơi cô có thể kể ngày tệ của mình mà không bị đánh giá, và biết rằng người khác cũng từng như vậy.
- Chia sẻ cách làm giảm tải. Mẫu kế hoạch dùng lại được, cách tổ chức giờ chuyển tiếp đỡ ồn, cách sắp đồ dùng để trẻ tự lấy. Mỗi cách nhỏ bớt đi một phần căng thẳng hằng ngày.
- Đỡ nhau trong giờ khó. Trong cùng trường, đồng nghiệp lớp bên trông giúp vài phút để cô có lúc ra ngoài thở; ghép hai lớp trong giờ đón muộn để không ai ở một mình quá lâu với trẻ.
- Ghi nhận lẫn nhau. Kể cho nhau nghe những thay đổi nhỏ ở trẻ mà mình thấy ở lớp bạn. Thành quả khó thấy của nghề trở nên rõ hơn khi có người khác chỉ ra.
- Nhắc nhau giữ ranh giới. Không trả lời tin nhắn phụ huynh lúc nửa đêm, không nhận thêm việc khi đã quá tải. Ranh giới dễ giữ hơn khi cả nhóm cùng giữ.
- Đi cùng khi cần tìm trợ giúp. Nhiều người ngại tìm đến chuyên gia. Một đồng nghiệp sẵn lòng tìm thông tin, đi cùng buổi đầu, giúp bước đó dễ hơn.
Điều nhóm đồng nghiệp không làm được
Có một cái bẫy trong cách nói về kiệt sức: biến nó thành chuyện cá nhân phải tự chữa bằng nghỉ ngơi, tập thở, suy nghĩ tích cực, hay thành chuyện của nhóm phải đùm bọc nhau. Những điều đó có ích, nhưng nếu nguyên nhân nằm ở điều kiện làm việc, như lớp quá đông so với số cô, giờ làm quá dài, sổ sách chồng chéo, đãi ngộ không đủ sống, thì không nhóm đồng nghiệp nào sửa được.
Cách phân loại của Tổ chức Y tế Thế giới nhấn mạnh đúng điều này: kiệt sức nghề bắt nguồn từ căng thẳng nơi làm việc không được quản lý tốt. Muốn giảm kiệt sức một cách bền vững, nhà trường và cơ quan quản lý phải nhìn vào khối lượng công việc, cách phân công, yêu cầu hồ sơ và chế độ cho giáo viên.
Nhóm đồng nghiệp có thể giúp ở chỗ khác: gom lại những khó khăn chung một cách có hệ thống và trình bày với ban giám hiệu, công đoàn trường hoặc cơ quan quản lý một cách xây dựng. Một đề xuất cụ thể như “giảm một loại sổ trùng lặp”, kèm lý do và cách làm thay thế, có cơ hội được lắng nghe hơn một lời than chung.
Nhóm cũng không phải nơi trị liệu. Khi một thành viên có dấu hiệu nặng, việc của nhóm là động viên người đó tìm chuyên gia, không phải cố tự giải quyết.
Khi nào cần gặp chuyên gia
Những trường hợp dưới đây cần được trợ giúp chuyên môn từ bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, không nên chờ tự qua:
- Buồn bã, mất hứng thú với gần như mọi việc, kéo dài hai tuần trở lên.
- Mất ngủ hoặc ngủ quá nhiều kéo dài, ăn uống thay đổi rõ, sụt cân hoặc tăng cân không rõ lý do.
- Lo âu đến mức ảnh hưởng công việc hằng ngày: tim đập nhanh, khó thở, sợ hãi khi phải đến trường.
- Dùng rượu, thuốc ngủ hay chất khác để chịu đựng qua ngày.
- Có lúc mất kiểm soát với trẻ, như la hét, mạnh tay, và sợ mình sẽ làm điều đó lần nữa.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc thấy không muốn sống nữa. Trường hợp này cần được giúp ngay: đến cơ sở y tế gần nhất hoặc gọi cấp cứu 115, và báo cho một người thân tin cậy.
Có thể bắt đầu từ bác sĩ đa khoa, khoa tâm lý hoặc khoa sức khoẻ tâm thần ở bệnh viện, hoặc phòng tư vấn tâm lý có người hành nghề được cấp phép. Tìm trợ giúp không phải dấu hiệu yếu đuối hay không hợp nghề; với người làm nghề chăm sóc người khác, chăm sóc chính mình là một phần trách nhiệm nghề nghiệp.
Một buổi sinh hoạt “giải nén” cho nhóm đồng nghiệp
Một buổi gặp khoảng sáu mươi phút, mỗi tháng hoặc mỗi học kỳ, có thể dành riêng cho việc chia sẻ áp lực nghề. Trình tự dưới đây là gợi ý, không phải trị liệu.
- Người điều phối nhắc lại quy ước: điều nói ở đây giữ ở đây, không ai bị bắt phải nói, không ai cho lời khuyên khi chưa được hỏi.
- Mỗi người nói một câu về tuần qua, bằng một hình ảnh, ví dụ “tuần này mình như cái ấm đun sôi”. Cách này dễ mở lời hơn kể chi tiết.
- Hai ba người tự nguyện kể một tình huống khó. Những người khác chỉ lắng nghe và hỏi để hiểu.
- Cả nhóm cùng nghĩ: trong tình huống đó, phần nào trong tầm tay mình, phần nào cần đề xuất lên trên.
- Mỗi người nói một việc nhỏ mình sẽ làm cho bản thân trong tuần tới, như đi ngủ sớm một hôm, tắt thông báo nhóm phụ huynh sau một giờ cố định.
- Kết thúc bằng một lời ghi nhận: mỗi người nói một điều mình thấy quý ở đồng nghiệp ngồi bên cạnh.
Buổi giải nén không nên bị biến thành buổi rút kinh nghiệm hay buổi kiểm điểm. Nếu có nội dung cần đề xuất với nhà trường, ghi lại và mang lên ở một buổi khác, với sự đồng ý của những người đã kể.
Câu hỏi thường gặp
Kiệt sức nghề có tự hết khi nghỉ hè không?
Kỳ nghỉ thường giúp hồi phục một phần, nhưng nếu điều kiện làm việc không đổi, các dấu hiệu dễ quay lại sau vài tuần vào năm học mới. Nghỉ ngơi là cần, nhưng không thay được việc xem lại khối lượng công việc và cách làm. Nếu nghỉ dài mà vẫn không hồi lại, nên gặp chuyên gia.
Hiệu trưởng có thể làm gì để giảm kiệt sức cho giáo viên?
Nhìn vào khối lượng việc thật: bỏ bớt hồ sơ trùng lặp, bố trí người hỗ trợ giờ cao điểm như giờ ăn, giờ đón trả, đảm bảo giáo viên có khoảng nghỉ thật trong ngày, bảo vệ giáo viên trước những phản ánh thiếu căn cứ. Hỏi giáo viên điều gì làm họ mệt nhất thường cho câu trả lời rõ nhất.
Giáo viên trẻ mới vào nghề có dễ bị kiệt sức hơn không?
Nhiều người mới vào nghề gặp cú sốc khi thực tế lớp học khác xa điều đã học, và có thể chưa có cách tự điều chỉnh. Nhưng người có thâm niên cũng có thể kiệt sức vì áp lực tích tụ lâu năm. Có một người đồng nghiệp đáng tin để hỏi trong năm đầu giúp người mới rất nhiều.
Kiệt sức có ảnh hưởng đến trẻ không?
Có thể. Khi cô cạn kiệt, cô khó đáp lại trẻ một cách ấm áp và nhạy bén, dễ nóng giận hơn. Trẻ nhỏ rất nhạy với cảm xúc của người lớn chăm sóc. Đây là lý do sức khoẻ tinh thần của giáo viên mầm non không chỉ là chuyện riêng của giáo viên mà còn là chuyện chất lượng chăm sóc trẻ.
Nói với đồng nghiệp rằng mình đang quá tải có làm mình bị đánh giá kém không?
Nỗi lo này là có thật ở nhiều nơi. Nên chọn người tin cậy để nói trước, và trong nhóm nên có quy ước rằng điều chia sẻ không dùng để đánh giá. Nếu cần nói với ban giám hiệu, trình bày bằng tình huống cụ thể và đề xuất, thay vì chỉ nói mình không chịu được.
