Ngày hội thiên nhiên cho trẻ mầm non là một buổi sáng chừng hai đến ba giờ ở công viên, bãi cỏ hay khu vườn, nơi trẻ cùng cha mẹ đi qua bốn đến sáu trạm nhỏ để chạm vào đất, nước, lá, nghe tiếng chim, nhìn côn trùng qua kính lúp. Trạm nên thiết kế theo tuổi, trẻ hai ba tuổi cần trạm ngồi tại chỗ, trẻ năm sáu tuổi chịu được trò tìm kiếm và đi bộ ngắn.
Điều làm ngày hội thiên nhiên khác một buổi dã ngoại là có chủ đích khám phá và có người chuẩn bị sẵn những thứ đáng nhìn, đáng chạm. Nhưng nó cũng không phải buổi học sinh học thu nhỏ: trẻ mầm non học bằng giác quan và bằng câu hỏi của chính mình, không bằng định nghĩa. Bài này đi qua cách chọn nơi, thiết kế trạm, nguyên tắc tôn trọng thiên nhiên với trẻ nhỏ và những rủi ro riêng của môi trường ngoài trời.
Vì sao trẻ thành phố cần những buổi sáng như vậy
Năm 2005, nhà báo Richard Louv xuất bản cuốn “Last Child in the Woods”, trong đó ông dùng cụm từ “nature-deficit disorder”, tạm hiểu là sự thiếu hụt tiếp xúc với thiên nhiên. Cần nói rõ đây không phải một chẩn đoán y khoa, mà là cách gọi tên một hiện tượng: trẻ lớn lên trong nhà, trong xe, trước màn hình, ít khi được chạm vào đất hay ngồi dưới gốc cây. Cuốn sách góp phần thúc đẩy nhiều chương trình đưa trẻ ra ngoài trời ở Mỹ và châu Âu.
Mô hình trường rừng (forest school), phổ biến ở Bắc Âu và sau đó ở Anh, đưa trẻ mầm non ra ngoài trời đều đặn trong mọi thời tiết. Nhiều nghiên cứu về các mô hình này ghi nhận lợi ích cho vận động, tập trung và hợp tác, dù chất lượng bằng chứng không đồng đều và khó tách tác động của thiên nhiên khỏi các yếu tố khác như sĩ số nhỏ hay giáo viên tận tâm.
Với trẻ mầm non, cách học qua thiên nhiên cũng hợp với chính chương trình giáo dục mầm non hiện hành của Bộ GD&ĐT, vốn coi trọng hoạt động khám phá môi trường xung quanh và học qua trải nghiệm, chơi. Ngày hội cộng đồng không thay lớp học, nhưng nó cho cha mẹ thấy những gì con làm ở trường có thể tiếp tục ở ngoài trời, cùng cả nhà, vào cuối tuần.
Ở các đô thị Việt Nam, không gian xanh gần nhà thường ít và đông người. Một ngày hội thiên nhiên không giải được bài toán đó, nhưng nó cho các gia đình thấy một góc công viên quen thuộc có thể trở thành chỗ khám phá ra sao, để họ tự quay lại vào những cuối tuần khác mà không cần ai tổ chức.
Chọn nơi và đi khảo sát trước
Nên đi khảo sát ít nhất hai lần: một lần chọn chỗ, một lần vào đúng ngày trong tuần và khung giờ dự định, vài ngày trước ngày hội.
- Chọn một khu nhỏ có ranh giới tự nhiên như hàng cây, lối đi, bãi cỏ có viền, để dễ giữ trẻ trong tầm mắt. Tránh khu sát hồ, kênh, mương không rào, và khu gần đường xe chạy.
- Nhìn bóng râm theo giờ. Một gốc cây lớn râm mát lúc bảy giờ sáng có thể nắng chang lúc chín giờ. Đặt các trạm ngồi lâu dưới chỗ có bóng râm suốt buổi.
- Đi bộ chậm, nhìn xuống đất: mảnh chai, kim tiêm, phân thú cưng, tổ kiến lửa, hố, nắp cống lỏng. Ghi lại để dọn hoặc khoanh vùng tránh.
- Nhìn lên: cành khô có thể gãy, tổ ong, dây điện thấp. Báo đơn vị quản lý công viên nếu thấy nguy hiểm.
- Hỏi đơn vị quản lý về việc tổ chức nhóm, có quy định gì về đi vào thảm cỏ, mang đồ vào, chỗ để xe đẩy, giờ tưới nước tự động.
- Xác định nhà vệ sinh gần nhất, chỗ rửa tay, lối xe cấp cứu có thể vào và cơ sở y tế gần nhất.
Sau khảo sát, vẽ sơ đồ tay khu ngày hội: vị trí các trạm, góc nghỉ, điểm hẹn trẻ lạc, chỗ để đồ, lối ra. Một tấm sơ đồ như vậy đỡ cho buổi dặn tình nguyện viên rất nhiều.
Thiết kế trạm theo độ tuổi
Trẻ mầm non khác nhau rất nhiều theo từng năm tuổi. Thay vì một chương trình chung, mỗi trạm có thể có cách chơi cho từng nhóm tuổi. Bảng dưới đây là gợi ý, không phải chuẩn bắt buộc.
| Nhóm tuổi | Trẻ làm được gì | Kiểu trạm hợp | Người lớn chú ý |
|---|---|---|---|
| Dưới 2 tuổi | Bò, sờ, cho vào miệng, nhìn màu và chuyển động | Thảm trải dưới bóng cây, khay lá to, vỏ cây mịn, chuông gió | Không vật nhỏ, không hạt, không nước đọng; cha mẹ ngồi sát |
| 2–3 tuổi | Đổ, rót, xúc, nhặt, gọi tên vài thứ quen | Khay nước nông, xô cát và xẻng, rổ nhặt lá rụng | Thời gian ở một trạm ngắn; cho chơi lặp lại |
| 3–4 tuổi | Phân loại theo màu, cỡ; hỏi “vì sao” | Xếp lá theo màu, so cỡ hòn sỏi, nhìn kiến qua kính lúp | Trả lời bằng câu hỏi ngược: con thấy gì, con đoán thế nào |
| 5–6 tuổi | Tìm theo gợi ý, kể lại, làm việc theo đôi | Trò tìm “năm thứ có vân”, nghe và đếm tiếng chim, in hình lá lên giấy | Cho tự làm, chỉ nhắc khi có nguy hiểm |
Một trạm ở ngày hội thiên nhiên không cần nhiều đồ. Một khay nước, một rổ lá, vài chiếc kính lúp nhựa có thể giữ một nhóm trẻ ba tuổi bận rộn khá lâu. Điều cần nhất là người trông trạm biết chờ, biết hỏi và không vội giảng.
Bốn trạm mẫu dễ làm, gần như không tốn tiền
Trạm đất và nước. Hai ba khay nhựa nông, nước sạch, vài cái ca, phễu, muỗng, bọt biển. Trẻ rót, đổ, thả lá xem nổi hay chìm. Đặt trạm trên nền cỏ hay bạt, có khăn lau, và nói với cha mẹ trước rằng trẻ sẽ ướt áo.
Trạm lá và màu. Một rổ lá rụng nhặt sẵn trong công viên, vài tấm vải màu trơn làm nền. Trẻ xếp lá theo màu từ xanh tới vàng tới nâu, xếp theo cỡ, xếp thành hình con vật. Trẻ lớn có thể đặt lá dưới giấy và tô bằng sáp màu để in vân lá.
Trạm sinh vật nhỏ. Kính lúp nhựa, vài hộp trong suốt có lỗ thông khí. Trẻ cùng người lớn tìm kiến, bọ, sâu, ốc sên, quan sát một lúc rồi thả lại đúng chỗ cũ. Dạy trẻ không bóp, không giữ lâu. Tránh xa ong, kiến lửa và các loài lạ có lông độc.
Trạm âm thanh. Một góc yên, trẻ ngồi thành vòng, nhắm mắt một phút và đếm xem nghe được mấy tiếng: chim, lá, gió, tiếng xe xa. Trẻ lớn có thể dùng que gõ lên các thứ khác nhau như gỗ, đá, ống tre để so tiếng. Trạm này cũng là chỗ nghỉ cho trẻ đã quá phấn khích.
Tôn trọng thiên nhiên theo cách trẻ nhỏ hiểu được
Bộ nguyên tắc “Leave No Trace” (để lại không dấu vết), do tổ chức cùng tên ở Mỹ phổ biến, vốn viết cho người đi rừng, cắm trại. Với trẻ mầm non, có thể thu lại thành ba câu dễ nhớ: nhìn và chạm nhẹ, không bẻ không hái; con vật nhỏ xem xong thì thả về nhà của nó; mang rác về, để chỗ chơi sạch như lúc đến.
Ngày hội thiên nhiên ở công viên đô thị có thêm một lý do để dặn kỹ: cùng một bãi cỏ, một gốc cây được hàng trăm người dùng mỗi tuần. Mỗi trẻ hái một bông hoa thì luống hoa sẽ trống sau một buổi sáng. Nên chuẩn bị sẵn lá rụng, cành khô, hạt rơi cho các trạm thay vì để trẻ tự hái cây sống.
Người lớn làm mẫu quan trọng hơn lời dặn. Khi người trông trạm nâng một con ốc sên lên lòng bàn tay, nói nhỏ “mình nhìn bạn ấy chút rồi thả bạn ấy về nhé”, trẻ học được thái độ đó nhanh hơn mọi bài giảng về bảo vệ môi trường. Tránh dùng giọng doạ “bẻ cây là hư” hay gắn thiên nhiên với nỗi sợ; trẻ cần thấy thiên nhiên đáng yêu trước khi thấy nó cần được bảo vệ.
Rủi ro riêng của ngày hội ngoài trời
Ngoài những việc chung của mọi ngày hội như trẻ lạc, sơ cứu và nước uống, ngày hội thiên nhiên có thêm vài rủi ro cần chuẩn bị riêng.
- Côn trùng đốt. Mang theo thuốc bôi chống muỗi phù hợp cho trẻ theo hướng dẫn trên bao bì và theo ý cha mẹ. Hỏi trước khi đăng ký trẻ nào từng bị phản ứng mạnh với ong đốt; nếu có, gia đình nên mang theo thuốc bác sĩ đã kê.
- Cây lạ và nấm. Dặn trẻ không cho lá, hoa, quả, nấm nhặt được vào miệng. Với trẻ dưới ba tuổi, người lớn ngồi sát để kịp ngăn. Không dùng hạt, quả lạ làm đồ chơi ở các trạm.
- Nước. Trẻ nhỏ có thể đuối nước ở nơi nước rất nông. Khay nước ở trạm chỉ đổ vài phân và luôn có người ngồi cạnh. Không tổ chức gần hồ, ao, kênh không rào.
- Nắng và nóng. Chọn buổi sáng sớm, kết thúc trước khi nắng gắt. Mũ rộng vành, áo nhẹ, nước lọc để sẵn nhiều điểm. Trẻ đỏ mặt, lừ đừ, ngừng ra mồ hôi là dấu hiệu phải đưa vào chỗ mát và theo dõi ngay.
- Mưa giông. Theo dõi dự báo, có giờ chốt huỷ. Khi có sấm sét, đưa trẻ vào nhà kiên cố, không trú dưới gốc cây cao đứng một mình.
- Rửa tay. Sau khi chơi đất, nước, côn trùng, trẻ phải rửa tay trước khi ăn. Nếu công viên không có vòi nước, mang theo bình nước có vòi, xà phòng và khăn.
Mang thiên nhiên về nhà sau ngày hội
Giá trị lớn nhất của một ngày hội thiên nhiên nằm ở những gì gia đình làm tiếp sau đó. Trước khi ra về, người tổ chức có thể gợi ý vài việc nhỏ cho các nhà: mỗi cuối tuần dắt con ra cùng một gốc cây, xem lá đổi màu ra sao qua các tháng; đặt một chậu đất trên ban công cho con gieo hạt đậu; giữ một chiếc hộp “đồ quý của con” đựng lá khô, vỏ ốc rỗng, hòn sỏi đẹp nhặt được.
Với gia đình ở phòng trọ không có ban công, thiên nhiên vẫn ở quanh: một hàng cây ven đường, một bãi cỏ gần chợ, những đám mây trên đường đi làm về. Trẻ không cần một khu rừng, trẻ cần một người lớn chịu dừng lại cùng mình nhìn một con kiến tha mồi.
Nếu ngày hội được làm lại theo mùa, chẳng hạn mỗi mùa một lần, các gia đình sẽ có dịp so sánh: cây ở đó mùa mưa trông khác mùa khô thế nào, côn trùng nào xuất hiện, chim nào ít đi. Trẻ năm sáu tuổi rất thích những so sánh như vậy, và đó cũng là cách nuôi tò mò khoa học một cách tự nhiên nhất.
Câu hỏi thường gặp
Ngày hội thiên nhiên có cần người có chuyên môn sinh học dẫn không?
Không bắt buộc. Với trẻ mầm non, người trông trạm cần biết quan sát cùng trẻ và đặt câu hỏi hơn là biết tên khoa học của từng loài. Nếu có phụ huynh hay hàng xóm làm nghề liên quan như kỹ sư lâm nghiệp, giáo viên sinh học, mời họ phụ trách một trạm sẽ là điểm cộng.
Trẻ sợ côn trùng hay sợ bẩn thì có nên ép tham gia không?
Không nên ép. Cho trẻ đứng xem từ xa, chơi trạm khác như trạm lá hay trạm âm thanh, mang găng tay vải nếu trẻ ngại chạm. Nhiều trẻ vượt qua nỗi sợ khi thấy bạn chơi vui, nhưng có trẻ cần nhiều lần. Ép buộc thường làm nỗi sợ nặng hơn.
Mang lá, sỏi từ công viên về nhà có sao không?
Lá rụng, cành khô, sỏi nhỏ trên lối đi thường không ảnh hưởng gì, nhưng nên hỏi quy định của nơi tổ chức. Không mang về hoa, cây sống, tổ chim, con vật. Dạy trẻ chọn một hai món thật thích thay vì nhặt đầy túi.
Ngày hội thiên nhiên có nên tổ chức vào mùa mưa không?
Có thể, nếu chọn buổi sáng ít khả năng mưa và có chỗ trú gần. Mùa mưa có nhiều thứ đáng xem như ốc sên, nấm, vũng nước, cây mọc chồi. Cần dặn gia đình cho trẻ mặc đồ dễ bẩn, mang áo mưa, ủng, đồ thay, và luôn có giờ chốt huỷ khi dự báo có giông.
Có nên cho trẻ chơi với cát và đất không sợ vi khuẩn?
Tiếp xúc với đất, cát sạch là một phần bình thường của tuổi thơ. Điều quan trọng là chọn chỗ không có phân động vật, rác, mảnh vỡ, và rửa tay kỹ bằng xà phòng sau khi chơi, trước khi ăn. Trẻ có vết thương hở nên được băng lại trước khi chơi đất.
Một ngày hội thiên nhiên cần bao nhiêu người lớn trông?
Mỗi trạm ít nhất một người trông cố định, cộng một người tuần tra và một người ở góc nghỉ có hộp sơ cứu. Ngoài ra, trẻ dưới ba tuổi luôn có cha mẹ hay người nhà đi kèm sát. Gần nước thì luôn có người lớn ngồi ngay cạnh, không rời mắt.
