Phần lớn cha mẹ quát con nhỏ rồi hối hận không phải vì thiếu thương con, mà vì cơn giận bùng lên đúng lúc họ đã cạn sức: thiếu ngủ, đói, đang lo một việc khác, hay đang chịu áp lực từ nhiều phía. Cách dừng lại kịp gồm ba phần: nhận ra những dấu hiệu sớm trong cơ thể, có sẵn một động tác lùi lại đã tập trước, và biết cách làm lành với con sau khi lỡ quát. Phần gốc rễ là giảm bớt những thứ đang vắt kiệt mình.
Bài này không bàn cách dạy con nghe lời hay xử lý từng hành vi của trẻ, vì đó là việc của các chuyên trang nuôi dạy trẻ trong hệ. Ở đây trang nhìn vào người lớn: cơn giận hình thành thế nào, vì sao nó dễ bùng với con mình hơn với người ngoài, những cách đã được dùng để dừng lại giữa chừng, và lúc nào cơn giận là tín hiệu của một vấn đề sức khoẻ tinh thần cần được chăm sóc.
Cơn giận hình thành thế nào
Giận là một cảm xúc bình thường, có chức năng báo cho mình biết có điều gì đang bị vượt ranh giới: thời gian, sức lực, sự an toàn, sự tôn trọng. Vấn đề không nằm ở cảm xúc giận, mà ở chỗ nó bùng lên nhanh và mạnh hơn mức tình huống cần, và đi thẳng ra hành động như quát, giật tay, đánh.
Khi thấy bị đe doạ, cơ thể bật chế độ phản ứng nhanh: tim đập mạnh, cơ căng, hơi thở gấp, giọng to lên. Chế độ này được thiết kế cho những nguy hiểm thật, nhưng não không phân biệt tốt lắm giữa một con chó dữ và một đứa trẻ đổ nguyên bát canh ra sàn lúc mình sắp muộn giờ làm. Khi đang ở chế độ đó, vùng não giúp cân nhắc và kìm lại hoạt động kém hơn, nên lời nói ra thường vượt quá điều mình thật sự muốn nói.
Mức nền của cơ thể quyết định khoảng cách từ bình thường đến lúc mất bình tĩnh. Một người ngủ đủ, ăn no, không có áp lực khác, có thể đứng nhìn bát canh đổ mà chỉ thở dài. Cùng người đó sau ba đêm mất ngủ và một ngày bị sếp mắng thì gần như đã đứng sát mép. Hiểu điều này giúp cha mẹ thôi coi mình là người xấu và bắt đầu nhìn vào những thứ đang đẩy mình ra sát mép.
Những thứ đẩy cha mẹ ra sát mép
Bảng dưới gom những yếu tố hay được nhắc khi cha mẹ kể về những lần mất bình tĩnh với con. Đánh dấu những thứ đang có trong nhà mình giúp thấy chỗ có thể gỡ.
| Nhóm | Ví dụ | Hướng gỡ |
|---|---|---|
| Cơ thể | Thiếu ngủ, đói, đau, mệt sau ca làm | Ăn trước khi đón con, chia ca ngủ, nghỉ năm phút trước khi vào nhà |
| Thời điểm | Giờ cao điểm buổi sáng, giờ tắm, giờ đi ngủ | Chuẩn bị từ tối hôm trước, bớt việc vào giờ đó |
| Áp lực khác | Lo tiền, căng thẳng công việc, mâu thuẫn vợ chồng | Tách chuyện người lớn khỏi lúc chăm con, tìm chỗ nói ra |
| Kỳ vọng | Mong con hiểu chuyện như người lớn, phải ngoan trước mặt khách | Tìm hiểu điều trẻ ở tuổi đó làm được |
| Ký ức | Từng bị quát, bị đánh khi còn nhỏ | Nhận ra khi mình đang lặp lại, có thể cần trị liệu |
| Cô lập | Không có ai thay mình trông con lúc mệt | Tìm một người có thể nhờ trong những giờ khó nhất |
Không cần gỡ hết cùng lúc. Chỉ cần bớt một hai yếu tố, ví dụ ăn một chút trước khi đón con và chuẩn bị đồ đi học từ tối hôm trước, đã có thể làm thưa đi những buổi sáng to tiếng.
Vì sao dễ giận với con mình hơn với người ngoài
Nhiều cha mẹ nhận ra một điều lạ: ở cơ quan, mình nhẫn nại với khách hàng khó tính, với đồng nghiệp chậm chạp, nhưng về nhà lại quát con vì một chuyện nhỏ hơn nhiều. Có vài lý do cho điều này. Lý do đầu tiên là sức đã dùng hết ở chỗ làm; về đến nhà là lúc phần dự trữ còn lại ít nhất trong ngày.
Lý do thứ hai là ở nhà mình thấy an toàn để thả lỏng, và vì thả lỏng nên cũng thả luôn cả những cái phanh mà ngoài xã hội mình vẫn giữ. Lý do thứ ba là con nhỏ chạm đúng vào những chỗ dễ đau nhất: nỗi lo mình làm cha mẹ không tốt, nỗi sợ con hư, ký ức về cách chính mình từng bị đối xử khi còn nhỏ. Một hành vi bình thường của trẻ ba tuổi, như nói "không" liên tục, có thể bị đọc thành "con không tôn trọng mình".
Thêm vào đó, hành vi của trẻ nhỏ thường lặp lại đúng những lúc cha mẹ ít sức nhất: trẻ cũng mệt vào cuối ngày, cũng đói trước bữa tối, cũng cáu khi buồn ngủ. Hai bên cùng cạn một lúc. Hiểu điều này không biện hộ cho việc quát, nhưng giúp chuyển câu hỏi từ "sao mình tệ thế" sang "làm sao để giờ đó bớt khó cho cả hai".
Nhận ra cơn giận sớm
Tín hiệu từ cơ thể. Mỗi người có một kiểu riêng: nóng mặt, nghiến răng, nắm chặt tay, vai gồng lên, tim đập nhanh, giọng bắt đầu cao. Để ý vài lần là nhận ra kiểu của mình. Tín hiệu cơ thể thường đến trước lời nói vài giây, và vài giây đó là khoảng để dừng.
Tín hiệu từ suy nghĩ. Những câu chạy trong đầu như "nó cố tình chọc mình", "lần nào cũng thế", "mình chịu hết nổi rồi" là dấu hiệu đang chuyển sang chế độ phản ứng. Chúng thường phóng đại, và nhận ra chúng giúp mình bớt tin vào chúng.
Tín hiệu từ hoàn cảnh. Những giờ quen thuộc, những tình huống lặp lại. Nếu mình hay nổi nóng lúc bảy giờ sáng hay lúc cho con ngủ, đó là những giờ cần chuẩn bị trước, không phải cố chịu.
Thang mười nấc. Một số nhà tâm lý gợi ý tưởng tượng cơn giận như một thang từ một đến mười. Ở nấc ba bốn, mình vẫn nghĩ được; ở nấc tám chín, gần như chỉ còn phản xạ. Mục tiêu là học cách dừng ở nấc thấp, vì ở nấc cao thì gần như mọi kỹ thuật đều khó dùng.
Dừng lại giữa chừng: một động tác lùi đã tập trước
Kỹ thuật dừng chỉ có tác dụng khi được tập lúc bình tĩnh, vì lúc đang giận não không học được điều mới. Một trình tự đơn giản mà nhiều cha mẹ dùng:
- Kiểm tra an toàn: con có đang ở chỗ an toàn không. Nếu là em bé, đặt bé vào cũi hoặc nơi không thể ngã; nếu là trẻ lớn hơn, bảo đảm không có gì nguy hiểm quanh con.
- Nói ra một câu đã chuẩn bị sẵn, ngắn và bình thường: "Bố đang giận, bố cần một phút." Câu này vừa nhắc mình, vừa cho con thấy người lớn cũng có cảm xúc và có cách xử lý.
- Lùi ra một khoảng: sang phòng bên, ra ban công, vào nhà tắm rửa mặt. Khoảng cách giúp cơ thể hạ nhiệt.
- Thở chậm, thở ra dài hơn hít vào, vài lần. Thở ra chậm giúp cơ thể chuyển dần khỏi chế độ phản ứng nhanh.
- Khi đã hạ xuống, quay lại với con. Không cần giải quyết ngay chuyện vừa xảy ra; có thể chỉ là ngồi xuống cạnh con.
- Nếu có người lớn khác ở nhà, thống nhất trước một ám hiệu để người kia vào thay khi mình sắp vỡ.
Sẽ có những lần không kịp dừng. Điều đó không có nghĩa kỹ thuật thất bại. Mỗi lần dừng được, dù chỉ một trong mười lần, là một lần não tập một đường phản ứng mới.
Sau khi lỡ quát: làm lành với con
Nhà nghiên cứu phát triển trẻ Edward Tronick, nổi tiếng với thí nghiệm "khuôn mặt bất động" từ những năm 1970, nhấn mạnh trong các công trình về sau rằng quan hệ cha mẹ và con không cần hoàn hảo. Những lần lệch nhịp xảy ra thường xuyên, và điều quan trọng là những lần sửa lại sau đó. Chính quá trình đổ vỡ rồi sửa lại giúp trẻ học rằng quan hệ chịu được va chạm.
Làm lành không có nghĩa là xin lỗi rồi để con muốn gì được nấy. Nó gồm ba phần đơn giản: thừa nhận điều mình đã làm ("Lúc nãy mẹ quát to quá"), nói rằng đó không phải lỗi của con khi mình mất bình tĩnh ("Mẹ giận là chuyện của mẹ, không phải vì con là đứa trẻ hư"), và nói điều mình sẽ làm khác ("Lần sau mẹ sẽ đi ra ngoài một chút trước khi nói"). Với trẻ rất nhỏ, một cái ôm và giọng nói dịu lại đã là làm lành.
Phân biệt rõ với hành vi của con: có thể vẫn giữ giới hạn về việc con đã làm, nhưng tách nó khỏi cách mình đã phản ứng. Con cần biết rằng mình được thương ngay cả khi cha mẹ không đồng ý với việc mình làm.
Quát, đánh và ranh giới không vượt qua
Quát là chuyện xảy ra ở rất nhiều nhà, và một lần lỡ quát không làm hỏng một đứa trẻ. Nhưng khi quát trở thành cách nói chuyện thường xuyên, kèm lời lẽ xúc phạm, doạ bỏ rơi hay so sánh hạ thấp, nó để lại dấu vết. Còn với đánh đòn, phân tích tổng hợp của Elizabeth Gershoff và Andrew Grogan-Kaylor năm 2016, gom hàng chục năm nghiên cứu, cho thấy đánh đòn có liên quan đến nhiều kết cục không mong muốn ở trẻ và không cho thấy lợi ích về lâu dài.
Ở Việt Nam, Luật Trẻ em năm 2016 nghiêm cấm các hành vi bạo lực với trẻ em. Ranh giới thực tế cho mỗi gia đình là: không đánh, không lời lẽ xúc phạm, không doạ bỏ rơi. Nếu thấy mình đang vượt qua ranh giới đó nhiều lần, hoặc sợ mình sẽ làm con bị thương, đó là lúc cần được giúp ngay, không chờ tự sửa. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoạt động miễn phí suốt ngày đêm và có thể tư vấn cho cả cha mẹ.
Khi cơn giận với con đi kèm cáu gắt với mọi người, mất ngủ, buồn bã kéo dài, hay những ký ức đau từ tuổi thơ của chính mình cứ trồi lên, nó có thể là biểu hiện của trầm cảm, lo âu, kiệt sức hoặc sang chấn chưa được chăm sóc. Gặp bác sĩ hay nhà tâm lý lúc đó là chăm cho cả mình lẫn con.
Câu hỏi thường gặp
Quát con một lần có làm hại con không?
Một lần lỡ quát, nhất là khi cha mẹ quay lại làm lành, hiếm khi để lại tổn hại lâu dài. Điều ảnh hưởng đến trẻ là khi quát trở thành cách nói chuyện thường xuyên, kèm xúc phạm hay doạ dẫm, và không có những lần sửa lại. Tập trung vào làm thưa dần và làm lành sau mỗi lần.
Có nên xin lỗi con không, có làm mất uy của cha mẹ không?
Xin lỗi đúng cách không làm mất uy, mà dạy con cách nhận lỗi và sửa sai. Cha mẹ vẫn giữ giới hạn về hành vi của con, chỉ thừa nhận cách phản ứng của mình đã quá mức. Trẻ học về quan hệ chủ yếu qua quan sát người lớn, nhiều hơn qua lời dạy.
Vợ hoặc chồng hay quát con thì mình nên làm gì?
Tránh can thiệp kiểu cãi nhau trước mặt con. Có thể thống nhất trước một ám hiệu để vào thay khi người kia sắp mất bình tĩnh, và bàn riêng sau đó về những gì đang làm người kia cạn sức. Nếu có đánh đập hay lời lẽ xúc phạm nặng, cần tìm hỗ trợ.
Mình bị bố mẹ đánh hồi nhỏ, giờ lại thấy mình giống họ, phải làm sao?
Nhận ra mình đang lặp lại đã là bước khó nhất. Nhiều người phá được vòng lặp này nhờ hiểu nguồn gốc cơn giận của mình, tập kỹ thuật dừng, và có người để nói. Nếu những ký ức cũ gây đau nhiều, một nhà tâm lý có thể giúp làm việc với chúng một cách an toàn.
Có cách nào hạ nhiệt nhanh khi đang rất giận không?
Những cách đơn giản như lùi ra khỏi phòng sau khi bảo đảm con an toàn, rửa mặt bằng nước mát, thở ra chậm và dài vài lần thường giúp cơ thể hạ nhiệt trong vài phút. Chúng có tác dụng tốt hơn nhiều khi đã được tập lúc bình tĩnh.
Khi nào cơn giận của cha mẹ là dấu hiệu cần đi khám?
Khi cơn giận xảy ra gần như hằng ngày, khó kiểm soát, lan sang mọi người xung quanh, kèm mất ngủ, buồn bã hay kiệt sức kéo dài, hoặc khi sợ mình sẽ làm con bị thương. Lúc đó nên gặp bác sĩ hay nhà tâm lý để tìm nguyên nhân và hướng điều trị.
