Giờ chơi chung không màn hình là một khung giờ cố định, chẳng hạn chiều thứ Bảy từ bốn đến sáu giờ, khi trẻ trong khu phố ra một chỗ an toàn chơi cùng nhau với những món đồ chơi rời đơn giản, còn người lớn luân phiên trông chừng nhưng không dẫn trò. Nó giúp gia đình bớt giờ điện thoại cho con mà không phải cấm đoán, vì thay vào đó con có bạn và có chỗ để chơi.
Khác một ngày hội tổ chức một lần, giờ chơi chung sống nhờ sự đều đặn: tuần nào cũng có, cùng giờ, cùng chỗ, ít chuẩn bị. Bài này đi qua lý do nên làm, cách chọn chỗ, chọn đồ chơi, vai của người lớn và cách giữ nhịp qua nhiều tháng. Việc tổ chức các ngày hội lớn hơn hay kế hoạch an toàn chi tiết có bài riêng trong cùng danh mục.
Vì sao một giờ chơi chung có ích hơn lời dặn bớt xem điện thoại
Hướng dẫn về vận động, thời gian ngồi yên và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi mà Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) công bố năm 2019 khuyên trẻ dưới hai tuổi không xem màn hình, trẻ hai đến bốn tuổi không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt, và trẻ ba đến bốn tuổi nên vận động tổng cộng ít nhất ba giờ mỗi ngày. Báo cáo lâm sàng “The Power of Play” của Viện Hàn lâm Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) năm 2018 nhấn mạnh chơi tự do giúp trẻ phát triển khả năng tự điều chỉnh, ngôn ngữ và kỹ năng xã hội.
Biết vậy nhưng nhiều gia đình vẫn khó làm theo, và lý do thường không nằm ở cha mẹ thiếu hiểu biết. Nhà chật, hẻm có xe, chung cư không có sân, bố mẹ đi làm về mệt, con một mình thì chán: điện thoại trở thành thứ trông trẻ rẻ nhất. Một lời dặn “bớt xem đi con” không thay được những thứ đó. Thứ thay được là một chỗ có bạn, có đồ để chơi và có người lớn trông giúp, tức là đúng những gì một nhóm hàng xóm góp lại có thể tạo ra.
Vì vậy giờ chơi chung không nên được giới thiệu như một chiến dịch chống điện thoại. Nó là một lời mời ra chơi. Màn hình tự nhiên vắng mặt vì trẻ đang bận việc khác.
Mô hình phố chơi ở nước ngoài và cách đổi sang khu phố Việt
Ở Anh, phong trào Playing Out bắt đầu từ thành phố Bristol vào cuối những năm 2000: cư dân xin phép đóng tạm một đoạn phố trong vài giờ, thường mỗi tuần hay mỗi tháng một lần, để trẻ ra chơi ngay trước cửa nhà. Người lớn đứng ở hai đầu đoạn phố, hướng dẫn xe đi chậm qua khi cần. Mô hình này lan ra nhiều thành phố khác vì nó rẻ, không cần xây gì, và dựa vào chính hàng xóm.
Khu phố Việt Nam có điểm khác. Đóng tạm một con đường có xe máy qua lại gần như luôn cần phép của chính quyền và không phải chỗ nào cũng xin được. Ngược lại, nhiều khu phố có sẵn những chỗ không cần đóng đường: hẻm cụt ít xe, sân chung cư, sân nhà văn hoá, khoảng sân trước một ngôi nhà rộng, bãi đất trống đã được phép dùng. Thói quen ngồi trước cửa nhà buổi chiều của người lớn cũng là một lợi thế: đó vốn đã là một kiểu trông trẻ cộng đồng.
Phần đáng mượn của mô hình nước ngoài không phải việc đóng phố mà là ba nguyên tắc: lịch cố định, chuẩn bị tối thiểu, và người lớn giữ vai bảo vệ chứ không làm quản trò. Ba nguyên tắc này áp được cho một khoảng sân chỉ rộng vài chục mét vuông.
Chọn chỗ chơi: so sánh các lựa chọn thường gặp
Chỗ chơi tốt là chỗ trẻ chạy được mà không lao ra đường, có bóng râm vào giờ chơi, có nhà vệ sinh gần và không làm phiền quá mức những nhà xung quanh.
| Chỗ | Điểm mạnh | Điểm cần để ý | Hỏi ai |
|---|---|---|---|
| Hẻm cụt ít xe | Ngay trước cửa nhà, cha mẹ ngồi trông được | Vẫn có xe của nhà trong hẻm ra vào; cần người đứng đầu hẻm | Các hộ trong hẻm, tổ trưởng tổ dân phố |
| Sân chung cư | Thường có rào, ít xe, có bảo vệ | Nội quy toà nhà có thể giới hạn giờ ồn, cấm chơi bóng | Ban quản lý, ban quản trị toà nhà |
| Sân nhà văn hoá khu phố | Có mái hiên che mưa, có nhà vệ sinh | Phải mượn chìa khoá, trùng lịch sinh hoạt khác | Tổ trưởng tổ dân phố, người giữ nhà |
| Góc công viên nhỏ | Có cây, rộng | Người lạ qua lại, gần hồ nước, khó giữ trẻ trong một khu | Đơn vị quản lý công viên |
| Bãi đất trống | Rộng, trẻ đào bới được | Mảnh vỡ, đinh, hố, không rõ chủ; phải dọn kỹ | Người có quyền dùng đất, chính quyền phường, xã |
Dù chọn chỗ nào, đi một vòng trước mỗi buổi để nhặt mảnh vỡ, kiểm nắp cống, dây điện thấp. Việc này chỉ mất mười phút và nên giao cho người trực hôm đó.
Đồ chơi rời: thứ giữ trẻ chơi lâu mà gần như không tốn tiền
Năm 1971, kiến trúc sư Simon Nicholson đưa ra “lý thuyết đồ rời” (theory of loose parts): môi trường càng có nhiều vật có thể di chuyển, ghép, tháo, biến đổi thì trẻ càng sáng tạo nhiều hơn trong khi chơi. Ý tưởng này sau đó được dùng rộng rãi trong thiết kế sân chơi và lớp mầm non. Điều thú vị là đồ rời phần lớn là thứ người lớn hay vứt đi.
Một thùng đồ rời cho giờ chơi chung có thể gồm: thùng giấy các cỡ, ống giấy, rổ nhựa, sọt, khăn vải lớn, dây thừng mềm ngắn, kẹp phơi đồ, nắp chai, ống nước nhựa cắt đoạn đã mài cạnh, xô và ca, phấn vẽ sân, bóng mềm. Trẻ sẽ tự biến thùng giấy thành nhà, thành xe, thành tàu; khăn vải thành lều hay áo choàng. Không cần hướng dẫn, chỉ cần để sẵn.
Vài điều cần loại khỏi thùng với trẻ dưới ba tuổi: vật nhỏ vừa lọt miệng gây hóc, dây dài có thể quấn cổ, túi nilon, đồ có cạnh sắc hay đinh ghim. Thùng đồ cũng cần một người giữ ở nhà, mang ra mỗi tuần và thay món hỏng. Gắn tên người giữ thùng vào lịch trực để không ai phải đoán.
Người lớn làm gì trong giờ chơi: trông mà không điều khiển
Đứng ở rìa, không đứng giữa. Người lớn trực đứng chỗ nhìn được toàn bộ khu chơi và lối ra. Đứng giữa khu chơi thì trẻ tự động quay sang hỏi “giờ chơi gì”, và giờ chơi tự do biến thành tiết học.
Chỉ can thiệp khi có nguy hiểm hoặc có trẻ bị tổn thương. Hai bé giành một thùng giấy không cần người lớn xử ngay; thường các bé tự tìm cách trong vài phút. Nhưng khi có đánh nhau, có trẻ bị trêu chọc liên tục hay bị bỏ rơi, người lớn bước vào, nói ngắn, rồi lùi ra.
Cho phép rủi ro nhỏ có kiểm soát. Trèo lên một chiếc ghế thấp, nhảy từ bậc thềm, chạy trên sân cỏ có thể ngã trầy gối. Những rủi ro nhỏ này là một phần của việc lớn lên. Ranh giới là những thứ có thể gây chấn thương nặng: xe cộ, độ cao lớn, nước sâu, điện.
Mỗi trẻ dưới ba tuổi vẫn có người nhà đi cùng. Người trực trông chung, không trông thay. Với trẻ nhỏ, cha mẹ hay ông bà vẫn phải ở trong khu chơi. Trẻ lớn hơn có thể được gửi nếu gia đình và người trực thoả thuận rõ.
Ghi nhận bằng mắt, không bằng điện thoại. Người trực không quay phim chụp ảnh trẻ để đăng lên mạng. Nếu nhóm muốn có vài tấm ảnh kỷ niệm, chụp từ phía sau, không rõ mặt, và hỏi cha mẹ trước.
Giữ cho giờ chơi thật sự không màn hình mà không thành cấm đoán
Quy ước đơn giản nhất là người lớn cũng cất điện thoại trong giờ trực. Trẻ thấy người lớn cúi xuống màn hình sẽ đòi xem cùng; trẻ thấy người lớn ngồi đan len, uống trà, nói chuyện với nhau thì quay lại với trò của mình. Cha mẹ đi cùng con vẫn được nghe cuộc gọi cần thiết, chỉ cần bước ra rìa khu chơi.
Không nên tịch thu máy tính bảng hay điện thoại của trẻ lớn mang theo. Thay vào đó, có một chỗ để đồ chung, chẳng hạn một chiếc rổ đặt trên ghế, và một lời mời: “ai muốn chơi thì gửi máy ở đây”. Trẻ tự quyết định thường giữ quy ước lâu hơn trẻ bị bắt buộc. Nếu một trẻ nhất định ngồi xem máy, cứ để trẻ ngồi ở góc; đến tuần thứ ba thứ tư, phần lớn trẻ tự bỏ máy khi bạn bè đang chơi vui.
Cũng không nên biến giờ chơi thành chỗ phán xét gia đình nào cho con xem điện thoại nhiều. Gia đình làm ca đêm, nhà neo người, có lúc phải dựa vào màn hình. Giờ chơi chung là thêm một lựa chọn cho các gia đình đó, không phải thước đo cha mẹ tốt hay chưa tốt.
Trẻ nhút nhát và trẻ mới đến: giúp các bé vào cuộc chơi
Buổi đầu luôn có những bé đứng nép sau chân mẹ, nhìn các bạn chơi mà không bước ra. Đó là phản ứng bình thường của trẻ nhỏ trước chỗ lạ và người lạ, không phải dấu hiệu có vấn đề. Đừng kéo bé vào giữa nhóm hay giục “ra chơi với các bạn đi con”. Cứ để bé đứng xem, nhiều bé cần cả một buổi hay vài buổi chỉ để quan sát.
Có vài cách nhẹ nhàng giúp trẻ bước vào: đặt một món đồ rời ngay cạnh chỗ bé đứng; người lớn ngồi xuống ngang tầm bé, cùng xếp một cái gì đó mà không đòi bé tham gia; nhờ một bé lớn hơn, tính hiền, mời bé cùng làm một việc cụ thể như “giữ giúp chị cái rổ này”. Một việc nhỏ có vai rõ ràng dễ nhận lời hơn một lời mời chơi chung chung.
Với gia đình mới chuyển đến, nhất là gia đình ở trọ hay mới lên thành phố làm việc, lời mời trực tiếp của một người hàng xóm có ý nghĩa hơn mọi tin nhắn. Giới thiệu tên các bé với nhau, giới thiệu cha mẹ với nhau, và nói rõ rằng không cần mang gì, không cần đóng góp gì cho buổi đầu.
Giữ nhịp hằng tuần qua nhiều tháng
Nhiều nhóm làm rất hào hứng trong tháng đầu rồi tắt dần. Những việc dưới đây giúp giờ chơi tồn tại cả khi người khởi xướng bận.
- Lập lịch trực theo tháng, mỗi buổi hai người lớn, xoay vòng giữa các gia đình. Ghi lịch ở một chỗ mọi người cùng xem được.
- Có quy ước huỷ rõ ràng: mưa to, nắng gắt quá mức, hoặc không đủ hai người trực thì nghỉ, báo trước giờ chơi ít nhất hai tiếng.
- Giữ giờ cố định ngay cả khi ít trẻ. Ba bé chơi cùng nhau vẫn là một buổi thành công.
- Mỗi tháng thay vài món trong thùng đồ rời hoặc thêm một chủ đề nhẹ như vẽ phấn, chơi nước, chơi cát để trẻ có điều mong đợi.
- Ba tháng một lần, các gia đình ngồi lại mười lăm phút sau buổi chơi để hỏi nhau: giờ có hợp không, chỗ có ổn không, có nhà mới nào muốn tham gia không.
- Khi người khởi xướng chuyển nhà hay bận dài ngày, bàn giao thùng đồ, lịch trực và danh bạ nhóm cho một gia đình khác.
Sau vài tháng, điều đáng giá nhất thường không nằm ở trẻ mà ở người lớn: các nhà quen nhau, nhờ nhau đón con, đỡ nhau những lúc ốm đau. Đó là hạ tầng xã hội mà không ai xây được bằng tiền.
Câu hỏi thường gặp
Giờ chơi chung cần tối thiểu bao nhiêu trẻ mới nên duy trì?
Không có con số tối thiểu. Ba bốn trẻ chơi đều đặn mỗi tuần đã đủ để giữ giờ chơi sống. Điều quan trọng hơn số trẻ là có đủ hai người lớn trực và chỗ chơi an toàn. Khi nhóm đông lên, chia khu cho trẻ nhỏ và trẻ lớn hơn để các bé không va vào nhau.
Trẻ lớn và trẻ nhỏ chơi chung có ổn không?
Chơi khác tuổi có nhiều lợi ích: trẻ lớn học cách nhường và chỉ dẫn, trẻ nhỏ học theo anh chị. Rủi ro là trò chạy nhanh của trẻ lớn va phải trẻ nhỏ. Cách xử lý là chia một góc riêng có thảm cho trẻ dưới ba tuổi và nhắc trẻ lớn trò bóng chỉ chơi ở khu xa.
Có nên mua đồ chơi mới cho giờ chơi chung không?
Không cần. Đồ rời như thùng giấy, khăn vải, rổ, ống giấy, phấn vẽ thường giữ trẻ chơi lâu hơn đồ chơi đắt tiền vì trẻ được tự biến đổi chúng. Nếu có tiền góp, ưu tiên vài món bền như bóng mềm, dây nhảy, xô xẻng chơi cát.
Hàng xóm không có con nhỏ phàn nàn vì ồn thì nên làm sao?
Báo trước giờ chơi cho các nhà xung quanh, giữ đúng giờ kết thúc, không dùng loa và dọn sạch sau buổi. Mời cả những nhà không có con nhỏ ra ngồi chơi; ông bà neo đơn thường rất vui khi có trẻ con quanh nhà. Nếu vẫn có người khó chịu, cân nhắc đổi giờ hay đổi chỗ.
Giờ chơi chung có thay được việc cho trẻ đi học mầm non không?
Không. Giờ chơi chung là sinh hoạt cộng đồng vài giờ mỗi tuần, không có chương trình giáo dục, không có giáo viên. Nó bổ sung cho trẻ cơ hội chơi với bạn và vận động ngoài trời, nhất là ở những nơi thiếu sân chơi, nhưng không thay được lớp mầm non.
Nếu có trẻ bị ngã chảy máu trong giờ chơi thì người trực làm gì?
Người trực nên biết sơ cứu cơ bản và có sẵn một hộp sơ cứu nhỏ gồm gạc, băng, nước muối sinh lý, găng tay. Vết trầy nhẹ thì rửa sạch, băng lại và báo người nhà. Vết thương sâu, đập đầu, trẻ lơ mơ hay nôn thì gọi cấp cứu 115 và báo gia đình ngay.
