Sinh viên đi tình nguyện mùa hè với trẻ mầm non giúp được nhiều nhất khi chọn chương trình có người phụ trách rõ và có liên hệ với trường hoặc địa phương, chuẩn bị trò chơi, đọc sách, vận động thay vì bài giảng chữ và số, giữ các ranh giới an toàn với trẻ nhỏ, và ghi lại điều mình học được sau mỗi buổi. Trẻ ba đến năm tuổi không cần “lớp học hè”; trẻ cần người lớn chơi cùng một cách an toàn trong lúc bố mẹ đi làm.
Bài viết dành cho sinh viên mọi ngành, kể cả sinh viên sư phạm mầm non, đang cân nhắc tham gia một đội hình tình nguyện hè có hoạt động với trẻ nhỏ. Phần dưới gồm bối cảnh mùa hè của trẻ nhỏ, các kiểu chương trình hay gặp, hoạt động hợp tuổi, cách chuẩn bị, ranh giới an toàn cho trẻ và cho chính sinh viên, và việc sau đợt tình nguyện. Con đường vào nghề giáo viên không nằm trong phạm vi bài này.
Mùa hè: trẻ nhỏ ở đâu khi bố mẹ đi làm
Nhiều trường mầm non vẫn nhận trẻ trong hè, nhưng không phải trẻ nào cũng đi học: có trẻ ở quê với ông bà, có trẻ ở nhóm trẻ tạm nghỉ, có gia đình không đủ tiền gửi thêm tháng hè. Ở nông thôn mùa vụ, ở vùng ven khu công nghiệp vào mùa tăng ca, không ít trẻ nhỏ dành cả ngày trong nhà với anh chị chỉ lớn hơn vài tuổi, hoặc trước màn hình.
Các đội hình tình nguyện hè của sinh viên, từ chiến dịch do đoàn thanh niên các trường tổ chức đến những nhóm câu lạc bộ nhỏ, thường có phần sinh hoạt hè cho thiếu nhi ở địa bàn. Phần lớn được thiết kế cho trẻ tiểu học trở lên. Trẻ mầm non hay bị gộp chung, hoặc chỉ ngồi xem anh chị lớn chơi. Đây là khoảng trống mà một nhóm sinh viên chuẩn bị riêng cho trẻ nhỏ có thể lấp được.
Hiểu bối cảnh này giúp sinh viên đặt kỳ vọng đúng. Mục tiêu không phải dạy trẻ biết chữ trước khi vào lớp một, cũng không phải để lại ấn tượng sâu đậm trong vài tuần. Mục tiêu khiêm tốn hơn và thật hơn: vài buổi mỗi tuần, trẻ có chỗ an toàn để chơi, được người lớn đọc sách cho nghe, được chạy nhảy, và cha mẹ yên tâm hơn trong những giờ đó.
Các kiểu chương trình hay gặp và điều cần hỏi
Mỗi kiểu chương trình có cách tổ chức khác nhau. Trước khi đăng ký, sinh viên nên biết mình đang tham gia kiểu nào và hỏi những câu ở cột cuối.
| Kiểu chương trình | Ai tổ chức | Điều cần hỏi trước khi đăng ký |
|---|---|---|
| Chiến dịch tình nguyện hè của trường | Đoàn thanh niên, hội sinh viên của trường đại học, cao đẳng | Đội hình nào có hoạt động với trẻ nhỏ; ai phụ trách phần đó; có tập huấn trước không |
| Câu lạc bộ, nhóm sinh viên | Câu lạc bộ trong trường hoặc liên trường | Đã làm mấy năm; có liên hệ với trường mầm non hay địa phương nơi đến không; có quy tắc ứng xử với trẻ không |
| Chương trình của trường mầm non | Trường mầm non nhận sinh viên hỗ trợ dịp hè | Việc cụ thể; giờ giấc; có giáo viên đứng lớp không; có xác nhận cho sinh viên không |
| Nhóm cộng đồng ở khu phố, khu trọ | Nhóm phụ huynh, tủ sách, nhà văn hoá | Ai là đầu mối; cha mẹ có đi cùng trẻ không; chỗ sinh hoạt có an toàn không |
| Chương trình của doanh nghiệp, tổ chức | Doanh nghiệp có chương trình cộng đồng, tổ chức xã hội | Pháp nhân là ai; sinh viên có được hỗ trợ chi phí, bảo hiểm không; ảnh dùng vào đâu |
Chương trình có liên hệ chính thức với trường mầm non, uỷ ban xã, phường hoặc hội phụ nữ ở địa bàn thường an toàn hơn cho cả trẻ lẫn sinh viên: có người địa phương biết gia đình nào có trẻ, có chỗ sinh hoạt được cho phép, có người để báo khi có chuyện.
Hoạt động hợp với trẻ ba đến năm tuổi
Một buổi sinh hoạt cho trẻ mầm non nên dài sáu mươi đến chín mươi phút, xen kẽ hoạt động động và tĩnh, mỗi hoạt động mười đến hai mươi phút. Những hoạt động dưới đây cần ít đồ, dễ chuẩn bị và hợp với nhóm trẻ đông:
- Trò chơi dân gian vận động: mèo đuổi chuột, rồng rắn lên mây, kéo co ngắn, nhảy bao bố cỡ nhỏ. Trẻ nhỏ thích luật đơn giản và được chơi lại nhiều lần.
- Đọc to sách tranh: nhóm năm đến tám trẻ ngồi quanh một anh chị, sách tranh khổ lớn, đọc chậm, chỉ hình, hỏi trẻ thấy gì.
- Âm nhạc và vận động theo nhạc: bài hát thiếu nhi quen thuộc có động tác tay, nhạc cụ tự làm từ chai lọ, vỏ hộp.
- Vẽ và nặn tự do: giấy khổ lớn trải sàn, bút sáp to, đất nặn; không chấm “đẹp xấu”, chỉ hỏi trẻ đang vẽ gì.
- Chơi với nước, cát, lá cây: rót nước, xúc cát, xếp lá thành hình; có người lớn trông sát.
- Góc chơi yên tĩnh: xếp hình, ghép tranh lớn, cho trẻ mệt hoặc trẻ nhút nhát.
Những thứ không nên đưa vào buổi sinh hoạt cho trẻ mầm non: dạy viết chữ, làm toán, kiểm tra trẻ thuộc bài, thi đua có giải nhất nhì, trò chơi dùng điện thoại. Bộ Giáo dục và Đào tạo nhiều lần nhắc không dạy trước chương trình lớp một cho trẻ mầm non; hoạt động hè của sinh viên càng không nên làm việc này.
Chuẩn bị trước khi đi
Đội hình có hoạt động với trẻ nhỏ nên chuẩn bị riêng phần này, không gộp với phần sinh hoạt cho trẻ lớn.
- Hỏi địa phương có bao nhiêu trẻ mầm non dự kiến tham gia, độ tuổi, cha mẹ có đi cùng không, chỗ sinh hoạt ở đâu.
- Phân người theo tỷ lệ: nhóm trẻ ba đến năm tuổi cần nhiều người lớn hơn nhóm trẻ lớn; mỗi nhóm nhỏ năm đến tám trẻ có ít nhất hai sinh viên.
- Soạn khung buổi cho từng ngày và một vài phương án mưa, mất điện.
- Tập trước các trò chơi trong đội, kể cả cách dừng trò chơi khi trẻ quá hăng.
- Chuẩn bị đồ: sách tranh, bóng mềm, giấy, bút sáp, đất nặn, khăn ướt, nước uống, hộp sơ cứu.
- Thống nhất quy tắc ứng xử trong đội: không ở một mình với trẻ, không chụp mặt trẻ, không cho quà riêng, ai báo cho ai khi có chuyện.
- Học sơ cứu cơ bản cho trẻ nhỏ: xử lý trầy xước, chảy máu cam, hóc dị vật; biết trạm y tế gần nhất ở địa bàn.
Với sinh viên sư phạm mầm non: dùng đợt hè để học
Sinh viên sư phạm mầm non có lợi thế đã học về sự phát triển của trẻ, nhưng đợt hè là dịp hiếm hoi được ở với trẻ trong bối cảnh khác hẳn lớp học có tổ chức: trẻ nhiều độ tuổi trộn lẫn, không có đồ dùng sẵn, cha mẹ đứng xem, chỗ sinh hoạt là sân nhà văn hoá hay hiên nhà. Đây là chỗ học được những điều mà giờ thực tập trong trường khó có: tổ chức hoạt động với rất ít đồ, ứng biến khi trẻ không làm theo kế hoạch, nói chuyện với phụ huynh nông thôn hay công nhân.
Cách học nhiều nhất là ghi chép có chủ đích. Sau mỗi buổi, ghi lại một hoạt động trẻ tham gia hăng nhất và thử giải thích vì sao; một lúc trẻ mất tập trung và điều gì đã xảy ra ngay trước đó; một tương tác với một trẻ cụ thể (không ghi tên thật) mà bạn muốn làm khác đi. Sau hai ba tuần, những ghi chép này cho thấy rõ mình đang tiến bộ ở đâu.
Sinh viên sư phạm cũng có thể giúp các bạn cùng đội hình ngành khác: hướng dẫn cách ngồi ngang tầm trẻ, cách nói ngắn, cách chuyển hoạt động. Tuy vậy, đây vẫn là hoạt động tình nguyện chứ không phải giờ đứng lớp; đừng đặt cho mình áp lực phải “dạy” được gì.
Ranh giới an toàn cho trẻ và cho chính sinh viên
Luôn có ít nhất hai người lớn với một nhóm trẻ. Không dẫn trẻ đi vệ sinh một mình, không ở lại với một trẻ trong phòng kín, không đưa trẻ đi khỏi chỗ sinh hoạt khi chưa có cha mẹ đồng ý.
Giao trẻ tận tay người nhà khi kết thúc. Trẻ mầm non không tự về nhà. Đội hình cần danh sách trẻ và người đón, và chỉ giao trẻ cho đúng người đó.
Không chụp mặt trẻ để đăng báo cáo hay mạng xã hội. Ảnh hoạt động có thể chụp từ phía sau, chụp tay trẻ đang vẽ, chụp đồ dùng. Ảnh rõ mặt kèm tên địa phương ảnh hưởng tới quyền riêng tư của trẻ.
Không hứa “anh chị sẽ quay lại”. Trẻ nhỏ nhớ lời hứa. Nếu không chắc quay lại, hãy chào tạm biệt rõ ràng ở buổi cuối.
Giữ sức cho mình. Nắng nóng, đi lại xa, ăn uống thất thường làm sinh viên dễ ốm, và người lớn mệt thì khó trông trẻ an toàn. Uống đủ nước, nghỉ trưa, báo đội trưởng khi thấy không khoẻ.
Biết nơi báo khi lo cho một trẻ. Nếu thấy dấu hiệu trẻ bị bạo hành, xâm hại hay bỏ mặc, báo đội trưởng và người phụ trách ở địa phương; có thể gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111. Không tự hỏi dồn trẻ, không tự đến nhà gia đình để can thiệp.
Sau đợt tình nguyện: điều gì nên làm tiếp
Trước khi rời địa bàn, dành một buổi ngồi lại với người phụ trách ở địa phương: hoạt động nào trẻ thích, gia đình nói gì, điều gì đội hình năm sau nên làm khác. Để lại những thứ có ích cho địa phương: sách tranh còn tốt, đồ chơi vận động, bản mô tả vài trò chơi đã chạy được để người địa phương tự tổ chức sau này.
Viết lại kinh nghiệm cho đội hình khoá sau. Rất nhiều chiến dịch tình nguyện mỗi năm bắt đầu lại từ đầu vì không ai ghi chép: trò chơi nào hợp trẻ nhỏ, giờ nào trẻ đến đông, gia đình nào cần lưu ý, chỗ sinh hoạt nào ngập khi mưa. Một tài liệu vài trang bàn giao cho đội sau giá trị hơn nhiều bức ảnh kỷ niệm.
Cuối cùng, nghĩ về việc tham gia lâu hơn một mùa hè. Một sinh viên đã quen với trẻ nhỏ qua đợt hè có thể tiếp tục ở tủ sách khu phố, nhóm đọc truyện cuối tuần hay một nhóm trẻ gần trường trong năm học. Những đóng góp đều đặn quanh nơi mình sống thường để lại nhiều hơn một đợt đi xa, và giữ được mối quan hệ với trẻ mà đợt hè không giữ được.
Câu hỏi thường gặp
Sinh viên không học sư phạm có nên nhận phần hoạt động với trẻ mầm non không?
Có thể, nếu được tập huấn trước và đi cùng người có kinh nghiệm. Phần lớn hoạt động phù hợp như trò chơi dân gian, đọc sách, vận động không đòi hỏi chuyên môn sâu, nhưng đòi hỏi kiên nhẫn và giữ đúng các ranh giới an toàn với trẻ nhỏ.
Trẻ mầm non và trẻ tiểu học có nên sinh hoạt chung không?
Có thể chung ở một vài trò chơi lớn, nhưng nên tách nhóm cho phần lớn thời gian. Trẻ ba đến năm tuổi chơi chậm hơn, cần luật đơn giản hơn và dễ bị trẻ lớn xô ngã trong trò chơi vận động. Nhóm nhỏ riêng giúp trẻ mầm non được tham gia thật thay vì chỉ đứng xem.
Có nên tặng quà cho trẻ vào buổi cuối không?
Nếu tặng, tặng như nhau cho mọi trẻ, chọn đồ hợp tuổi và an toàn, không có chi tiết nhỏ cho trẻ dưới ba tuổi. Không cần nghi thức trao quà trước ống kính. Sách tranh hay đồ chơi vận động để lại cho cả nhóm trẻ ở địa phương dùng chung thường có ích hơn quà riêng.
Đợt tình nguyện hè có được tính giờ hoạt động cho sinh viên không?
Tuỳ quy định của từng trường. Nhiều trường ghi nhận hoạt động tình nguyện do đoàn thanh niên, hội sinh viên tổ chức. Với chương trình bên ngoài, hỏi trước đơn vị tổ chức có cấp xác nhận không và hỏi trường mình có chấp nhận xác nhận đó không.
Phụ huynh ở địa phương muốn gửi trẻ cả ngày cho đội hình thì sao?
Giải thích nhẹ nhàng rằng đội hình chỉ tổ chức sinh hoạt trong khung giờ đã báo và không thể nhận trông trẻ cả ngày, vì không đủ điều kiện về chỗ ăn, ngủ và trách nhiệm. Báo với người phụ trách ở địa phương để họ biết nhu cầu này, có thể đó là gợi ý cho một hỗ trợ lâu dài hơn.
