Baby blues là những ngày dễ khóc, dễ tủi, thất thường thường bắt đầu từ ngày thứ hai đến ngày thứ năm sau sinh và tự lui trong khoảng hai tuần, gặp ở phần lớn các bà mẹ. Trầm cảm sau sinh khác ở ba điểm: kéo dài quá hai tuần, nặng dần thay vì nhạt dần, và làm người mẹ mất khả năng vui, ngủ, ăn hay chăm sóc bản thân và con như bình thường. Trường hợp thứ hai cần gặp bác sĩ, không chờ tự khỏi.
Ranh giới giữa hai trạng thái không phải lúc nào cũng rõ, và người trong cuộc thường là người khó nhìn ra nhất. Bài này đặt hai trạng thái cạnh nhau theo mốc thời gian, nêu những dấu hiệu nên để ý, giới thiệu công cụ sàng lọc mà nhiều nơi dùng, và nói rõ trường hợp nào phải đi cấp cứu ngay. Bài không thay cho chẩn đoán: chỉ người có chuyên môn, sau khi gặp trực tiếp, mới kết luận được một người có trầm cảm hay không.
Đặt baby blues và trầm cảm sau sinh cạnh nhau
Bảng dưới gom những điểm khác nhau mà tài liệu sản khoa và tâm thần học thường dùng để phân biệt. Đây là khung để quan sát, không phải bảng chấm điểm.
| Điểm so | Baby blues | Trầm cảm sau sinh |
|---|---|---|
| Lúc bắt đầu | Thường ngày thứ 2 đến thứ 5 sau sinh | Bất cứ lúc nào trong năm đầu, hay gặp trong vài tháng đầu; có khi bắt đầu từ lúc mang thai |
| Kéo dài | Vài giờ đến vài ngày, lui hẳn trong khoảng 2 tuần | Từ 2 tuần trở lên, có thể kéo dài nhiều tháng nếu không được hỗ trợ |
| Chiều hướng | Lên xuống, có lúc vui lại bình thường | Nặng dần hoặc đứng yên ở mức thấp |
| Niềm vui | Vẫn thấy vui khi bế con, khi được khen | Mất hứng thú với hầu hết mọi thứ, kể cả con |
| Giấc ngủ | Thiếu ngủ vì chăm con, có cơ hội là ngủ được | Con ngủ rồi mà mẹ vẫn không ngủ được, hoặc ngủ li bì mà không hồi sức |
| Suy nghĩ về bản thân | Lo lắng mình chưa khéo | Thấy mình vô dụng, có lỗi, là mẹ tồi, gánh nặng của cả nhà |
| Cần làm gì | Nghỉ ngơi, có người đỡ việc, được lắng nghe | Gặp bác sĩ, được đánh giá và có kế hoạch điều trị |
Mốc hai tuần là mốc dễ nhớ nhất. Nếu đã quá hai tuần sau sinh mà những ngày nặng nề vẫn nhiều hơn những ngày nhẹ nhõm, đó là lúc nên đi khám, dù người mẹ vẫn đang "lo được việc". Nhiều người trầm cảm vẫn cho con bú đúng giờ, vẫn dọn nhà, vẫn trả lời tin nhắn; trầm cảm không luôn trông giống một người nằm bất động.
Vì sao sau sinh lại dễ chao đảo như vậy
Trong vài ngày sau khi sinh, nồng độ estrogen và progesterone vốn rất cao trong thai kỳ rơi xuống nhanh. Cùng lúc đó người mẹ mất ngủ liên tục, cơ thể đang hồi phục sau cuộc sinh, có khi kèm đau vết mổ, đau tầng sinh môn hay khó khăn khi cho bú. Sự thay đổi nội tiết cộng với thiếu ngủ là lý do baby blues phổ biến đến vậy, và vì sao nó thường tự qua khi cơ thể ổn định lại.
Trầm cảm sau sinh không chỉ do nội tiết. Các nghiên cứu về yếu tố nguy cơ lặp lại một danh sách khá giống nhau: từng có trầm cảm hay lo âu trước đó, trầm cảm trong lúc mang thai, thiếu người hỗ trợ, căng thẳng trong quan hệ vợ chồng, khó khăn tiền bạc, sinh non hoặc con phải nằm viện, trải nghiệm sinh nặng nề, và áp lực phải là người mẹ hoàn hảo. Không yếu tố nào trong đó là lỗi của người mẹ.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới, trên toàn cầu khoảng 13% phụ nữ vừa sinh con gặp một rối loạn tâm thần, chủ yếu là trầm cảm, và tỷ lệ ở các nước đang phát triển còn cao hơn. Con số đó nói rằng đây là chuyện thường gặp, không phải chuyện của riêng ai yếu đuối. Ở Việt Nam, quan niệm "ở cữ thì phải chịu" và việc kiêng ra ngoài, kiêng gặp bạn bè trong tháng đầu đôi khi làm người mẹ càng cô lập đúng lúc cần người nhất.
Những dấu hiệu nên để ý, ở người mẹ và quanh người mẹ
Trầm cảm sau sinh được nhận ra nhờ một cụm dấu hiệu kéo dài, không nhờ một biểu hiện đơn lẻ. Người mẹ có thể tự để ý, nhưng người sống cùng thường thấy trước. Những điều sau đây, nếu xuất hiện gần như mỗi ngày và kéo dài quá hai tuần, là lý do để đặt lịch khám:
- Buồn, trống rỗng hoặc tê liệt cảm xúc phần lớn thời gian trong ngày; khóc mà không rõ vì sao.
- Mất hứng thú với những thứ trước đây thích, kể cả thấy xa cách với con, bế con mà không thấy gì.
- Mất ngủ dù con đã ngủ, hoặc ngủ rất nhiều mà vẫn kiệt sức.
- Ăn mất ngon rõ rệt hoặc ăn vô độ; sụt hay tăng cân không giải thích được.
- Cáu bẳn, dễ nổi nóng với chồng, với người lớn trong nhà, rồi tự trách.
- Thấy mình vô dụng, có lỗi, nghĩ rằng con sẽ tốt hơn nếu không có mình.
- Lo âu dồn dập về sức khoẻ của con, kiểm tra con liên tục, sợ ở một mình với con.
- Khó tập trung, không quyết định được việc nhỏ, quên nhiều.
- Rút khỏi bạn bè, không muốn ai đến thăm, giấu cảm xúc thật sau câu "em ổn".
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc ý nghĩ chết đi cho xong.
Điều cuối cùng trong danh sách không chờ hai tuần. Bất cứ khi nào người mẹ nói ra, viết ra hay để lộ ý nghĩ làm hại bản thân hoặc làm hại con, người nhà cần ở bên cạnh, không để mẹ một mình với em bé, và đưa đến cơ sở y tế ngay trong ngày.
Thang đo Edinburgh: công cụ sàng lọc, không phải đáp án
Công cụ được dùng rộng rãi nhất để sàng lọc trầm cảm quanh thời kỳ sinh nở là Thang đo trầm cảm sau sinh Edinburgh (EPDS), do John Cox, Jeni Holden và Ruth Sagovsky công bố năm 1987. Thang gồm mười câu hỏi về cảm xúc trong bảy ngày qua: có cười được không, có mong chờ điều gì không, có tự trách không cần thiết không, có lo lắng không lý do không, có thấy mọi chuyện chồng chất không, có ý nghĩ làm hại bản thân không. Thang đã được dịch và thẩm định ở nhiều nước, trong đó có các nghiên cứu tại Việt Nam.
Điểm mạnh của EPDS là ngắn, dễ trả lời, không hỏi về những triệu chứng cơ thể vốn ai sau sinh cũng có như mệt hay ngủ ít. Vì vậy nó tách được nỗi mệt của việc chăm con với nỗi buồn của trầm cảm tốt hơn một câu hỏi chung chung. Điểm yếu là nó chỉ là sàng lọc: điểm cao nói rằng nên được đánh giá kỹ hơn, điểm thấp không bảo đảm mọi thứ ổn, nhất là khi người trả lời đang cố tỏ ra ổn.
Cách dùng hợp lý trong gia đình là coi thang đo như một cái cớ để nói chuyện với bác sĩ. Nếu người mẹ tự làm và thấy nhiều câu trả lời nghiêng về phía nặng, hoặc câu về ý nghĩ làm hại bản thân có bất kỳ câu trả lời nào khác "chưa bao giờ", hãy mang chính tờ trả lời đó đến buổi khám. Bác sĩ sản, bác sĩ nhi khi khám cho bé, hay bác sĩ ở trạm y tế đều là chỗ mở lời được.
Trường hợp phải đi cấp cứu, không chờ lịch khám
Loạn thần sau sinh. Đây là tình trạng hiếm, gặp khoảng một đến hai trên một nghìn ca sinh, thường xuất hiện trong vài tuần đầu và có thể diễn tiến trong vài ngày. Dấu hiệu gồm nghe hoặc thấy những thứ không có thật, niềm tin kỳ lạ về em bé hay về bản thân, lú lẫn, nói năng lộn xộn, hưng phấn bất thường, gần như không ngủ nhiều ngày liền mà không thấy mệt. Đây là cấp cứu tâm thần: gọi 115 hoặc đưa đến khoa cấp cứu của bệnh viện gần nhất.
Ý nghĩ hoặc kế hoạch tự làm hại. Khi người mẹ nói đến chuyện chết, chuẩn bị những thứ có thể dùng để tự làm hại, hay dặn dò như thể sắp đi xa, người nhà ở lại bên cạnh và đưa đi khám ngay. Hỏi thẳng "em có đang nghĩ đến chuyện làm hại mình không" không làm ý nghĩ đó mạnh thêm; nó cho người mẹ một lối để nói ra.
Ý nghĩ làm hại em bé đi kèm ý định. Nhiều bà mẹ có những ý nghĩ xâm nhập đáng sợ như "lỡ mình làm rơi con" và rất sợ chính ý nghĩ đó; dạng này thường gặp ở người lo âu và cần được nói với bác sĩ, nhưng không đồng nghĩa với nguy hiểm. Khác hẳn là khi người mẹ không thấy sợ ý nghĩ ấy, hoặc có ý định thực hiện: lúc đó không để mẹ ở một mình với bé và đi cấp cứu.
Không ăn uống, không tự chăm sóc được. Khi người mẹ gần như bỏ ăn, không uống nước, không ra khỏi giường nhiều ngày, sức khoẻ thể chất cũng đang bị đe doạ, đặc biệt khi đang cho con bú hoặc vừa trải qua ca mổ.
Nếu nghi mình hoặc người nhà bị trầm cảm sau sinh: làm gì trong tuần này
Không cần chắc chắn mới được đi khám. Một trình tự đơn giản giúp gia đình không bị kẹt ở giai đoạn "chờ xem sao":
- Nói ra với một người: chồng, mẹ, chị gái, một người bạn tin được. Câu mở đầu có thể rất ngắn: "Mấy tuần nay em thấy không ổn, không giống mệt bình thường."
- Đặt lịch khám trong vòng vài ngày. Lần tái khám sau sinh, lần đưa bé đi tiêm, hay một buổi khám ở trạm y tế đều dùng được; nói rõ với bác sĩ là muốn hỏi về tâm trạng, không chỉ về vết mổ hay sữa.
- Ghi lại những gì đang xảy ra: từ khi nào, ngủ được mấy tiếng, ăn thế nào, có ý nghĩ nào đáng sợ. Đến phòng khám, nhiều người quên hết hoặc nói giảm đi.
- Mang theo người đi cùng nếu được. Người nhà kể thêm những gì mình quan sát, và nghe hướng dẫn để về hỗ trợ.
- Hỏi bác sĩ về các lựa chọn: theo dõi, trị liệu tâm lý, thuốc. Nếu đang cho con bú, nói rõ để bác sĩ cân nhắc; quyết định dùng thuốc nào và có cho bú tiếp hay không là việc của bác sĩ, không tự ngưng hay tự mua thuốc.
- Trong lúc chờ điều trị có tác dụng, sắp xếp để người mẹ ngủ được ít nhất một quãng dài mỗi đêm và có người đỡ việc vào những giờ khó nhất.
Trầm cảm sau sinh điều trị được. Các hướng dẫn lâm sàng quốc tế đều coi trị liệu tâm lý, đặc biệt liệu pháp nhận thức hành vi và liệu pháp tương tác cá nhân, là lựa chọn đầu tay cho mức nhẹ và vừa, có thể kết hợp thuốc khi nặng. Việc tìm đúng người, đúng nơi có bài riêng trong cùng danh mục.
Điều gia đình nên tránh nói và nên làm
Những câu quen tai như "ai đẻ xong chẳng thế", "có con rồi còn buồn gì nữa", "nghĩ tích cực lên", "tại con ăn ít nên con buồn" thường được nói với ý tốt, nhưng người mẹ nghe ra một thông điệp: cảm xúc của em là sai và em đang làm phiền mọi người. Sau vài lần như vậy, phần lớn sẽ thôi nói, và đó là lúc nguy hiểm nhất vì gia đình tưởng mọi chuyện đã qua.
Câu nên nói đơn giản hơn nhiều: "Em không có lỗi gì cả", "Mình đi khám cùng nhau nhé", "Đêm nay để anh trông con, em ngủ đi". Hành động cụ thể có sức nặng hơn lời khuyên: nhận một cữ đêm, nấu bữa trưa, đưa đi khám, tiếp khách thay. Người chồng cũng cần biết rằng chính mình có nguy cơ trầm cảm sau khi có con, và việc chăm vợ không có nghĩa là phải gồng một mình.
Trang có các bài riêng về cách người thân hỗ trợ một người đang trầm cảm sau sinh, về trầm cảm ở người bố, và về chuyện giấc ngủ của cả nhà trong năm đầu. Còn những việc chăm sóc mẹ và bé cụ thể như ăn uống, cho bú, vệ sinh sau sinh thuộc về các chuyên trang nuôi dạy trẻ và chăm sóc sau sinh trong hệ.
Câu hỏi thường gặp
Baby blues có cần đi khám không?
Baby blues thường không cần điều trị, chỉ cần nghỉ ngơi, có người đỡ việc và được lắng nghe. Tuy vậy nếu đã quá hai tuần mà không nhẹ đi, nếu cảm xúc nặng đến mức không chăm được bản thân, hoặc có bất kỳ ý nghĩ làm hại mình hay con, thì nên đi khám ngay để được đánh giá.
Trầm cảm sau sinh có tự khỏi được không?
Một số trường hợp nhẹ có thể đỡ dần khi hoàn cảnh thuận hơn, nhưng không nên đặt cược vào điều đó. Trầm cảm không được hỗ trợ có thể kéo dài nhiều tháng, ảnh hưởng đến giấc ngủ, đến quan hệ vợ chồng và đến sự gắn bó với con. Điều trị sớm thường ngắn hơn và nhẹ nhàng hơn so với chờ đến khi nặng.
Trầm cảm sau sinh có làm hại em bé không?
Trầm cảm không có nghĩa là người mẹ sẽ làm hại con, và phần lớn bà mẹ trầm cảm vẫn chăm con rất tận tâm. Điều các nghiên cứu ghi nhận là trầm cảm kéo dài không được điều trị có thể làm người mẹ khó đáp lại tín hiệu của bé, nên điều trị cho mẹ cũng chính là chăm cho bé.
Đang cho con bú thì có điều trị được không?
Được. Trị liệu tâm lý không ảnh hưởng đến việc cho bú. Nếu cần dùng thuốc, bác sĩ sẽ cân nhắc loại thuốc có dữ liệu an toàn khi cho con bú và theo dõi cả mẹ lẫn bé. Điều quan trọng là nói rõ với bác sĩ mình đang cho bú, không tự ngưng cho bú hay tự mua thuốc.
Sinh con thứ hai có bị lại không?
Người từng trầm cảm sau sinh có nguy cơ cao hơn ở lần sinh sau, nhưng không có nghĩa chắc chắn bị lại. Nên nói với bác sĩ sản về tiền sử ngay từ khi mang thai, chuẩn bị sẵn người hỗ trợ cho những tuần đầu và hẹn trước một lần kiểm tra tâm trạng sau sinh.
Bao lâu sau sinh thì không còn gọi là trầm cảm sau sinh nữa?
Các tài liệu khác nhau dùng mốc khác nhau, có nơi tính trong bốn tuần đầu, nhiều nơi tính trong năm đầu sau sinh. Với gia đình, mốc này không quan trọng bằng việc nhận ra người mẹ đang không ổn: trầm cảm xuất hiện ở tháng thứ tám sau sinh vẫn cần được khám và điều trị như bất kỳ lúc nào.
