Khi trẻ kể bị xâm hại, việc đầu tiên là tin con và giữ bình tĩnh trước mặt con: cảm ơn con đã kể, nói rằng con không có lỗi, và không tra hỏi dồn dập. Sau đó, nếu sự việc vừa xảy ra, giữ nguyên quần áo và không tắm cho trẻ, đưa trẻ đi khám, gọi công an 113 khi có dấu hiệu tội phạm hoặc trẻ còn nguy hiểm, và gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn và kết nối hỗ trợ.
Phản ứng của người lớn trong vài phút đầu ảnh hưởng tới việc trẻ có kể tiếp hay không, có tin rằng mình an toàn hay không, và có giữ được lời kể nguyên vẹn để cơ quan chức năng xử lý hay không. Bài viết đi theo trình tự thời gian: lúc trẻ kể, vài giờ sau, vài ngày sau. Phần thủ tục tố tụng và trợ giúp pháp lý chi tiết có ở các trang luật chuyên đề; ở đây là những gì gia đình và người thân cần làm trước.
Nên nói và tránh nói lúc trẻ vừa kể
Trẻ quan sát mặt người lớn rất kỹ. Câu chữ không cần hay; cần ngắn, ấm và không đổ lỗi.
| Nên nói | Vì sao | Tránh nói | Vì sao |
|---|---|---|---|
| “Cảm ơn con đã kể với mẹ.” | Trẻ biết kể là đúng | “Sao giờ con mới nói?” | Trẻ nghe thành lời trách |
| “Con không có lỗi gì cả.” | Kẻ xâm hại hay đổ lỗi cho trẻ | “Mẹ đã dặn con rồi mà.” | Trẻ nghĩ mình gây ra chuyện |
| “Mẹ tin con.” | Trẻ sợ không ai tin | “Con có chắc không, hay con nhầm?” | Trẻ rút lời để người lớn yên |
| “Mẹ sẽ lo để con được an toàn.” | Cho trẻ một điểm tựa | “Mẹ sẽ giết hắn.” | Trẻ sợ gây hoạ cho người thân |
| “Con muốn kể thêm gì không?” | Câu mở, không gợi ý | “Chú ấy chạm vào đây phải không?” | Câu gợi ý làm sai lệch lời kể |
Đừng hứa giữ bí mật. Trẻ có thể xin “mẹ đừng nói với ai”; hãy trả lời thật: “Mẹ sẽ chỉ kể với những người giúp được con, để con được an toàn.” Hứa rồi phá lời hứa làm trẻ mất niềm tin vào chính người trẻ đã chọn để kể.
Nếu bạn không phải cha mẹ mà là giáo viên, hàng xóm hay họ hàng, cách nói vẫn vậy. Bạn nói thêm được một câu: “Cô sẽ nói với những người lớn lo được việc này.”
Vì sao không được hỏi dồn, hỏi nhiều lần
Trí nhớ của trẻ nhỏ dễ bị câu hỏi làm biến dạng. Nghiên cứu tâm lý học về lời khai trẻ em, tiêu biểu là các công trình của Stephen Ceci và Maggie Bruck từ những năm 1990, cho thấy trẻ mầm non dễ đưa chi tiết từ câu hỏi gợi ý vào lời kể của mình, nhất là khi bị hỏi lặp lại. Không phải trẻ nói dối, mà câu hỏi đã trở thành một phần ký ức.
Lời kể đầu tiên có giá trị nhất. Cơ quan điều tra cần lời kể ít bị tác động nhất. Nếu cả nhà thay nhau hỏi, đến lúc lấy lời khai chính thức thì khó biết chi tiết nào trẻ tự nhớ, chi tiết nào do người lớn gợi.
Mỗi lần kể là một lần trẻ sống lại chuyện đó. Bị hỏi đi hỏi lại bởi nhiều người làm tổn thương thêm. Nhiều nước đã xây dựng phòng phỏng vấn thân thiện và quy trình hỏi một lần có ghi hình chính vì lý do này. Ở Việt Nam, pháp luật tố tụng có thủ tục riêng cho người dưới 18 tuổi, như có người đại diện hoặc người hỗ trợ đi cùng khi lấy lời khai.
Vậy người lớn hỏi gì? Chỉ đủ để biết trẻ có đang an toàn không và cần khám không: chuyện xảy ra khi nào, có đau ở đâu không. Phần còn lại để người có chuyên môn hỏi.
Ghi lại nguyên văn. Ngay khi có thể, ghi ra giấy hoặc điện thoại nguyên văn những gì trẻ nói và câu bạn đã hỏi, kèm ngày giờ. Ghi đúng chữ của trẻ, kể cả từ ngữ ngây ngô, không sửa cho “đúng”.
Trình tự những giờ đầu
Thứ tự có thể thay đổi theo tình huống, nhưng an toàn của trẻ luôn đứng trước.
- Bảo đảm trẻ an toàn ngay: tách trẻ khỏi người bị nghi, không để trẻ ở một mình với người đó, kể cả là người trong nhà.
- Gọi 113 nếu trẻ đang nguy hiểm hoặc người bị nghi vẫn ở gần, có thể đe doạ trẻ hay người thân.
- Giữ dấu vết nếu sự việc vừa xảy ra: không tắm, không thay hay giặt quần áo, đồ lót, ga giường; cho đồ đã thay vào túi giấy riêng. Không cho trẻ đi vệ sinh rửa ráy kỹ nếu có thể chờ tới khi khám.
- Đưa trẻ đi khám: đến bệnh viện có khoa nhi, nói rõ nghi xâm hại để được khám đúng cách, xét nghiệm và điều trị dự phòng khi cần. Khám pháp y do cơ quan điều tra trưng cầu; khi đã báo công an, họ sẽ hướng dẫn.
- Gọi Tổng đài 111: tổng đài tư vấn bước tiếp, kết nối với cơ quan bảo vệ trẻ em ở địa phương, tư vấn tâm lý cho cả trẻ và gia đình.
- Trình báo công an: có thể đến công an xã, phường nơi xảy ra sự việc, mang theo ghi chép của bạn. Đi cùng trẻ nếu được yêu cầu, và đề nghị có người hỗ trợ trẻ khi làm việc.
- Báo người làm công tác bảo vệ trẻ em ở xã, phường để mở kế hoạch hỗ trợ, can thiệp cho trẻ theo Luật Trẻ em.
Không tự đối chất, không thoả thuận “giải quyết trong nhà” với người bị nghi hay gia đình họ. Với hành vi xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi, Bộ luật Hình sự quy định nhiều tội danh riêng, và việc xử lý không phụ thuộc vào việc gia đình có rút đơn hay không trong nhiều trường hợp. Thoả thuận riêng thường để lại trẻ trong vòng nguy hiểm.
Khi kẻ xâm hại là người trong gia đình
Đây là tình huống khó nhất, và theo kinh nghiệm của những người làm công tác bảo vệ trẻ em ở nhiều nước, cũng là tình huống không hiếm. Người nghe lời kể có thể là người mẹ, và người bị nghi là chồng, bố dượng, ông, chú, anh họ. Áp lực giữ thể diện, sợ mất nguồn thu nhập, sợ gia đình tan vỡ đều rất thật. Nhưng đứa trẻ đã chọn kể với bạn, và nếu không ai hành động, trẻ sẽ học rằng không ai bảo vệ mình.
Bước đầu vẫn là an toàn của trẻ: không để trẻ ở một mình với người bị nghi, có thể đưa trẻ về ở với người thân khác trong thời gian chờ xác minh. Luật Trẻ em và Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 đều có cơ chế cho chính quyền cơ sở can thiệp, bao gồm bố trí nơi tạm lánh, cấm người gây bạo lực tiếp xúc với nạn nhân. Bạn không phải một mình quyết hết; tổng đài 111 và người làm công tác bảo vệ trẻ em ở xã, phường có thể cùng bạn lên kế hoạch.
Nếu bạn là người mẹ và cũng đang bị bạo lực, hãy nói điều đó khi gọi tổng đài hay khi làm việc với chính quyền. Bảo vệ người mẹ an toàn thường là cách bảo vệ trẻ tốt nhất. Bạn cũng có quyền được trợ giúp pháp lý: theo Luật Trợ giúp pháp lý năm 2017, trẻ em thuộc diện được trợ giúp pháp lý miễn phí, và trung tâm trợ giúp pháp lý nhà nước ở mỗi tỉnh là nơi tiếp nhận.
Những ngày, tuần sau: chăm trẻ và chăm chính mình
Sau giờ đầu, câu chuyện chuyển sang hồi phục. Trẻ cần sự ổn định hơn là những cuộc nói chuyện dài về điều đã xảy ra.
- Giữ nếp sinh hoạt: giờ ăn, giờ ngủ, đi học như cũ khi trẻ sẵn sàng. Nếp quen cho trẻ cảm giác thế giới vẫn an toàn.
- Để trẻ dẫn câu chuyện: nếu trẻ muốn kể thêm thì nghe; không muốn thì không ép. Không nhắc lại chuyện trước mặt người khác.
- Đón nhận phản ứng của trẻ: tè dầm, ác mộng, bám người, cáu gắt có thể kéo dài một thời gian. Đó là phản ứng với sang chấn, không phải trẻ hư.
- Tìm hỗ trợ tâm lý chuyên môn: bác sĩ tâm thần nhi, chuyên gia tâm lý lâm sàng trẻ em ở bệnh viện nhi hoặc các cơ sở có uy tín. Các liệu pháp tập trung vào sang chấn dành cho trẻ đã được nghiên cứu nhiều và cho kết quả tốt.
- Giữ kín danh tính trẻ: không đăng mạng, không kể với hàng xóm. Luật Trẻ em cấm tiết lộ thông tin riêng tư của trẻ, và lời đồn có thể theo trẻ nhiều năm.
- Chăm chính bạn: người lớn nghe lời kể cũng bị sang chấn thứ cấp. Cảm giác tội lỗi, giận dữ, mất ngủ là bình thường. Bạn cần một người để nói, có thể là bạn thân, nhóm hỗ trợ hay chuyên gia.
Phục hồi không đi theo đường thẳng. Có những tuần trẻ tưởng như đã ổn rồi lại thụt lùi khi gặp một điều gợi nhớ. Điều nghiên cứu về sang chấn ở trẻ nhắc nhiều lần là sự có mặt bền bỉ của một người lớn tin cậy là yếu tố bảo vệ mạnh nhất cho hồi phục lâu dài.
Những sai lầm hay gặp của người lớn sau khi nghe trẻ kể
Đổ lỗi cho người chăm trẻ khác. Vợ chồng, ông bà quay sang trách nhau “tại ai để con đi một mình”. Trẻ nghe thấy và hiểu rằng chuyện mình kể đã làm gia đình cãi nhau, nên lần sau sẽ im lặng. Việc tìm hiểu trách nhiệm, nếu cần, để sau và không làm trước mặt trẻ.
Kể cho quá nhiều người. Trong cơn sốc, người lớn hay gọi cho anh em, bạn bè để hỏi ý. Càng nhiều người biết thì càng khó giữ kín danh tính trẻ, và tin dễ lọt tới người bị nghi. Chỉ kể cho người cần biết để bảo vệ trẻ và cho cơ quan chức năng.
Tự đi tìm người bị nghi để “nói chuyện”. Cơn giận là phản ứng tự nhiên, nhưng một cuộc ẩu đả có thể biến người bảo vệ trẻ thành người phạm tội, còn người bị nghi có thêm lý do để chối và gây áp lực. Dồn cơn giận vào việc trình báo cho đúng.
Coi như chưa có gì để trẻ quên. Nhiều gia đình nghĩ im lặng giúp trẻ quên nhanh hơn. Thực tế trẻ không quên, chỉ học rằng chuyện này không được nói ra, và mang theo nó một mình. Im lặng cũng để kẻ xâm hại tiếp tục với trẻ khác.
Đổi hẳn cách đối xử với trẻ. Bỗng dưng chiều mọi thứ hoặc canh chừng từng bước làm trẻ thấy mình đã bị “hỏng”. Trẻ cần được đối xử như trước, với thêm một chút kiên nhẫn và một người lớn luôn sẵn sàng nghe.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ kể chuyện xảy ra từ lâu rồi thì có cần đi khám không?
Vẫn nên đưa trẻ đi khám để kiểm tra sức khoẻ, xét nghiệm các bệnh lây truyền nếu bác sĩ thấy cần và để trẻ được tư vấn. Dấu vết có thể không còn, nhưng lời kể của trẻ, ghi chép của bạn và các bằng chứng khác vẫn có giá trị khi trình báo. Hãy nói với bác sĩ thời điểm trẻ nói sự việc xảy ra.
Có thể báo giấu tên không?
Tổng đài 111 tiếp nhận thông tin mà không bắt buộc người gọi xưng tên. Khi trình báo với công an để khởi tố, cần có người đứng tên trình báo, thường là cha mẹ hoặc người đại diện của trẻ. Thông tin của người báo tin được pháp luật yêu cầu giữ bí mật.
Có nên cho trẻ nghỉ học sau chuyện này không?
Nếu sự việc xảy ra ở trường hoặc người bị nghi làm ở trường, trẻ cần được tách khỏi môi trường đó trong thời gian xác minh. Còn nếu không liên quan tới trường, việc đi học đều đặn thường giúp trẻ ổn định hơn. Hãy hỏi ý chuyên gia tâm lý đang theo trẻ và báo riêng với giáo viên chủ nhiệm ở mức cần thiết.
Người bị nghi là trẻ lớn hơn, chưa tới tuổi chịu trách nhiệm thì sao?
Trường hợp này vẫn phải được báo và xử lý, vì cả hai trẻ đều cần được giúp: trẻ bị hại cần an toàn, trẻ gây hại cần được đánh giá và can thiệp, vì hành vi đó thường có nguyên nhân. Tổng đài 111 và cơ quan bảo vệ trẻ em địa phương sẽ hướng dẫn cách làm phù hợp với tuổi của các em.
Gia đình người bị nghi xin đền bù để rút đơn thì nên xử lý thế nào?
Không nên tự thoả thuận. Với các tội xâm hại tình dục người dưới 16 tuổi, việc khởi tố trong nhiều trường hợp không phụ thuộc yêu cầu của bị hại, và thoả thuận riêng có thể bị coi là cản trở. Hãy kể lại đề nghị đó với cơ quan điều tra và tìm trợ giúp pháp lý.
Làm sao để trẻ không bị hỏi đi hỏi lại khi làm việc với công an?
Bạn có thể đề nghị cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng các thủ tục dành cho người dưới 18 tuổi: lấy lời khai ở nơi thân thiện, có cha mẹ hoặc người đại diện, có người hỗ trợ, hạn chế số lần hỏi. Trợ giúp viên pháp lý hoặc luật sư sẽ giúp bạn đưa ra đề nghị này đúng thủ tục.
