Đọc to cho trẻ nhỏ: vì sao nên bắt đầu từ năm đầu đời và đọc thế nào cho đều

Nên đọc to cho trẻ ngay từ năm đầu đời, kể cả khi bé chưa hiểu chữ nào. Lúc đó việc đọc không nhằm dạy con biết đọc mà cho con nghe thật nhiều lời nói giàu từ, có nhịp, có ngữ điệu, trong vòng tay một người lớn đang chú ý vào mình. Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) từ năm 2014 đã khuyên bác sĩ nhi dặn cha mẹ đọc cho con từ khi còn ẵm ngửa; mười phút mỗi ngày, đều đặn, có giá trị hơn một buổi dài thỉnh thoảng mới có.

Nhiều gia đình nghĩ phải đợi con hai ba tuổi, biết ngồi yên, biết hỏi, mới bắt đầu. Đợi như vậy là bỏ qua giai đoạn não bộ tiếp nhận âm thanh ngôn ngữ nhanh nhất. Phần dưới giải thích đọc to tác động vào đâu, các nguồn khuyến nghị nói gì, trẻ ở từng giai đoạn phản ứng với sách ra sao, và một buổi đọc ngắn nên diễn ra thế nào để cả người lớn mệt mỏi sau ngày làm cũng giữ được.

Đọc to tác động vào đâu trong sự phát triển của trẻ

Ngôn ngữ của trẻ nhỏ lớn lên qua những lượt qua lại với người lớn. Trung tâm Phát triển Trẻ em của Đại học Harvard gọi đó là kiểu tương tác "giao và đáp" (serve and return): bé phát ra một âm, một cái nhìn, một cử chỉ, người lớn đáp lại bằng lời, bé lại đáp. Mỗi vòng như vậy là một lần mạch nối trong não được dùng và được củng cố. Một cuốn sách tranh mở ra giữa hai người tạo sẵn rất nhiều cớ để giao và đáp: chỉ vào con mèo, gọi tên, bắt chước tiếng kêu, chờ bé cười.

Lý do thứ hai nằm ở chính lời trong sách. Lời nói hằng ngày trong nhà xoay quanh một vốn từ khá hẹp: ăn, ngủ, tắm, đi, về. Sách tranh dùng nhiều từ mà ngày thường ít ai nói với trẻ, như "lấp lánh", "rón rén", "ướt sũng", "hang", "tổ", "bến". Nghiên cứu của Jessica Montag và cộng sự đăng trên tạp chí Psychological Science năm 2015 so sánh lời trong sách tranh với lời người lớn nói chuyện với trẻ và thấy sách chứa nhiều từ hiếm hơn hẳn. Trẻ được đọc cho nghe vì thế được tiếp xúc với kho từ rộng hơn so với chỉ nghe chuyện trong nhà.

Lý do thứ ba là cấu trúc câu và câu chuyện. Văn trong sách có câu dài hơn, có trước có sau, có nhân vật muốn một điều và gặp trở ngại. Trẻ nghe nhiều lần dần quen với cái khung ấy, và đó là nền cho việc hiểu bài đọc sau này. Một nhóm ở Bệnh viện Nhi Cincinnati do John Hutton đứng đầu, công bố trên tạp chí Pediatrics năm 2015, chụp cộng hưởng từ chức năng trẻ ba đến năm tuổi khi nghe kể chuyện và thấy trẻ ở nhà được đọc nhiều hơn có vùng não xử lý hình ảnh và ý nghĩa hoạt động mạnh hơn. Đây là nghiên cứu nhỏ, chỉ cho thấy mối liên hệ, nhưng nó đi cùng hướng với nhiều bằng chứng hành vi đã có từ trước.

Các nguồn khuyến nghị nói gì, và nói tới đâu

Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), 2014. Bản tuyên bố chính sách "Literacy Promotion: An Essential Component of Primary Care Pediatric Practice" khuyên bác sĩ nhi coi việc khuyến khích đọc sách là một phần của khám sức khoẻ định kỳ, dặn cha mẹ đọc to cho con từ khi sơ sinh, nói chuyện, hát, chơi với con hằng ngày. Văn bản nhấn mạnh trẻ ở gia đình thu nhập thấp thường ít được đọc cho nghe hơn, nên càng cần được hỗ trợ.

Chương trình Reach Out and Read. Bắt đầu năm 1989 tại Bệnh viện Thành phố Boston (nay là Trung tâm Y tế Boston), chương trình để bác sĩ nhi tặng trẻ một cuốn sách mới ở mỗi lần khám định kỳ từ khoảng sáu tháng tới năm tuổi, kèm vài lời hướng dẫn cha mẹ cách đọc. Ý tưởng cốt lõi là đưa việc đọc vào nơi mọi gia đình đều phải tới, chứ không chờ gia đình tự tìm tới thư viện.

Chương trình giáo dục mầm non của Việt Nam. Chương trình do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành (Thông tư 17/2009/TT-BGDĐT, đã được sửa đổi, bổ sung, gần nhất là Thông tư 51/2020/TT-BGDĐT) có lĩnh vực phát triển ngôn ngữ, trong đó có nghe đọc thơ, kể chuyện, làm quen với sách, biết cầm sách đúng chiều và lật trang. Nghĩa là ở lớp, trẻ đã được làm quen với sách; đọc ở nhà nối dài việc đó.

Điều các nguồn không nói. Không nguồn uy tín nào khuyên dạy trẻ dưới ba tuổi nhận mặt chữ hay ép trẻ "biết đọc sớm". Đọc to là cho trẻ nghe và trò chuyện, không phải luyện chữ. Những lời quảng cáo bộ thẻ, phần mềm giúp em bé một tuổi "đọc được" không dựa trên các khuyến nghị kể trên.

Trẻ ở từng giai đoạn phản ứng với việc nghe đọc ra sao

Bảng dưới mô tả những gì thường thấy, không phải chuẩn để chấm con. Mỗi trẻ một nhịp; điều đáng để ý là xu hướng qua nhiều tháng, không phải một buổi.

Có hai điều nên nhớ khi đọc bảng. Một là trẻ sáu tháng cho sách vào miệng là đang khám phá sách đúng cách của tuổi mình, không phải "chưa biết đọc". Hai là trẻ ba tuổi đòi nghe một cuốn đến lần thứ hai mươi là đang học, vì mỗi lần nghe lại bé để ý thêm một chi tiết và đoán trước được lời, điều đó làm bé thấy mình giỏi.

Một buổi đọc to mười phút nên diễn ra thế nào

Mười phút là con số vừa sức với hầu hết gia đình, kể cả nhà bố mẹ làm ca. Trình tự dưới đây không bắt buộc, chỉ là một khung để bắt đầu khi chưa quen.

1. Chọn một thời điểm cố định trong ngày, thường là sau khi tắm hoặc trước khi ngủ, để việc đọc thành một phần của nếp nhà chứ không phải việc phải nhớ.
2. Tắt tivi, úp điện thoại xuống hoặc để sang phòng khác. Trẻ nhỏ rất nhạy với việc người lớn đang nhìn đi đâu.
3. Cho bé chọn giữa hai cuốn. Được chọn làm bé chịu ngồi hơn, và người lớn biết bé đang thích gì.
4. Ngồi sao cho cả hai cùng nhìn thấy trang sách: bé ngồi trong lòng, hoặc nằm cạnh nhau. Với trẻ sơ sinh, giữ sách cách mặt bé khoảng hai gang tay.
5. Đọc chậm hơn khi nói chuyện thường, đổi giọng theo nhân vật, dừng ở những trang bé nhìn lâu. Không cần đọc hết mọi chữ trên trang.
6. Khi bé chỉ, kêu, nói, hãy đáp lại trước rồi mới đọc tiếp. Phần trò chuyện đó quý không kém lời trong sách.
7. Dừng khi bé hết hứng, dù mới được hai trang. Kết thúc bằng một câu quen, như "mai mình đọc tiếp nhé", để giữ nếp.

Nếu hôm nào quá mệt, đọc một cuốn ngắn vẫn tốt hơn bỏ hẳn. Thứ trẻ ghi nhớ lâu dài là cảm giác có một khoảng thời gian trong ngày người lớn dành trọn cho mình bên trang sách.

Giọng đọc, nhịp đọc và những khoảng lặng

Người lớn hay ngại đọc to vì nghĩ giọng mình không hay, đọc không diễn cảm như người dẫn chương trình. Trẻ nhỏ không cần giọng hay; bé cần giọng quen. Một em bé vài tháng tuổi nhận ra giọng mẹ, giọng bố, giọng bà từ rất sớm, và giọng quen làm bé yên tâm để chú ý. Đọc bằng giọng địa phương của nhà mình hoàn toàn được, không phải uốn theo giọng chuẩn nào.

Nhịp đọc quan trọng hơn giọng. Trẻ cần thời gian để nhìn hình, nghe từ và nối hai thứ lại với nhau. Người lớn đọc như đọc tin tức thì trẻ chỉ nghe được một dòng âm thanh. Đọc chậm, ngừng một nhịp sau từ mới, kéo dài những từ tượng thanh như "ùm", "lộp bộp", "meo meo" giúp bé tách được từ khỏi dòng lời.

Khoảng lặng cũng là một phần của việc đọc. Khi lật sang trang mới, cho bé nhìn vài giây trước khi đọc. Khi hỏi bé một câu, hãy chờ lâu hơn mức mình thấy thoải mái, đếm thầm tới năm. Trẻ nhỏ cần thời gian để nghĩ và tìm cách đáp, bằng ngón tay chỉ, bằng một âm, bằng một từ. Người lớn nóng vội tự trả lời thay thì bé mất lượt.

Với truyện có vần, có câu lặp, nhịp đọc đều đặn giúp bé đoán trước và nói theo. Đồng dao Việt Nam như "Dung dăng dung dẻ" hay "Nu na nu nống" là những bài có nhịp rất rõ, đọc hay hát cho bé nghe khi không có sách trong tay cũng tạo ra hiệu quả tương tự.

Những băn khoăn hay gặp khi mới bắt đầu

"Con còn nhỏ quá, đọc chắc gì đã hiểu." Đúng là trẻ vài tháng tuổi chưa hiểu câu chuyện. Nhưng bé đang học những thứ đi trước việc hiểu: âm thanh của tiếng mẹ đẻ, chỗ ngắt trong câu, sự thay đổi ngữ điệu khi hỏi và khi kể. Việc hiểu đến sau, và đến nhanh hơn khi nền đó đã có.

"Con không chịu ngồi yên." Trẻ dưới hai tuổi hiếm khi ngồi yên suốt một cuốn sách, và không cần như vậy. Bé có thể vừa bò quanh vừa nghe. Đọc tiếp, giữ giọng, khi bé quay lại thì cho bé chỉ một hình. Bài khác trong danh mục bàn kỹ chuyện này.

"Nhà ít sách, mua liên tục không nổi." Trẻ nhỏ thích đọc đi đọc lại vài cuốn quen hơn là có nhiều cuốn mới. Năm sáu cuốn tốt, xoay vòng, kèm sách mượn thư viện và đồng dao truyền miệng, là đủ cho cả năm đầu.

"Bố mẹ đi làm về đã chín, mười giờ tối." Mười phút trước khi ngủ vẫn được. Nếu ông bà là người ở với bé ban ngày, giao cho ông bà một buổi đọc trong ngày. Nhiều người chăm khác nhau cùng đọc cho bé là điều tốt.

"Đọc sách hay xem video kể chuyện cũng như nhau." Không như nhau với trẻ nhỏ. Video không chờ bé chỉ, không đáp lại khi bé kêu. Phần giao và đáp mới là chỗ làm nên khác biệt.

Giữ nếp đọc khi cả nhà bận rộn

Khó nhất của đọc to không phải là cách đọc mà là đọc đều. Tuần đầu ai cũng hăng hái, tuần thứ ba bắt đầu bỏ vì tăng ca, vì con ốm, vì khách đến chơi. Muốn giữ được, hãy gắn việc đọc vào một việc đã có sẵn trong ngày, như đánh răng xong là lên giường đọc một cuốn. Việc gắn liền như vậy làm nếp đọc tự chạy mà không cần ai nhắc.

Để sách ở chỗ tay với tới. Một giỏ nhỏ cạnh giường, vài cuốn trong túi đồ mang theo khi về quê, một cuốn trong ba lô đi khám bệnh. Những lúc chờ đợi ở phòng khám, ở bến xe là lúc trẻ dễ quấy, cũng là lúc một cuốn sách nhỏ cứu cả nhà.

Chia việc đọc cho nhiều người. Bố đọc tối thứ hai, mẹ đọc tối thứ ba, anh chị lớn đọc cho em vào cuối tuần. Trẻ được nghe nhiều giọng, nhiều cách kể khác nhau, còn người lớn không ai phải gánh một mình.

Cuối cùng, đừng biến việc đọc thành bài kiểm tra. Đọc xong không cần hỏi con nhớ được gì, học được bài học gì. Với trẻ dưới sáu tuổi, mục tiêu của buổi đọc là để bé muốn có buổi đọc tiếp theo. Khi trẻ tự mang sách tới đòi đọc, nếp đã thành.

Câu hỏi thường gặp

Đọc cho trẻ sơ sinh thì nên đọc sách gì?

Với trẻ dưới sáu tháng, nội dung không quan trọng bằng giọng và sự gần gũi. Sách có hình tương phản đen trắng, hình khuôn mặt, sách vải mềm đều hợp. Đọc to cả một tờ báo bằng giọng nhẹ nhàng cũng cho bé nghe ngôn ngữ, nhưng sách tranh giúp người lớn có cái để chỉ và nói chuyện.

Mỗi ngày nên đọc cho con bao lâu?

Không có con số bắt buộc. Mười đến mười lăm phút mỗi ngày là mức dễ duy trì và đã có ích. Với trẻ dưới hai tuổi, có thể chia thành vài lần ngắn trong ngày. Điều quan trọng là đều đặn, không phải dài.

Đọc bằng điện thoại cho con xem sách điện tử có được không?

Được trong vài trường hợp, nhưng sách giấy dễ tạo trò chuyện hơn. Nghiên cứu trên trẻ chập chững cho thấy khi đọc sách điện tử có hiệu ứng, cha mẹ và trẻ nói chuyện với nhau ít hơn. Nếu dùng thiết bị, chọn sách không có trò chơi xen vào và người lớn vẫn đọc cùng.

Trẻ đã đi nhà trẻ, ở lớp được nghe kể chuyện rồi, ở nhà có cần đọc nữa không?

Vẫn nên đọc. Ở lớp cô kể cho cả nhóm, mỗi trẻ ít có lượt nói. Ở nhà, một người lớn đọc cho một trẻ, trẻ được hỏi, được chỉ, được đáp lại nhiều hơn. Hai việc bổ sung cho nhau chứ không thay thế nhau.

Đọc to có giúp trẻ biết chữ sớm không?

Mục đích của đọc to cho trẻ nhỏ không phải là biết chữ sớm. Nó xây nền: vốn từ, khả năng nghe hiểu, sự quen thuộc với sách và cảm giác thích đọc. Khi vào lớp một học chữ, trẻ có nền đó thường học nhẹ nhàng hơn, nhưng không nên đo thành công của việc đọc bằng chuyện con nhận được bao nhiêu chữ.

Có nên dừng đọc to khi con đã tự đọc được?

Không nên dừng ngay. Trẻ mới tự đọc thường chỉ đọc được truyện đơn giản, trong khi khả năng nghe hiểu của bé cao hơn nhiều. Tiếp tục đọc to những truyện dài hơn, khó hơn giúp bé tiếp cận câu chuyện và vốn từ mà tự đọc chưa tới được.