Chọn sách tranh cho trẻ dựa trên ba câu hỏi: tay bé làm được gì với cuốn sách (cầm, lật, kéo, xé), mắt bé đọc được loại hình nào (hình đơn, cảnh đông chi tiết), và tai bé theo được độ dài câu chuyện tới đâu. Trẻ dưới hai tuổi hợp với sách bìa cứng, sách vải, hình rõ trên nền trơn, lời ngắn có vần; trẻ hai đến bốn tuổi hợp với sách có câu lặp, có lật mở, có một chuyện nhỏ; trẻ bốn đến sáu tuổi đã sẵn sàng nghe truyện có nhân vật, có rắc rối và cách giải quyết.
Độ tuổi in trên bìa sách chỉ là gợi ý của nhà xuất bản. Một bé ba tuổi mê khủng long có thể chăm chú nghe cuốn sách dành cho năm tuổi, còn bé bốn tuổi đang mệt vẫn muốn quay lại cuốn sách vải hồi nhỏ. Phần dưới đưa ra khung chọn theo giai đoạn, các tiêu chí soi một cuốn sách khi cầm lên tay ở thư viện hay quầy sách, và một vài cuốn có thật làm mốc tham khảo.
Khung chọn sách theo từng giai đoạn
Bảng gom những gì thường hợp với mỗi giai đoạn. Cột cuối là dấu hiệu cho thấy bé đã sẵn sàng sang loại sách kế tiếp.
| Giai đoạn | Loại sách hợp | Hình và lời | Dấu hiệu sẵn sàng lên bậc |
|---|---|---|---|
| 0–12 tháng | Sách vải, sách nhựa tắm, sách bìa cứng góc bo tròn | Hình to, tương phản, một vật một trang; lời một hai từ hoặc tiếng kêu | Bé tự lật được trang bìa cứng, chỉ vào hình |
| 1–2 tuổi | Sách bìa cứng, sách lật mở cửa sổ, sách sờ chạm | Đồ vật, con vật, khuôn mặt quen; câu ngắn có vần, có lặp | Bé đòi một cuốn nhiều lần, nói theo từ cuối câu |
| 2–3 tuổi | Sách bìa cứng hoặc bìa mềm khổ vừa, truyện câu lặp | Một chuyện nhỏ xoay quanh ngày thường: ăn, ngủ, đi chơi, chia đồ | Bé hỏi "rồi sao nữa", đoán trang sau |
| 3–4 tuổi | Truyện tranh bìa mềm, sách đếm, sách màu sắc có chuyện | Nhân vật có mong muốn, có trở ngại đơn giản; tranh có chi tiết để tìm | Bé kể lại được đoạn chính, nối chuyện với đời mình |
| 4–6 tuổi | Truyện tranh dài hơn, truyện cổ tích bản kể cho trẻ, sách kiến thức có tranh | Cốt truyện có mở đầu, rắc rối, giải quyết; cảm xúc nhân vật rõ | Bé ngồi nghe được truyện mười lăm phút, hỏi vì sao |
Đừng vội cất sách của giai đoạn trước. Trẻ quay lại cuốn sách quen khi mệt, khi ốm, khi có em mới, vì cuốn sách quen cho bé cảm giác an toàn. Một kệ sách tốt cho trẻ bốn tuổi vẫn nên có vài cuốn bìa cứng từ hồi hai tuổi.
Chất liệu và an toàn: cuốn sách phải chịu được tay trẻ
Trẻ dưới ba tuổi cho mọi thứ vào miệng. Sách cho tuổi này cần bìa cứng dày hoặc vải, không có chi tiết nhỏ có thể bong ra như mắt nhựa dán, hạt cườm, nút bấm. Kéo thử các phần lật mở, phần đính kèm trước khi đưa cho bé.
Mùi và mép giấy. Sách có mùi hắc mạnh nên để thoáng vài hôm trước khi dùng. Giấy mỏng có mép sắc dễ cứa tay; với bé nhỏ, chọn trang bìa cứng hoặc giấy dày bo góc.
Sách có pin, có âm thanh. Loại sách bấm phát nhạc thường có pin cúc áo. Kiểm tra nắp pin phải vặn vít chắc chắn; pin cúc áo nếu trẻ nuốt phải là cấp cứu. Ngoài ra, sách tự phát âm thanh làm trẻ bấm nhiều hơn nghe, nên dùng xen kẽ chứ không thay sách thường.
Sách cũ, sách quyên góp. Sách cũ dùng tốt, nhưng nên lau bìa bằng khăn ẩm, bỏ cuốn bị mốc hoặc rách gáy có ghim kim loại lòi ra. Với sách vải, giặt trước khi cho bé dùng.
Hình minh hoạ: nhìn vào đâu để biết tranh tốt cho trẻ
Với trẻ dưới hai tuổi, tranh tốt là tranh dễ "đọc": một vật rõ ràng trên nền ít chi tiết, đường viền rõ, màu không quá rối. Cuốn "Black on White" của Tana Hoban chỉ có hình đen trên nền trắng, được dùng nhiều cho em bé vài tháng tuổi vì mắt trẻ sơ sinh nhìn rõ nhất ở độ tương phản cao. Tranh có quá nhiều nhân vật, nhiều mảng màu chen nhau thì trẻ nhỏ không biết nhìn vào đâu.
Từ hai ba tuổi, trẻ bắt đầu thích tranh có chi tiết để tìm: con chuột trốn trong góc, cái ô thay đổi màu qua từng trang. Lúc này tranh có thêm một vai: kể phần câu chuyện mà lời không kể. Một cuốn sách tranh hay thường có tranh và lời bổ sung cho nhau, chứ không phải tranh chỉ vẽ lại đúng câu chữ. Khi lật thử ở thư viện, hãy hỏi: nếu che chữ đi, nhìn tranh có đoán được chuyện gì đang xảy ra không?
Một tiêu chí nữa là khuôn mặt và cảm xúc. Trẻ ba bốn tuổi đang học đọc nét mặt người khác. Tranh vẽ nhân vật buồn ra buồn, sợ ra sợ, vui ra vui giúp bé có cớ nói chuyện về cảm xúc. Tranh mà nhân vật nào cũng cười toe dù đang bị lạc mẹ thì kém đi phần này.
Cuối cùng, nên có cả tranh vẽ những đứa trẻ, những ngôi nhà, những khung cảnh gần với đời của bé: chợ, ruộng, hẻm nhỏ, khu trọ, xe máy. Trẻ thích thấy mình trong sách. Một tủ sách chỉ toàn nhà có lò sưởi, tuyết rơi và rừng thông thì vẫn đẹp, nhưng thiếu đi chỗ để bé nhận ra thế giới của chính mình.
Lời văn: những đặc điểm làm trẻ nhỏ mê một cuốn sách
Khi đọc thử một hai trang thành tiếng, có thể soi theo các điểm sau. Không cuốn sách nào cần có đủ, nhưng sách cho trẻ dưới bốn tuổi có càng nhiều càng dễ giữ chân bé.
- Câu lặp lại theo khuôn: "Gấu nâu ơi gấu nâu, bạn nhìn thấy gì?" là kiểu khuôn của cuốn "Brown Bear, Brown Bear, What Do You See?" (Bill Martin Jr. viết, Eric Carle vẽ, 1967), giúp bé đoán trước và nói theo.
- Vần và nhịp: câu đọc lên nghe xuôi tai, có chỗ ngắt tự nhiên. Đồng dao và thơ thiếu nhi Việt Nam là kho vần quý, dễ đọc với giọng mọi miền.
- Từ tượng thanh, tượng hình: "lạch bạch", "ì oạp", "lấp ló" vừa vui tai vừa mở rộng vốn từ.
- Câu đủ ngắn để đọc trong một hơi với trẻ nhỏ, nhưng không cụt lủn như danh sách. Một trang hai ba câu là vừa cho tuổi hai, ba.
- Có chỗ để bé tham gia: một câu hỏi, một lần lật cửa sổ, một tiếng kêu để bắt chước. Cuốn "Where's Spot?" của Eric Hill (1980) dựa hoàn toàn vào việc lật từng cánh cửa tìm chú chó.
- Kết thúc yên ổn: với trẻ nhỏ, câu chuyện nên khép lại bằng sự trở về, được ôm, được ăn, được ngủ. Cuốn "Goodnight Moon" của Margaret Wise Brown (1947) là ví dụ kinh điển của sách đọc trước giờ ngủ.
Sách dịch là phần lớn sách tranh trên quầy hiện nay. Khi đọc sách dịch, nên để ý câu chữ tiếng Việt có xuôi không. Bản dịch vụng làm mất vần, mất nhịp của bản gốc; nếu đọc lên thấy vấp, người lớn cứ tự sửa lời cho thuận miệng khi đọc cho con nghe.
Nội dung: những điều nên cân nhắc trước khi chọn
Có những cuốn sách viết ra để răn dạy hơn là để kể chuyện: bé không ăn rau bị ốm, bé không ngủ trưa bị bạn chê. Thỉnh thoảng đọc thì không sao, nhưng tủ sách toàn loại này làm trẻ coi sách là nơi người lớn giảng bài. Trẻ học về cách sống tốt hơn qua những câu chuyện có nhân vật thật sự gặp khó và tìm cách vượt qua, như chú cá nhỏ trong "Swimmy" của Leo Lionni (1963) nghĩ ra cách cùng cả đàn bơi thành hình con cá lớn.
Định kiến là điều thứ hai cần soi. Sách vẽ mẹ lúc nào cũng nấu ăn, bố lúc nào cũng đọc báo, bé gái chỉ chơi búp bê, bé trai chỉ chơi xe; sách gắn nhân vật xấu với màu da, giọng nói, dân tộc. Không cần loại hết những cuốn như vậy, nhưng khi gặp, người lớn có thể dừng lại hỏi bé: "Bố có nấu ăn không nhỉ? Nhà mình ai nấu?" Mỗi câu hỏi như vậy là một lần trẻ học nhìn sách bằng con mắt của mình.
Truyện cổ tích cần chọn bản kể. "Tấm Cám", "Thạch Sanh", "Sọ Dừa", "Cây khế" là những truyện trẻ Việt Nam nên biết, nhưng các bản kể khác nhau rất nhiều. Bản dành cho người lớn của "Tấm Cám" có đoạn kết mà nhiều cha mẹ thấy quá nặng cho trẻ bốn tuổi. Có những bản kể rút gọn, giữ cốt truyện mà bớt chi tiết bạo lực; người lớn cũng có thể tự kể lại theo cách phù hợp với con, rồi để dành bản đầy đủ cho khi trẻ lớn hơn.
Sách về chủ đề khó như sự mất mát, bệnh tật, ly hôn, chuyển nhà có giá trị khi gia đình đang trải qua chuyện đó. Đọc những cuốn này trước một mình, rồi mới đọc cùng con, để biết mình sẽ trả lời những câu bé hỏi ra sao.
Một vài cuốn có thật làm mốc tham khảo
Danh sách dưới đây không phải để mua hết, mà để có mốc so sánh khi tự chọn: đây là những cuốn được dùng rộng rãi nhiều thập niên trong giáo dục mầm non ở nhiều nước, nhiều cuốn đã có bản tiếng Việt. Thư viện thiếu nhi thường có sẵn.
- Dưới hai tuổi: "Black on White" (Tana Hoban), "Dear Zoo" (Rod Campbell, 1982, sách lật mở tìm con vật), "Where's Spot?" (Eric Hill).
- Hai đến ba tuổi: "Brown Bear, Brown Bear, What Do You See?" (Bill Martin Jr., Eric Carle), "The Very Hungry Caterpillar" (Eric Carle, 1969), "Goodnight Moon" (Margaret Wise Brown, Clement Hurd).
- Ba đến bốn tuổi: "Guess How Much I Love You" (Sam McBratney, Anita Jeram, 1994), loạt sách về thỏ Miffy của Dick Bruna, "Everyone Poops" (Taro Gomi) cho tuổi tập đi vệ sinh.
- Bốn đến sáu tuổi: "Where the Wild Things Are" (Maurice Sendak, 1963), "The Gruffalo" (Julia Donaldson, Axel Scheffler, 1999), "Swimmy" và "Frederick" (Leo Lionni).
- Kho Việt Nam cho mọi tuổi: đồng dao ("Dung dăng dung dẻ", "Chi chi chành chành"), thơ thiếu nhi, truyện cổ tích bản kể cho trẻ; với trẻ lớn hơn sáu tuổi, "Dế Mèn phiêu lưu ký" của Tô Hoài là cuốn nhiều nhà đọc to dần từng chương.
Tên tiếng Việt của bản dịch có thể khác nhau giữa các lần in, nên khi tìm ở thư viện, hỏi theo tên tác giả là chắc nhất. Không cần mua bản đắt tiền: một bản bìa mềm hay một lượt mượn thư viện mang lại cùng câu chuyện.
Năm câu tự hỏi khi cầm một cuốn sách lên
Trước khi mượn hay mua, đọc thử vài trang ngay tại chỗ và trả lời nhanh năm câu sau. Ba câu "có" trở lên là cuốn đáng thử.
- Tay bé có dùng được cuốn này không, hay cần người lớn giữ hộ hoàn toàn?
- Che chữ đi, nhìn tranh có kể được một phần câu chuyện không?
- Đọc thành tiếng hai trang, mình có thấy câu xuôi miệng, muốn đọc tiếp không?
- Trong sách có chỗ nào để bé chỉ, đoán, bắt chước, hay chỉ ngồi nghe?
- Mình có sẵn lòng đọc cuốn này hai mươi lần không? Với trẻ dưới bốn tuổi, rất có thể sẽ phải đọc chừng đó.
Câu cuối nghe như đùa nhưng là câu thật nhất. Cuốn sách người lớn ghét đọc sẽ bị đọc qua loa, và trẻ cảm nhận được điều đó. Chọn những cuốn mà cả hai cùng thích là cách đơn giản để nếp đọc sống lâu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua trọn bộ sách theo độ tuổi được rao bán sẵn không?
Không cần thiết. Bộ sách đóng gói thường gom vài cuốn hay với nhiều cuốn kém để đủ số. Chọn lẻ từng cuốn, mượn thử ở thư viện trước, xem bé phản ứng thế nào rồi mới mua những cuốn bé thật sự đòi đọc lại thường tiết kiệm và hợp ý trẻ hơn.
Trẻ hai tuổi chỉ thích sách về xe, có nên ép đọc sách khác không?
Không cần ép. Sở thích hẹp ở tuổi này là bình thường và là cửa vào tốt. Có thể tìm sách về xe nhưng có thêm chuyện, có nhân vật, có đếm số, có màu sắc, rồi dần đặt cạnh những cuốn khác trên kệ để bé tự chọn khi sẵn sàng.
Sách tô màu, sách bóc dán có tính là sách đọc không?
Đó là sách hoạt động, có ích cho tay và sự tập trung, nhưng không thay được sách tranh có câu chuyện. Khi tô màu, trẻ ít nghe ngôn ngữ giàu từ và ít trò chuyện về một chuyện có đầu có cuối. Nên có cả hai loại, dùng vào những lúc khác nhau.
Sách tranh có nhiều chữ tiếng Anh xen vào có hợp với trẻ nhỏ không?
Tuỳ cách dùng. Nếu người lớn đọc được và đọc thoải mái thì không sao. Nếu cuốn sách chủ yếu là từ vựng tiếng Anh rời rạc kèm hình, nó giống thẻ từ hơn là sách tranh. Với trẻ dưới bốn tuổi, ưu tiên sách có chuyện bằng ngôn ngữ người lớn trong nhà nói thạo.
Làm sao biết một cuốn sách quá khó với con?
Dấu hiệu thường thấy là bé bỏ đi sau vài trang dù đang vui, không hỏi gì, không chỉ vào tranh. Khi đó cứ cất lại, vài tháng sau thử lại. Cũng có thể kể ngắn lại theo lời mình thay vì đọc nguyên văn, để bé theo được mạch truyện.
Sách cũ in từ nhiều năm trước còn dùng cho trẻ được không?
Dùng được nếu sách sạch, không mốc, không rách gáy lòi ghim. Nhiều cuốn sách tranh hay nhất được viết từ hàng chục năm trước và vẫn được đọc. Chỉ nên để ý những cuốn có tranh, lời mang định kiến đã cũ để trò chuyện thêm với trẻ khi đọc.
