Một giờ kể chuyện tốt cho trẻ ba đến sáu tuổi kéo dài khoảng ba mươi phút, gồm hai hoặc ba truyện ngắn đọc từ sách khổ to, xen giữa là bài hát, đồng dao có động tác để trẻ đứng dậy cử động, và kết thúc bằng phần trẻ được cầm sách, chọn sách. Người kể cần chọn sách trước, đọc thành tiếng ở nhà ít nhất một lần, ngồi sao cho cả nhóm thấy tranh, và biết cắt ngắn khi các bé bắt đầu mất tập trung.
Giờ kể chuyện là hoạt động quen thuộc ở thư viện thiếu nhi nhiều nước; ở Việt Nam, một số thư viện tỉnh, nhà văn hoá thiếu nhi và nhóm cộng đồng cũng đã tổ chức. Với trẻ không có sách ở nhà, đó có thể là lần đầu bé thấy người lớn đọc to một cuốn sách. Phần dưới dành cho tình nguyện viên, thủ thư, cô giáo, phụ huynh muốn tự tổ chức: chọn sách, khung thời gian, cách cầm sách đọc trước nhóm, giữ chú ý, vai trò của phụ huynh và những điều về an toàn cho trẻ.
Giờ kể chuyện khác đọc cho một trẻ ở nhà thế nào
Đọc cho một em bé ở nhà là cuộc trò chuyện hai người: bé chỉ, người lớn đáp, bé hỏi, người lớn dừng lại. Giờ kể chuyện cho mười lăm trẻ là một buổi biểu diễn nhỏ có khán giả tham gia. Người kể không thể dừng để trả lời từng câu hỏi của từng bé, nhưng có thể mời cả nhóm cùng làm một việc: cùng kêu tiếng con vật, cùng đếm, cùng nói câu lặp. Sức hút của giờ kể chuyện đến từ chỗ trẻ được làm một việc cùng bạn bè.
Vì vậy cách chọn sách và cách đọc cũng khác. Sách hay cho đọc một một có thể có tranh nhỏ nhiều chi tiết để hai người chụm đầu tìm; sách cho giờ kể chuyện cần tranh to, rõ, nhìn được từ cách vài mét. Truyện cho nhóm cần câu lặp, phần để cả nhóm tham gia, nhịp nhanh hơn một chút. Một cuốn sách có nhiều chữ trên mỗi trang, dù hay, thường làm nhóm trẻ bốn tuổi bồn chồn.
Giờ kể chuyện cũng là nơi cha mẹ học cách đọc cho con. Nhiều phụ huynh lần đầu thấy một người lớn đổi giọng, dừng lại chờ trẻ đoán, hỏi trẻ "các con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra", và về nhà bắt chước. Người tổ chức nên mời phụ huynh ngồi lại thay vì gửi con rồi đi, vì đó là một nửa giá trị của buổi kể chuyện.
Chuẩn bị trước buổi: sách, chỗ ngồi, người hỗ trợ
Chuẩn bị kỹ phần này thì buổi kể chuyện đã thành công phân nửa. Một danh sách soát nhanh:
- Chọn ba cuốn, dùng hai, giữ một cuốn dự phòng. Ít nhất một cuốn có câu lặp hoặc phần cả nhóm tham gia, một cuốn yên hơn để kết thúc.
- Ưu tiên sách khổ lớn hoặc sách có tranh to, đường nét rõ. Nếu chỉ có sách khổ nhỏ, có thể kể bằng lời và chỉ cho trẻ xem tranh từng trang khi đi vòng quanh nhóm.
- Đọc thành tiếng từng cuốn ở nhà ít nhất một lần, bấm giờ. Một cuốn dài quá bảy tám phút với trẻ ba tuổi thì nên kể rút gọn.
- Chọn một hai bài hát, đồng dao có động tác tay chân để xen giữa các truyện: "Nu na nu nống", "Con cào cào", hoặc một bài vỗ tay quen thuộc ở lớp mầm non.
- Xếp chỗ: trẻ ngồi thảm theo hình vòng cung, người kể ngồi ghế thấp để tranh ngang tầm mắt trẻ, lưng người kể quay về phía tường chứ không quay về phía cửa sổ sáng làm trẻ chói mắt.
- Có ít nhất hai người lớn: một người kể, một người hỗ trợ ngồi phía sau nhóm, giúp trẻ cần đi vệ sinh, dỗ bé khóc, đón trẻ đến muộn.
- Chuẩn bị một rổ sách cho phần cuối, đủ để mỗi trẻ cầm một cuốn.
Nếu buổi kể chuyện có chủ đề, chẳng hạn mùa mưa, con vật trong vườn, gia đình, chọn cả ba cuốn quanh chủ đề đó và một bài hát hợp. Chủ đề giúp trẻ nối các truyện với nhau và giúp người tổ chức dễ lên kế hoạch cho cả tháng.
Khung 30 phút cho nhóm trẻ ba đến sáu tuổi
Khung dưới là một gợi ý đã được nhiều thư viện thiếu nhi dùng dưới dạng này hay dạng khác. Thời gian từng phần linh hoạt; nhóm trẻ nhỏ hơn thì rút ngắn toàn bộ còn khoảng hai mươi phút.
| Phút | Phần | Làm gì | Mục đích |
|---|---|---|---|
| 0–3 | Chào | Bài hát chào quen thuộc, gọi tên hoặc vẫy tay với từng bé | Báo hiệu bắt đầu, trẻ ổn định |
| 3–10 | Truyện thứ nhất | Truyện có câu lặp, cả nhóm tham gia | Kéo chú ý khi trẻ còn tươi |
| 10–13 | Vận động | Đồng dao hoặc bài hát có động tác, cả nhóm đứng dậy | Xả năng lượng, chuẩn bị ngồi tiếp |
| 13–21 | Truyện thứ hai | Truyện có cốt truyện rõ hơn, dừng hỏi trẻ đoán | Trẻ nghe sâu hơn |
| 21–24 | Kết | Một bài thơ ngắn hoặc truyện rất ngắn, giọng nhỏ dần | Hạ nhịp, chuẩn bị chuyển |
| 24–30 | Tự chọn sách | Mỗi trẻ chọn một cuốn trong rổ, ngồi xem với phụ huynh | Trẻ tự cầm sách, phụ huynh thực hành |
Giữ phần chào và phần kết giống nhau qua các buổi. Trẻ nhỏ thích sự lặp lại, và một nghi thức quen giúp những bé mới đến lần đầu bớt rụt rè khi thấy các bạn đã thuộc. Phần giữa thì thay đổi theo chủ đề.
Cách cầm sách và đọc trước một nhóm trẻ
Cầm sách bên cạnh người, không trước mặt. Giữ sách bằng một tay ở mép dưới, quay trang về phía trẻ, nghiêng người để vẫn liếc được chữ. Người mới thường che mất nửa trang bằng tay; tập trước gương một lần là quen.
Cho trẻ nhìn tranh trước, đọc sau. Lật trang, đưa sách chậm từ trái sang phải cho cả vòng cung thấy, rồi mới đọc. Trẻ ngồi hai đầu dễ bị bỏ quên nếu người kể chỉ hướng sách vào giữa.
Thuộc truyện đủ để nhìn trẻ. Người kể đọc thuộc đến mức có thể ngẩng lên nhìn các bé ở những câu quan trọng. Ánh mắt giữ chú ý của nhóm tốt hơn bất kỳ đạo cụ nào.
Giọng to vừa, rõ, không hét. Phòng đọc nhỏ không cần micro. Muốn trẻ chú ý thì hạ giọng nhỏ xuống ở đoạn hồi hộp; cả nhóm sẽ im lặng để nghe.
Mời tham gia đúng chỗ. Báo trước cho trẻ: "Mỗi lần thấy con vịt, các con cùng kêu cạp cạp nhé." Như vậy sự náo nhiệt có chỗ, có lúc, không lan ra cả buổi.
Đón câu hỏi nhưng không sa đà. Khi một bé hỏi giữa chừng, trả lời ngắn hoặc hẹn: "Câu hỏi hay quá, đọc xong cô trả lời nhé." Rồi nhớ quay lại trả lời ở phần cuối.
Giữ chú ý của trẻ ba tuổi và xử lý những tình huống hay gặp
Trẻ ba tuổi chú ý được vào một câu chuyện trong thời gian ngắn, và nhóm càng đông thì càng có nhiều bé bị phân tâm. Đó là chuyện bình thường của tuổi, không phải dấu hiệu buổi kể chuyện thất bại. Khi thấy một nửa nhóm bắt đầu quay ngang quay dọc, người kể nên rút ngắn truyện, bỏ bớt trang, chuyển sang bài hát vận động sớm hơn dự định. Cố đọc hết nguyên văn khi trẻ đã hết chú ý chỉ làm mất cả nhóm.
Có bé muốn đứng lên chạm vào sách, có bé bò lên phía trước. Thay vì ngăn, có thể giao việc: "Con lên giúp cô lật trang này nhé", rồi mời bé về chỗ. Có bé khóc vì xa mẹ: người hỗ trợ đưa bé về ngồi cạnh phụ huynh, không cần dừng cả buổi. Có bé nói to liên tục: người kể đưa cho bé một vai, như mỗi khi đến câu lặp thì bé là người nói đầu tiên.
Với nhóm có trẻ ở nhiều độ tuổi, chọn truyện cho nhóm nhỏ nhất rồi thêm câu hỏi cho các bé lớn hơn. Trẻ năm sáu tuổi thường thích được nhờ làm "trợ lý": cầm rổ sách, phát sách, nhắc các em ngồi.
Nếu trong nhóm có trẻ khuyết tật nghe hay nhìn, hỏi phụ huynh trước buổi về cách hỗ trợ: cho bé ngồi gần, dùng thêm đồ vật thật để bé sờ, nói chậm và quay mặt về phía bé. Giờ kể chuyện cộng đồng là của mọi trẻ.
Phụ huynh ngồi đâu, làm gì, và những điều về an toàn cho trẻ
Phụ huynh ngồi phía sau, gần con. Trẻ nhỏ cần thấy người thân. Mời phụ huynh ngồi vòng ngoài, cùng hát, cùng làm động tác. Người lớn tham gia thì trẻ tham gia nhiều hơn.
Nhắc nhẹ về điện thoại. Đầu buổi, nói một câu thân thiện: "Mời cả nhà cất điện thoại trong ba mươi phút, các con sẽ nhìn theo bố mẹ đấy." Đây là lời mời, không phải luật.
Không để trẻ ở lại một mình với người lớn không quen. Với nhóm do cộng đồng tổ chức, nên quy định phụ huynh hoặc người đưa trẻ ở lại suốt buổi, nhất là với trẻ dưới bốn tuổi. Tình nguyện viên mới nên được người phụ trách giới thiệu với phụ huynh, và không đưa trẻ ra khỏi phòng một mình.
Ảnh và thông tin của trẻ. Hỏi ý kiến phụ huynh trước khi chụp ảnh; nếu đăng lên trang của nhóm, chụp từ phía sau, không thấy rõ mặt, không ghi tên trẻ. Có phụ huynh không đồng ý thì tôn trọng.
Sau buổi: một điều mang về nhà. Gợi ý cho phụ huynh một việc nhỏ: mượn một cuốn vừa đọc mang về, hoặc hát lại bài đồng dao trước giờ ngủ. Giờ kể chuyện có giá trị nhất khi nó lan về các gia đình.
Sau buổi: ghi chép ngắn và lên kế hoạch cho cả tháng
Mười phút sau khi trẻ về là lúc người kể nhớ rõ nhất buổi vừa rồi. Ghi vài dòng vào một cuốn sổ chung của nhóm: hôm nay có bao nhiêu trẻ, khoảng mấy tuổi, đọc những cuốn nào, cuốn nào giữ được cả nhóm, đến phút thứ mấy thì trẻ bắt đầu lao xao, bài hát nào các bé thích. Sau vài buổi, cuốn sổ này thành tài sản của nhóm: người mới tới kể biết ngay cuốn nào đã thử, cuốn nào nên tránh với trẻ ba tuổi.
Ghi cả những câu hỏi bất ngờ của trẻ. Một bé hỏi vì sao con ếch không có lông, một bé kể nhà bé cũng có con mèo mướp. Những câu đó gợi ý cho chủ đề buổi sau tốt hơn mọi danh sách soạn sẵn. Nếu nhiều bé cùng hỏi về mưa, buổi sau có thể là truyện về mưa, bài đồng dao về ông sấm, và một cuốn sách kiến thức có tranh về nước.
Kế hoạch cả tháng không cần dài. Bốn buổi, mỗi buổi một chủ đề, mỗi chủ đề ba cuốn và một bài hát, ghi trên một trang giấy. Gửi trước cho người hỗ trợ và cho thư viện để họ chuẩn bị sách. Khi có ai bận, người khác cầm trang giấy đó lên là kể được.
Thỉnh thoảng nên hỏi ý phụ huynh: giờ có tiện không, con về nhà có nhắc gì tới buổi kể chuyện không, nhà có muốn mượn cuốn nào không. Phụ huynh được hỏi ý kiến thì thấy buổi kể chuyện là của cả cộng đồng, không phải một dịch vụ người khác làm hộ. Đó cũng là cách tìm ra những người sẵn lòng thay phiên làm người kể.
Câu hỏi thường gặp
Người không có chuyên môn sư phạm có tổ chức giờ kể chuyện được không?
Được. Kỹ năng chính là chọn sách hợp tuổi, đọc trước cho thuộc và biết quan sát trẻ. Những điều này học được qua vài lần dự giờ kể chuyện của người có kinh nghiệm và tự tập. Nên có một người quen làm việc với trẻ nhỏ cùng tham gia những buổi đầu.
Nhóm bao nhiêu trẻ là vừa cho một người kể?
Với trẻ ba đến sáu tuổi, khoảng mười đến hai mươi trẻ là nhóm một người kể giữ được, khi có thêm người hỗ trợ và phụ huynh ngồi cùng. Nhóm đông hơn nên chia thành hai buổi hoặc hai góc theo độ tuổi.
Có cần đạo cụ như rối tay, mô hình không?
Không bắt buộc. Rối tay, con thú bông, một đồ vật thật liên quan tới truyện có thể giúp mở đầu hay minh hoạ, nhưng dùng quá nhiều làm trẻ chú ý vào đồ chơi thay vì câu chuyện. Một cuốn sách hay và một người kể nhiệt tình là đủ.
Giờ kể chuyện nên tổ chức vào lúc nào trong tuần?
Chọn giờ phụ huynh đi cùng được: sáng thứ bảy, chiều chủ nhật, hoặc chiều tối các ngày thường ở khu có nhiều gia đình làm giờ hành chính. Giữ cố định giờ và ngày để các gia đình quen, tránh trùng giờ ngủ trưa của trẻ nhỏ.
Làm sao để trẻ đến lần sau?
Giữ nghi thức chào và kết quen thuộc, cho mỗi trẻ cầm sách ở phần cuối, nhắc lịch buổi sau với phụ huynh trước khi về. Trẻ thích quay lại nơi mình được gọi tên và được cầm sách. Nhắn lịch qua nhóm tin nhắn của phụ huynh cũng giúp nhiều.
Có nên kể chuyện bằng tiếng Anh để trẻ làm quen ngoại ngữ không?
Nếu người kể nói tiếng Anh tự nhiên và nhóm phụ huynh mong muốn, có thể có buổi riêng. Với buổi kể chuyện cộng đồng chung, tiếng Việt hoặc ngôn ngữ đa số trẻ nói ở nhà giúp tất cả các bé cùng hiểu và tham gia, nhất là những bé ít được đọc cho nghe.
