Luật Trẻ em 2016 ghi nhận quyền bí mật đời sống riêng tư của trẻ và cấm công bố, tiết lộ thông tin về đời sống riêng tư, bí mật cá nhân của trẻ khi chưa có sự đồng ý của trẻ từ đủ 7 tuổi trở lên và của cha mẹ, người giám hộ. Một tấm ảnh con ăn sinh nhật đăng cho người thân xem thường không phải là chuyện pháp lý. Nhưng ảnh khoả thân, ảnh lộ trường lớp và lịch đi lại, ảnh con đang khóc hay bị phạt, hay câu chuyện xấu hổ của con đăng công khai thì vừa có rủi ro an toàn vừa có thể chạm tới quy định của luật.
Người ta gọi thói quen chia sẻ chuyện con lên mạng là “sharenting”. Nó xuất phát từ tình yêu và sự tự hào, và gần như cha mẹ nào cũng làm. Bài viết không khuyên ngừng đăng hẳn, mà giúp bạn hiểu rủi ro cụ thể, quyền của con theo luật, và một bộ câu hỏi để tự kiểm trước khi bấm nút. Phần cuối dành cho trường học, nhóm cha mẹ và người tổ chức sự kiện cộng đồng, nơi ảnh trẻ em được chụp và đăng rất nhiều.
Luật nói gì về hình ảnh và đời tư của trẻ
Có ba lớp quy định liên quan. Lớp thứ nhất là Luật Trẻ em 2016: quyền bí mật đời sống riêng tư là một trong 25 quyền của trẻ, và Điều 6 cấm công bố, tiết lộ thông tin riêng tư của trẻ khi chưa có sự đồng ý của trẻ từ đủ 7 tuổi và của cha mẹ, người giám hộ. Luật cũng đặt trách nhiệm cho cơ quan báo chí, xuất bản và người cung cấp dịch vụ trên mạng trong việc bảo vệ thông tin của trẻ.
Lớp thứ hai là Bộ luật Dân sự 2015, với quyền của cá nhân đối với hình ảnh: việc sử dụng hình ảnh của một người phải được người đó đồng ý, và với người chưa thành niên thì cần sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật, tức cha mẹ hoặc người giám hộ. Lớp thứ ba là các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân, trong đó hình ảnh, thông tin trường học, vị trí của trẻ đều là dữ liệu cá nhân; dữ liệu của trẻ em được xếp vào nhóm cần bảo vệ đặc biệt.
Điều đáng chú ý là cha mẹ cũng nằm trong phạm vi luật. Luật không cho cha mẹ toàn quyền với đời tư của con; khi con từ đủ 7 tuổi, ý kiến của con cũng được tính. Trên thực tế, ít ai bị xử lý vì đăng ảnh con ăn sáng. Ý nghĩa của quy định là đặt chuẩn: đời tư của trẻ thuộc về trẻ, và người lớn đăng thay trẻ là đang quyết thay cho một người chưa tự quyết được. Các văn bản về dữ liệu cá nhân thay đổi khá nhanh trong những năm gần đây, nên khi cần dùng cho việc cụ thể, bạn nên tra bản hiện hành.
Rủi ro thật khi đăng ảnh con công khai
Ảnh bị lấy và dùng lại ở nơi khác. Ảnh đã đăng công khai có thể bị tải về và đăng lại ở những nhóm, trang mà cha mẹ không bao giờ biết, kể cả những nơi có mục đích xấu. Các tổ chức phòng chống xâm hại trẻ em trên mạng đã nhiều lần cảnh báo rằng ảnh trẻ mặc ít đồ, ảnh tắm, ảnh bơi đăng vô tư cũng bị gom vào những nơi như vậy.
Lộ nơi con ở và lịch đi lại. Đồng phục có tên trường, ảnh trước cổng nhà, ảnh check-in ở lớp năng khiếu mỗi chiều thứ Ba, cộng lại cho người lạ biết con ở đâu vào giờ nào. Kẻ có ý xấu có thể dùng những chi tiết này để tiếp cận trẻ bằng câu như “chú là bạn của mẹ con ở…”.
Dấu chân số theo con suốt đời. Những gì đăng hôm nay có thể còn đó khi con mười lăm tuổi, xin học, xin việc. Ảnh khóc nhè, ảnh bị phạt, câu chuyện con tè dầm có thể thành chuyện bị trêu chọc khi con lớn.
Mất lòng tin của con. Trẻ lớn dần sẽ thấy những gì bố mẹ đã đăng về mình. Nhiều trẻ cảm thấy bị phản bội khi chuyện riêng của mình được hàng trăm người bình luận.
Thông tin nhạy cảm về sức khoẻ, hoàn cảnh. Kể chuyện con chậm nói, con bị bệnh, gia đình đang ly hôn để xin lời khuyên là nhu cầu chính đáng, nhưng đăng công khai kèm ảnh và tên con là để lại thông tin nhạy cảm vĩnh viễn. Nhóm kín có người kiểm duyệt an toàn hơn trang công khai.
Ảnh nào nên tránh, ảnh nào ổn hơn
Không có danh sách tuyệt đối. Bảng dưới là gợi ý xếp theo mức rủi ro, dựa trên khuyến nghị chung của các tổ chức bảo vệ trẻ em.
| Loại ảnh, thông tin | Mức rủi ro | Gợi ý |
|---|---|---|
| Trẻ khoả thân, đang tắm, mặc đồ lót, đồ bơi | Cao | Không đăng, kể cả trong nhóm gia đình đông người |
| Ảnh có tên trường, đồng phục, cổng trường, biển số nhà | Cao | Không đăng, hoặc làm mờ chi tiết nhận dạng |
| Vị trí theo thời gian thực, lịch học, lịch đi lại | Cao | Đăng sau khi đã rời nơi đó, tắt định vị trong ảnh |
| Trẻ khóc, bị phạt, bị ốm, đang xấu hổ | Trung bình đến cao | Giữ cho gia đình, không đăng công khai |
| Họ tên đầy đủ, ngày sinh, kết hợp với ảnh | Trung bình | Dùng tên gọi ở nhà, không ghi ngày sinh đầy đủ |
| Ảnh sinh hoạt bình thường, ăn mặc kín đáo, không lộ nơi chốn | Thấp | Chia sẻ trong nhóm người thân, đặt chế độ riêng tư |
| Ảnh chụp từ phía sau, ảnh bàn tay, ảnh không thấy rõ mặt | Thấp nhất | Cách hay để lưu khoảnh khắc mà vẫn giữ riêng tư |
Nhiều mạng xã hội cho chọn ai được xem từng bài đăng. Chuyển mặc định sang “bạn bè” hoặc một danh sách người thân, và xem lại danh sách bạn bè định kỳ, là bước nhỏ nhưng giảm rủi ro nhiều. Ảnh đã đăng công khai lâu năm có thể chuyển về chế độ riêng tư hàng loạt trong phần cài đặt của nhiều nền tảng.
Năm câu tự hỏi trước khi bấm đăng
Tập thói quen dừng mười giây trước khi đăng ảnh con.
- Nếu đây là ảnh của mình lúc nhỏ, mình có muốn người lạ thấy không?
- Ảnh có cho biết con học ở đâu, sống ở đâu, đang ở đâu không?
- Ai sẽ xem được ảnh này, và họ có thể chia sẻ tiếp không?
- Mười năm nữa con có thấy ngượng vì ảnh này không?
- Con đã đủ lớn để hỏi ý chưa, và con có đồng ý không? Từ khoảng bốn, năm tuổi, bạn đã có thể hỏi: “Mẹ đăng ảnh này cho bà xem nhé?”, và tôn trọng khi con nói không.
Câu hỏi cuối là cách dạy con về quyền với hình ảnh của chính mình, cùng một tinh thần với dạy con về vùng riêng tư: cơ thể con và hình ảnh con thuộc về con. Trẻ được hỏi ý từ nhỏ sẽ dễ hiểu hơn khi lớn lên rằng không ai được chụp, đăng ảnh mình khi mình không muốn, và cũng tôn trọng ảnh của bạn bè.
Một mẹo dùng được ngay là tạo thói quen chờ: chụp ảnh lúc này, nhưng để tối mới đăng, hoặc để cuối tuần đăng một lần. Khoảng chờ đó giúp bạn nhìn lại ảnh bằng con mắt bình tĩnh hơn, tránh lộ vị trí theo thời gian thực, và thường bạn sẽ thấy nhiều ảnh không cần đăng nữa. Gom ảnh vào một album riêng chia sẻ cho ông bà cũng thoả nhu cầu khoe con mà không đẩy ảnh ra chỗ đông người.
Kể chuyện con để xin lời khuyên: giữ kín mà vẫn được giúp
Cha mẹ có con chậm nói, con mắc một bệnh mạn tính, con có hành vi khó, thường tìm tới các nhóm phụ huynh trên mạng để hỏi kinh nghiệm. Nhu cầu đó chính đáng, và nhiều nhóm thật sự giúp được cha mẹ bớt cô đơn. Vấn đề là những bài viết dạng này thường kèm ảnh con, tên con, tên trường, kết quả khám, và để công khai mãi mãi. Khi con lớn, một bài như vậy có thể bị bạn bè tìm thấy.
Cách giữ kín mà vẫn được giúp: kể về tình huống, không kể về danh tính. Không đăng ảnh rõ mặt, không ghi tên thật hay tên trường, không đăng giấy tờ khám bệnh có thông tin cá nhân. Chọn nhóm có người kiểm duyệt, có quy định không chụp màn hình chia sẻ ra ngoài, và nếu nền tảng cho phép thì đăng ẩn danh. Đọc lại bài trước khi đăng với câu hỏi: người quen đọc có đoán được đây là con mình không?
Với những vấn đề về sức khoẻ, phát triển, câu trả lời đáng tin vẫn đến từ bác sĩ, chuyên gia đang trực tiếp theo dõi con. Nhóm trên mạng tốt nhất ở vai trò chia sẻ cảm xúc và kinh nghiệm sống, không ở vai trò chẩn đoán. Hiểu như vậy cũng giúp bạn bớt nhu cầu kể chi tiết về con.
Quy tắc cho trường học, nhóm cha mẹ và người tổ chức sự kiện
Ở ngày hội cộng đồng, buổi đọc sách ở thư viện, buổi sinh hoạt của câu lạc bộ cha mẹ, ảnh trẻ em được chụp rất nhiều và đăng lên trang của nhóm, của trường. Người tổ chức có trách nhiệm cao hơn một phụ huynh riêng lẻ, vì đăng ảnh con của người khác. Cách làm tốt là xin phép từ đầu: khi đăng ký tham gia, phụ huynh chọn đồng ý hay không đồng ý cho con xuất hiện trong ảnh đăng công khai, và người chụp có cách nhận ra trẻ không đồng ý, như đeo một dải ruy băng màu.
Khi đăng, ưu tiên ảnh nhóm chụp từ xa, ảnh từ phía sau, ảnh bàn tay đang làm việc, và không ghi tên trẻ. Không đăng ảnh trẻ trong tình huống dễ bị tổn thương. Có một đầu mối nhận yêu cầu gỡ ảnh, và gỡ nhanh khi phụ huynh yêu cầu. Nhóm chat của lớp hay của khu phố cũng cần quy tắc: ảnh có con người khác chỉ chia sẻ trong nhóm, không đăng ra ngoài khi chưa hỏi.
Với phụ huynh tham dự sự kiện, phép lịch sự đơn giản là chụp con mình, và nếu trong ảnh có con người khác thì hỏi trước khi đăng. Một số trường và tổ chức đã đưa quy tắc này vào bộ quy định chung, và đó là hướng đáng làm theo cho mọi nhóm cộng đồng có trẻ em.
Câu hỏi thường gặp
Ông bà, họ hàng đăng ảnh cháu công khai thì nói thế nào?
Nói nhẹ nhàng rằng gia đình đang để ảnh con ở chế độ riêng tư vì lý do an toàn, và nhờ họ chia sẻ trong nhóm gia đình thay vì trang công khai. Gợi ý cách thay thế như chụp từ phía sau hay không ghi tên trường. Phần lớn người thân sẵn sàng khi hiểu đó là vì an toàn của cháu.
Nhà trường đăng ảnh con lên trang của trường mà không hỏi có được không?
Theo tinh thần của Luật Trẻ em và quy định về hình ảnh, dữ liệu cá nhân, nhà trường nên có sự đồng ý của cha mẹ trước khi đăng ảnh trẻ công khai. Bạn có quyền đề nghị nhà trường gỡ ảnh và đề nghị trường lập quy trình xin phép cho cả lớp.
Có nên làm mờ mặt con khi đăng ảnh không?
Làm mờ mặt hoặc che bằng hình dán là cách nhiều cha mẹ chọn để vẫn chia sẻ được khoảnh khắc. Cách này giảm khả năng nhận dạng, nhưng nên che cả những chi tiết khác như tên trường, biển số nhà. Ảnh chụp từ phía sau hoặc ảnh bàn tay thường tự nhiên hơn ảnh bị làm mờ.
Đăng ảnh con lên nhóm kín có an toàn hơn không?
An toàn hơn trang công khai, nhưng không hoàn toàn. Nhóm kín đông người, ít kiểm duyệt thành viên thì ảnh vẫn có thể bị chụp lại và chia sẻ ra ngoài. Nhóm nhỏ, toàn người quen, có quy tắc không chia sẻ ra ngoài là lựa chọn an toàn nhất nếu bạn vẫn muốn đăng.
Thấy ảnh con mình bị đăng ở nơi lạ thì làm gì?
Chụp màn hình lưu lại đường dẫn và nội dung, báo cáo vi phạm với nền tảng mạng xã hội đó, yêu cầu gỡ. Nếu ảnh có tính chất xâm hại hoặc đi kèm bình luận xấu, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được hướng dẫn và báo công an.
Con đã lớn, muốn xoá ảnh cũ bố mẹ từng đăng thì sao?
Đó là yêu cầu chính đáng và nên được tôn trọng. Ngồi cùng con xem lại những bài cũ, xoá hoặc chuyển về chế độ riêng tư những ảnh con không muốn. Việc này cũng là dịp tốt để nói chuyện với con về quyền riêng tư trên mạng trước khi con tự dùng mạng xã hội.
