Ở nhà nói hai thứ tiếng, nên đọc và kể chuyện cho trẻ bằng ngôn ngữ người lớn nói thạo và tự nhiên nhất, thường là tiếng mẹ đẻ của cha mẹ. Nghiên cứu về trẻ song ngữ cho thấy nền vững ở ngôn ngữ thứ nhất giúp trẻ học ngôn ngữ thứ hai tốt hơn chứ không cản trở. Tiếng Việt với trẻ dân tộc thiểu số, hay tiếng Anh với trẻ ở thành phố, sẽ đến qua trường lớp và cộng đồng; ở nhà, giọng đọc tự tin, giàu cảm xúc của cha mẹ quý hơn một giọng đọc gượng bằng thứ tiếng mình không quen.
Câu hỏi này đặt ra ở rất nhiều kiểu gia đình: nhà người Khmer ở đồng bằng sông Cửu Long, nhà người Mông, người Ê Đê ở miền núi, gia đình có bố hoặc mẹ là người nước ngoài, gia đình công nhân từ nhiều vùng khác nhau gặp nhau ở khu trọ, và cả những gia đình người Kinh muốn con học tiếng Anh từ nhỏ. Phần dưới giải thích cơ chế, đưa ra cách làm cho từng trường hợp và những lo lắng thường gặp.
Vì sao ngôn ngữ cha mẹ nói thạo nhất lại là lựa chọn tốt
Khi đọc cho trẻ nhỏ, thứ quan trọng nhất không phải là chữ trên trang mà là lời trò chuyện quanh trang sách: người lớn hỏi, giải thích, đùa, nối câu chuyện với đời sống. Người lớn chỉ làm được điều đó trôi chảy bằng ngôn ngữ mình nói thạo. Một người mẹ đọc tiếng Anh vấp váp thường đọc đúng chữ trên trang rồi dừng, không dám hỏi thêm, không dám đổi giọng. Cũng người mẹ đó kể bằng tiếng mẹ đẻ có thể biến một trang tranh thành mười phút trò chuyện sôi nổi.
Nhà nghiên cứu giáo dục người Canada Jim Cummins từ cuối thập niên 1970 đã đưa ra giả thuyết phụ thuộc lẫn nhau giữa các ngôn ngữ: những hiểu biết và kỹ năng xây dựng bằng ngôn ngữ thứ nhất, như hiểu một câu chuyện có trình tự, biết khái niệm, biết suy luận, được chuyển sang ngôn ngữ thứ hai khi trẻ học nó. Một trẻ đã hiểu khái niệm "nổi" và "chìm" bằng tiếng Khmer chỉ cần học thêm từ tiếng Việt cho khái niệm đó, không phải học lại khái niệm từ đầu.
Nghiên cứu về vốn từ của trẻ song ngữ cũng cho kết quả tương tự. Khi chỉ đếm từ ở một ngôn ngữ, trẻ song ngữ có thể có ít từ hơn bạn đơn ngữ cùng tuổi; nhưng khi đếm cả hai ngôn ngữ, tổng vốn từ và vốn khái niệm thường tương đương. Đó là lý do các chuyên gia khuyên không nên bỏ tiếng nói ở nhà vì lo trẻ chậm tiếng Việt hay chậm tiếng Anh.
Gia đình người dân tộc thiểu số: tiếng mẹ đẻ ở nhà, tiếng Việt ở trường
Kể chuyện bằng tiếng mẹ đẻ. Truyện cổ, bài hát ru, câu đố của dân tộc mình là kho ngôn ngữ giàu nhất trẻ có thể tiếp cận ở nhà. Kể bằng tiếng mẹ đẻ vừa xây nền ngôn ngữ vừa giữ cho trẻ gắn với gốc gác.
Đọc sách tiếng Việt theo cách "nói lại". Với sách tranh tiếng Việt, cha mẹ có thể nhìn tranh và kể bằng tiếng mẹ đẻ, thỉnh thoảng đọc một câu tiếng Việt rồi giải thích. Trẻ vừa hiểu câu chuyện vừa làm quen dần với tiếng Việt.
Các chương trình đã có. Bộ Giáo dục và Đào tạo phối hợp với UNICEF từng triển khai thí điểm giáo dục song ngữ dựa trên tiếng mẹ đẻ từ khoảng năm 2008 với tiếng Mông, tiếng J'rai và tiếng Khmer ở Lào Cai, Gia Lai, Trà Vinh (Trà Vinh nay thuộc tỉnh Vĩnh Long sau sắp xếp năm 2025). Năm 2016, Thủ tướng phê duyệt Đề án tăng cường tiếng Việt cho trẻ mầm non và học sinh tiểu học vùng dân tộc thiểu số. Hỏi trường mầm non ở địa phương xem lớp con có hoạt động hỗ trợ nào.
Sách bằng tiếng dân tộc. Sách tranh in bằng tiếng dân tộc còn ít. Một số dự án giáo dục đã in sách song ngữ tiếng dân tộc và tiếng Việt cho trẻ nhỏ; thư viện trường hoặc các tổ chức làm giáo dục ở vùng đó có thể biết nơi mượn. Tự làm sách có lời bằng tiếng mẹ đẻ cũng là một cách.
Không xấu hổ về tiếng nói ở nhà. Trẻ cảm nhận được khi người lớn coi tiếng mẹ đẻ là thứ kém hơn. Nói, hát, kể chuyện bằng tiếng mẹ đẻ một cách tự hào giúp trẻ tự tin hơn ở cả hai ngôn ngữ.
Gia đình có bố hoặc mẹ nói tiếng nước ngoài
Với những gia đình mà bố hoặc mẹ là người nước ngoài, cách nhiều nhà chọn là mỗi người đọc và nói với con bằng ngôn ngữ của mình. Mẹ đọc tiếng Việt, bố đọc tiếng Hàn, tiếng Anh, tiếng Pháp. Trẻ dần biết mỗi người gắn với một thứ tiếng và chuyển qua lại khá tự nhiên. Cách làm này không phải quy tắc cứng; nhiều nhà linh hoạt hơn, như cả nhà nói tiếng Việt ban ngày, bố đọc truyện tiếng mẹ đẻ của bố buổi tối.
Điều nên giữ là lượng tiếp xúc. Ngôn ngữ chỉ được dùng mười phút mỗi tuần thì khó giữ, nhất là khi cả cộng đồng xung quanh nói tiếng Việt. Đọc truyện mỗi tối bằng ngôn ngữ thiểu số trong nhà là một cách bền để giữ tiếp xúc đều đặn, vì sách mang tới vốn từ mà lời nói hằng ngày trong nhà không đủ.
Một khó khăn là sách. Sách tranh tiếng nước ngoài ở Việt Nam ít và đắt. Có thể nhờ người thân ở nước ngoài gửi sách cũ, dùng thư viện của các trung tâm văn hoá nước ngoài ở thành phố lớn nếu có phòng thiếu nhi, hoặc trao đổi sách với những gia đình cùng ngôn ngữ. Bản điện tử cũng là một lựa chọn trong trường hợp này, miễn người lớn đọc cùng.
Ông bà ở nước ngoài có thể gọi video đọc truyện cho cháu bằng ngôn ngữ của mình. Đây là cách vừa giữ tiếng, vừa giữ gắn bó với họ hàng bên kia.
Muốn con học tiếng Anh sớm: các cách đọc và điều cần biết
Nhiều gia đình người Kinh ở thành phố muốn con tiếp xúc tiếng Anh từ mầm non. Bảng dưới đặt các cách hay gặp cạnh nhau, theo những gì đã biết về học ngôn ngữ ở trẻ nhỏ.
| Cách làm | Điểm mạnh | Điểm cần lưu ý |
|---|---|---|
| Bố mẹ tự đọc sách tiếng Anh dù phát âm chưa chuẩn | Trẻ quen với sách tiếng Anh, thấy bố mẹ quan tâm | Ít trò chuyện quanh trang sách; nên xen kể lại bằng tiếng Việt |
| Đọc sách tranh tiếng Anh có câu lặp, có vần | Câu ngắn, dễ thuộc, người lớn dễ đọc | Trẻ học thuộc âm, chưa chắc hiểu nghĩa; chỉ tranh giải thích |
| Nghe truyện audio do người bản ngữ đọc, có sách giấy lật theo | Trẻ nghe phát âm chuẩn, người lớn lật sách và chỉ tranh | Vẫn cần người lớn ngồi cùng, dừng hỏi bằng tiếng Việt |
| Bỏ hẳn tiếng Việt khi đọc, chỉ đọc tiếng Anh | Tăng tiếp xúc tiếng Anh | Mất phần trò chuyện giàu từ bằng tiếng mẹ đẻ; không khuyến khích |
| Đọc tiếng Việt là chính, tiếng Anh thỉnh thoảng | Giữ nền tiếng mẹ đẻ vững | Tiếng Anh tiến chậm hơn nhưng bền; hợp với hầu hết gia đình |
Nếu bố mẹ không nói tiếng Anh tốt, không cần lo về phát âm khi đọc sách tranh đơn giản. Trẻ sẽ nghe phát âm chuẩn ở lớp, qua audio, qua thầy cô. Điều bố mẹ mang lại là sự quen thuộc với sách và niềm vui khi đọc. Chỉ nên tránh việc bỏ tiếng Việt ở nhà hoàn toàn để "tạo môi trường tiếng Anh", vì cái giá là mất đi những cuộc trò chuyện sâu nhất giữa cha mẹ và con.
Sách song ngữ in hai thứ tiếng: dùng thế nào cho có ích
Sách in song song tiếng Việt và một ngôn ngữ khác trên cùng trang khá phổ biến. Vài cách dùng:
- Đọc trọn một ngôn ngữ trong một lần, không đọc xen từng câu hai thứ tiếng. Đọc xen làm đứt mạch truyện và trẻ thường chỉ chờ phần tiếng mình hiểu.
- Lần đầu đọc bằng ngôn ngữ trẻ hiểu rõ nhất để trẻ nắm câu chuyện. Những lần sau đọc bằng ngôn ngữ kia; trẻ đã biết chuyện nên dễ đoán nghĩa từ mới.
- Hai người lớn có thể chia vai: người nói tiếng Việt đọc phần tiếng Việt vào ngày này, người nói ngôn ngữ kia đọc phần còn lại vào ngày khác.
- Chú ý chất lượng bản dịch. Nhiều sách song ngữ dịch máy, câu cứng, sai ngữ pháp. Đọc thử một trang trước khi mua.
- Sách song ngữ không bắt buộc. Một cuốn sách tranh tiếng Việt hay và một cuốn tiếng Anh hay, đọc vào lúc khác nhau, cũng hiệu quả như vậy.
Với các tủ sách cộng đồng ở khu có nhiều gia đình nói tiếng khác nhau, sách song ngữ có thêm một giá trị: người lớn ở mỗi nhà đều đọc được ít nhất một nửa cuốn sách. Đó là cách làm cho tủ sách thành nơi của tất cả mọi nhà.
Những lo lắng hay gặp ở gia đình song ngữ
"Con trộn hai thứ tiếng trong một câu." Trộn ngôn ngữ là chuyện bình thường ở trẻ song ngữ và cả người lớn song ngữ. Trẻ lấy từ ngôn ngữ nào mình nhớ nhanh hơn. Không cần sửa gắt; người lớn nhắc lại câu bằng một thứ tiếng là đủ.
"Con nói chậm hơn bạn cùng lớp." Trẻ song ngữ có thể chậm hơn một chút ở một ngôn ngữ trong giai đoạn đầu, nhưng tổng vốn từ hai ngôn ngữ thường không kém. Nếu trẻ chậm ở cả hai ngôn ngữ, hoặc có dấu hiệu khác về nghe và giao tiếp, nên hỏi bác sĩ nhi; song ngữ không phải nguyên nhân gây chậm phát triển ngôn ngữ.
"Con không chịu nói tiếng của mẹ nữa." Trẻ đi học tiếng Việt cả ngày hay bắt đầu trả lời bằng tiếng Việt khi mẹ nói tiếng mẹ đẻ. Tiếp tục nói, đọc, kể bằng tiếng mẹ đẻ, không ép trả lời. Trẻ vẫn hiểu, và khả năng nói sẽ quay lại khi có dịp dùng.
"Cô giáo khuyên ở nhà nói tiếng Việt cho con." Lời khuyên thường xuất phát từ mong muốn tốt. Có thể trao đổi với cô: ở nhà cha mẹ kể chuyện bằng tiếng mẹ đẻ để xây nền, đồng thời đọc thêm sách tiếng Việt cùng con. Hai việc không mâu thuẫn.
Khi trẻ theo cha mẹ chuyển vùng đi làm
Nhiều gia đình người dân tộc thiểu số và gia đình từ các tỉnh xa đưa con theo xuống các khu công nghiệp ở phía Nam hay phía Bắc. Ở nhà, trẻ nghe tiếng mẹ đẻ hoặc giọng quê; ở nhóm trẻ gần khu trọ, trẻ nghe tiếng Việt với giọng của vùng mới; ở khu trọ, trẻ chơi với bạn từ khắp nơi. Môi trường ngôn ngữ thay đổi đột ngột có thể làm trẻ im lặng một thời gian khi mới chuyển tới. Đó thường là giai đoạn trẻ đang lắng nghe, chưa phải là dấu hiệu bất thường.
Trong giai đoạn này, sách và chuyện kể ở nhà giữ cho trẻ một chỗ dựa quen thuộc. Một cuốn sách đã đọc ở quê, một bài hát ru của bà, một câu chuyện cổ của dân tộc mình kể trước giờ ngủ giúp trẻ thấy có thứ không thay đổi giữa bao nhiêu thứ mới. Người lớn cũng có thể đọc cùng con những cuốn sách tranh tiếng Việt về chủ đề trẻ đang gặp hằng ngày: đi nhà trẻ, làm quen bạn mới, chuyển nhà.
Nên nói chuyện với cô giáo nhóm trẻ về ngôn ngữ ở nhà của con: con nói tiếng gì, hiểu tiếng Việt tới đâu, có từ nào con hay dùng khi cần đi vệ sinh, khi đói, khi sợ. Cô biết những điều này thì dỗ trẻ dễ hơn và trẻ bớt hoảng trong những tuần đầu. Một số nhóm trẻ ở khu công nghiệp có trẻ từ nhiều vùng, cô giáo đã quen với việc này.
Khi về quê dịp Tết, đừng ngạc nhiên nếu trẻ lúc đầu ngại nói tiếng mẹ đẻ với ông bà. Vài ngày sống trong môi trường quen, cùng những câu chuyện ông bà kể, khả năng nói thường quay lại nhanh.
Câu hỏi thường gặp
Bố mẹ nói tiếng Việt giọng địa phương nặng, đọc sách cho con có làm con nói sai không?
Không đáng lo. Trẻ nghe nhiều giọng ở trường, trong cộng đồng và qua phương tiện truyền thông, và tự điều chỉnh theo môi trường. Lợi ích của việc được bố mẹ đọc cho nghe lớn hơn nhiều so với ảnh hưởng của giọng vùng miền.
Có nên cho trẻ học tiếng Anh trước khi nói thạo tiếng Việt?
Trẻ nhỏ học được nhiều ngôn ngữ cùng lúc nếu có đủ tiếp xúc có ý nghĩa. Vấn đề không phải thứ tự mà là chất lượng tiếp xúc. Ở nhà, cha mẹ nên giữ ngôn ngữ mình nói thạo nhất cho những cuộc trò chuyện chính; tiếng Anh bổ sung qua sách, bài hát và lớp học.
Nhà nói tiếng Hoa, tiếng Chăm ở nhà, con vào lớp một có theo kịp tiếng Việt không?
Phần lớn trẻ theo kịp nếu được tiếp xúc tiếng Việt đủ ở mầm non. Đọc thêm sách tranh tiếng Việt ở nhà, cho con chơi với bạn nói tiếng Việt, giữ tiếng mẹ đẻ để trò chuyện sâu với con. Trao đổi với cô giáo mầm non về lộ trình chuẩn bị tiếng Việt trước khi vào lớp một.
Sách song ngữ nào hợp với trẻ dưới ba tuổi?
Với trẻ dưới ba tuổi, sách song ngữ dạng gọi tên đồ vật, con vật với hình to rõ là dễ dùng nhất. Mỗi trang một từ ở hai ngôn ngữ, người lớn gọi tên bằng ngôn ngữ của mình. Truyện song ngữ có cốt truyện hợp hơn với trẻ từ ba bốn tuổi.
Ông bà chỉ nói tiếng dân tộc, có đọc sách tiếng Việt cho cháu được không?
Ông bà không cần đọc chữ tiếng Việt. Nhìn tranh và kể bằng tiếng dân tộc là cách đọc rất tốt cho cháu. Phần tiếng Việt cháu học ở trường và từ bố mẹ. Điều ông bà mang lại là câu chuyện, vốn từ tiếng mẹ đẻ và sự gắn bó.
