Đọc tương tác (dialogic reading) là cách đọc sách tranh trong đó người lớn đặt câu hỏi, khen, mở rộng câu trả lời của trẻ và để trẻ dần trở thành người kể chuyện. Kỹ thuật cốt lõi có tên PEER: gợi cho trẻ nói (Prompt), đánh giá câu trẻ nói (Evaluate), mở rộng nó (Expand) và mời trẻ nói lại (Repeat). Câu gợi gồm năm loại viết tắt là CROWD. Cách đọc này được nhóm của Grover Whitehurst phát triển cuối thập niên 1980 và có bằng chứng giúp trẻ khoảng hai đến năm tuổi tăng vốn từ diễn đạt.
Khác với đọc to thông thường, nơi người lớn đọc và trẻ nghe, đọc tương tác chuyển phần nói sang trẻ. Nghe đơn giản, nhưng nhiều phụ huynh khi thử lần đầu lại biến nó thành giờ hỏi bài, làm trẻ mất hứng. Phần dưới giải thích nguồn gốc, vì sao cách này hiệu quả, từng bước PEER, năm kiểu câu hỏi CROWD kèm ví dụ bằng tiếng Việt, cách điều chỉnh theo tuổi và những lỗi hay gặp.
Đọc tương tác ra đời từ đâu và bằng chứng nói gì
Grover J. Whitehurst cùng các đồng nghiệp ở Đại học Stony Brook (New York) công bố năm 1988 trên tạp chí Developmental Psychology một nghiên cứu trong đó phụ huynh được hướng dẫn đọc sách tranh theo kiểu hỏi đáp với con hai ba tuổi. Sau vài tuần, nhóm trẻ được đọc theo cách mới có kết quả tốt hơn ở các bài đo khả năng diễn đạt bằng lời so với nhóm được đọc như bình thường. Từ đó cách đọc này được gọi là dialogic reading và được thử nghiệm ở nhiều nơi, kể cả ở lớp mầm non cho trẻ gia đình thu nhập thấp.
Các tổng quan về sau cho bức tranh thận trọng hơn. Một phân tích gộp của Suzanne Mol, Adriana Bus và cộng sự năm 2008 thấy đọc tương tác do phụ huynh thực hiện có tác dụng rõ với vốn từ diễn đạt, mạnh hơn ở trẻ khoảng hai ba tuổi so với trẻ bốn năm tuổi, và tác dụng ở nhóm gia đình có nguy cơ cao thì nhỏ hơn. Nghĩa là đọc tương tác có ích thật, nhưng không phải phép màu, và người lớn cần được hướng dẫn, cần thực hành đều mới giữ được.
Điều đáng lưu ý là các nghiên cứu này đo vốn từ và khả năng nói, không đo "trí thông minh" hay khả năng đọc chữ sớm. Lợi ích chính là trẻ có nhiều cơ hội nói hơn, được người lớn sửa nhẹ và mở rộng câu, từ đó vốn từ và độ dài câu tăng dần. Đó là thứ nền mà sau này việc đọc hiểu dựa vào.
Bốn bước PEER, làm thế nào cho đúng
PEER là một vòng ngắn lặp lại nhiều lần trong một cuốn sách. Ví dụ dưới đây dùng một trang tranh vẽ con mèo đang trèo lên cây cau, minh hoạ cho bài đồng dao quen thuộc.
- Gợi (Prompt): chỉ vào tranh và hỏi một câu mời trẻ nói. "Con gì đây con?"
- Đánh giá (Evaluate): đáp lại câu trẻ nói, khen nếu đúng, sửa nhẹ nếu chưa đúng. Trẻ nói "con chó", người lớn đáp "À, con này có râu dài, kêu meo meo, là con mèo đấy".
- Mở rộng (Expand): nói lại câu của trẻ dài hơn một chút, thêm một thông tin. Trẻ nói "con mèo", người lớn nói "Đúng rồi, con mèo đang trèo lên cây cau".
- Lặp lại (Repeat): mời trẻ nói lại câu dài hơn ấy. "Con nói thử xem: con mèo đang làm gì?" Trẻ đáp "con mèo trèo cây cau".
Không cần làm đủ bốn bước ở mọi trang. Với một cuốn sách mười trang, làm vòng PEER ở ba bốn trang là vừa, các trang khác đọc bình thường để giữ mạch truyện. Mở rộng là bước quan trọng nhất và cũng là bước người lớn hay quên: chỉ thêm một hai từ so với câu trẻ nói, không biến thành bài giảng.
Năm kiểu câu gợi CROWD, kèm ví dụ
Năm chữ cái CROWD là năm loại câu hỏi dùng ở bước Gợi. Ví dụ dựa trên truyện cổ tích "Cây khế", phiên bản kể ngắn cho trẻ.
| Loại | Nghĩa | Ví dụ khi đọc "Cây khế" | Hợp với tuổi |
|---|---|---|---|
| C – Completion | Hoàn thành câu: người lớn bỏ lửng cuối câu | "Ăn một quả, trả cục vàng, may túi ba gang, mang đi mà..." | Từ 2 tuổi, nhất là sách có vần |
| R – Recall | Nhớ lại: hỏi về đoạn đã nghe | "Lúc nãy con chim đến ăn quả khế của ai nhỉ?" | Từ 3 tuổi |
| O – Open-ended | Câu mở: mời trẻ tả tranh theo ý mình | "Con thấy gì ở trang này?" | Từ 2–3 tuổi |
| W – Wh- | Câu hỏi ai, gì, ở đâu, vì sao | "Vì sao người anh may túi to thế?" | "Gì, ở đâu" từ 2 tuổi; "vì sao" từ 4 tuổi |
| D – Distancing | Nối với đời trẻ | "Nhà mình có cây gì có quả không con?" | Từ 3–4 tuổi |
Câu Completion và Open-ended dễ nhất để bắt đầu. Câu Distancing thường làm trẻ hào hứng nhất, vì trẻ được kể về mình: con mèo nhà bà, cây ổi sau nhà, lần đi chợ với mẹ. Câu "vì sao" khó, dùng ít với trẻ nhỏ và chấp nhận mọi câu trả lời có lý của trẻ.
Điều chỉnh theo tuổi và theo từng trẻ
Hai tuổi. Tập trung vào gọi tên và câu mở đơn giản: "Đây là gì?", "Con mèo đâu?". Mở rộng bằng một từ: trẻ nói "xe", người lớn nói "xe đỏ". Chọn sách có hình đồ vật, con vật rõ, ít chữ.
Ba tuổi. Thêm câu hoàn thành và câu nhớ lại. Trẻ đã đọc cuốn quen nhiều lần sẽ thích được bỏ lửng để tự nói phần cuối. Bắt đầu hỏi "con nghĩ chuyện gì sẽ xảy ra".
Bốn năm tuổi. Dùng nhiều câu "vì sao", câu nối với đời trẻ, mời trẻ kể lại cả câu chuyện bằng lời của mình. Có thể đổi vai: trẻ cầm sách "đọc" cho người lớn nghe, người lớn hỏi lại.
Trẻ ít nói, nhút nhát. Bắt đầu bằng câu chỉ cần chỉ tay: "Con chỉ cho mẹ con vịt nào". Khen việc chỉ, rồi nói thay trẻ. Áp lực phải nói ra lời làm trẻ nhút nhát rút lui; cứ để trẻ quen dần.
Trẻ nói nhiều, chen ngang. Đây là tín hiệu tốt. Đi theo câu chuyện của trẻ một lúc rồi kéo về trang sách. Không nhất thiết đọc hết cuốn trong một buổi.
Những lỗi biến đọc tương tác thành giờ kiểm tra
Mục đích là trẻ thích nói, không phải trẻ trả lời đúng. Các lỗi dưới đây hay gặp nhất ở người mới thử:
- Hỏi ở mọi trang, mọi câu. Trẻ thấy mình bị hỏi bài và muốn bỏ đi. Đọc trơn vài trang rồi mới hỏi.
- Chỉ hỏi những câu có đáp án đúng sai, như "con này màu gì", "có mấy con". Thêm câu mở và câu nối với đời trẻ.
- Sửa lỗi gay gắt: "Sai rồi, không phải con chó." Thay bằng câu đáp lại có thông tin đúng, giọng vui.
- Không chờ. Hỏi xong hai giây không thấy trẻ trả lời là người lớn tự trả lời. Đếm thầm tới năm.
- Mở rộng quá dài, biến câu ba từ của trẻ thành đoạn giảng hai phút. Chỉ thêm một hai từ.
- Dùng đọc tương tác với cuốn sách mới đọc lần đầu. Lần đầu nên đọc trọn để trẻ biết chuyện; đọc tương tác hợp nhất với cuốn trẻ đã quen.
- Ép trẻ nói lại khi trẻ không muốn. Bước Repeat là lời mời; trẻ không nói thì cứ đọc tiếp.
Một cách tự kiểm: sau buổi đọc, hỏi mình ai nói nhiều hơn. Nếu người lớn vẫn nói gần hết, buổi đọc đó vẫn là đọc to, không có gì sai, nhưng chưa phải đọc tương tác. Mục tiêu là dần dần trẻ nói được một phần ba, rồi một nửa thời gian.
Đưa đọc tương tác vào nếp đọc hằng ngày
Đọc tương tác không thay thế đọc to bình thường. Có những buổi tối trẻ mệt, chỉ muốn nằm nghe giọng mẹ đọc cho tới khi ngủ; ép hỏi đáp lúc đó là sai thời điểm. Có những buổi chiều cuối tuần trẻ hào hứng, muốn chỉ, muốn kể; đó là lúc tốt cho đọc tương tác. Phụ huynh có thể coi hai cách đọc như hai món trong bữa, xen kẽ nhau theo tâm trạng của con.
Một nếp dễ giữ là đọc mới thì đọc to, đọc lại thì đọc tương tác. Lần đầu với một cuốn sách, đọc trọn và để trẻ thưởng thức. Từ lần thứ hai, thứ ba, bắt đầu bỏ lửng câu, hỏi câu mở, mời trẻ kể. Đến lần thứ năm, thứ sáu, mời trẻ "đọc" cho người lớn nghe.
Ông bà, người giữ trẻ, anh chị lớn đều làm được nếu được chỉ cách. Viết năm chữ CROWD ra một mẩu giấy dán cạnh giỏ sách, kèm một ví dụ cho mỗi loại, là cách nhiều chương trình khuyến đọc dùng để nhắc người lớn. Với cô giáo nhóm trẻ, đọc tương tác dùng tốt nhất với nhóm nhỏ ba bốn trẻ, không phải cả lớp.
Cuối cùng, đừng đo kết quả bằng việc con nói đúng bao nhiêu từ. Theo dõi một điều đơn giản hơn: con có tự mang sách tới không, có chỉ và hỏi không, có kể lại chuyện trong sách cho người khác nghe không. Những điều đó cho thấy trẻ đã coi sách là chỗ để trò chuyện.
Một buổi đọc tương tác mẫu với cuốn sách trẻ đã quen
Hình dung một bé ba tuổi đã nghe "The Very Hungry Caterpillar" của Eric Carle khoảng năm lần. Bé biết con sâu ra đời từ quả trứng trên lá, mỗi ngày ăn thêm một thứ quả, đến thứ bảy ăn quá nhiều nên đau bụng, rồi ăn chiếc lá xanh, làm kén và hoá bướm. Lần đọc này, người lớn không đọc nữa mà để bé dẫn.
Ở trang đầu, người lớn hỏi câu mở: "Con thấy gì trên chiếc lá?" Bé nói: "Quả trứng." Người lớn mở rộng: "Ừ, một quả trứng nhỏ xíu trên chiếc lá." Sang trang các ngày trong tuần, người lớn bỏ lửng: "Thứ hai, sâu ăn một quả..." Bé nói tiếp: "Táo!" Người lớn khen và đếm cùng bé những lỗ sâu trên trang.
Ở trang sâu ăn đủ thứ rồi đau bụng, người lớn hỏi câu "vì sao": "Sao sâu lại đau bụng nhỉ?" Bé có thể trả lời "vì ăn nhiều", có thể trả lời "vì ăn kem". Cả hai câu đều chấp nhận được, người lớn chỉ cần nối: "Ăn nhiều quá, nhiều thứ quá nên đau bụng." Rồi thêm một câu nối với đời bé: "Có lần nào con ăn nhiều quá chưa?" Bé kể chuyện hôm đám giỗ ăn nhiều bánh. Đó là lúc buổi đọc trở thành cuộc trò chuyện thật.
Ở trang cuối, người lớn hỏi câu nhớ lại: "Lúc đầu sâu bé xíu, giờ thành con gì?" Bé nói: "Con bướm." Người lớn mời: "Con kể lại cho mẹ nghe từ đầu được không?" Bé kể lộn xộn, bỏ mất mấy ngày, nhưng có đủ trứng, sâu, ăn, kén, bướm. Thế là đủ. Toàn bộ buổi đọc mất khoảng mười hai phút, và bé nói nhiều hơn người lớn.
Câu hỏi thường gặp
Đọc tương tác có dùng được với trẻ dưới hai tuổi không?
Có thể dùng dạng đơn giản: chỉ vào hình, gọi tên, chờ trẻ chỉ hoặc phát âm, rồi nhắc lại từ đó. Các nghiên cứu gốc chủ yếu trên trẻ hai đến năm tuổi, nên với trẻ nhỏ hơn, đây là cách đọc có trò chuyện chứ chưa phải đủ kỹ thuật PEER.
Trẻ bốn tuổi đã biết kể chuyện, còn cần đọc tương tác không?
Vẫn có ích, nhưng chuyển trọng tâm sang câu hỏi vì sao, câu nối với đời trẻ và mời trẻ kể lại. Bằng chứng cho thấy tác dụng lên vốn từ ở trẻ lớn hơn thường nhỏ hơn, nhưng thói quen trò chuyện về sách vẫn có giá trị cho đọc hiểu sau này.
Mỗi buổi đọc tương tác nên kéo dài bao lâu?
Thường mười đến mười lăm phút là vừa, có khi chỉ đọc được nửa cuốn vì trò chuyện nhiều. Không cần đọc hết. Dừng khi trẻ còn hứng thú, để lần sau trẻ muốn quay lại.
Có thể đọc tương tác với truyện cổ tích Việt Nam không?
Được, và rất hợp, vì nhiều truyện có câu lặp, có vần như câu của chim thần trong "Cây khế". Nên chọn bản kể ngắn cho trẻ nhỏ, có tranh. Câu hỏi nối với đời trẻ dễ đặt vì bối cảnh làng quê, ruộng vườn gần gũi.
Nếu trẻ trả lời sai mãi một câu thì làm thế nào?
Không cần hỏi lại câu đó nhiều lần trong một buổi. Đáp lại bằng câu đúng, giọng vui, rồi đọc tiếp. Lần đọc sau trẻ thường đã nhớ. Sai là một phần của việc học từ; quan trọng là trẻ vẫn muốn trả lời.
Cô giáo mầm non có dùng đọc tương tác cho cả lớp được không?
Dùng được nhưng khó hơn, vì mỗi trẻ ít có lượt nói. Nhiều chương trình đề xuất chia nhóm nhỏ ba đến năm trẻ, mỗi nhóm đọc mười phút, xoay vòng trong tuần. Với cả lớp, câu hoàn thành và câu hỏi cả nhóm cùng trả lời dễ dùng hơn.
