Dụ dỗ dần (tiếng Anh gọi là grooming) là quá trình một người có ý xâm hại tạo dựng lòng tin với trẻ và với những người lớn quanh trẻ, từng bước làm mờ ranh giới, để có thể xâm hại mà trẻ không kể và người lớn không nghi. Quá trình này thường kéo dài nhiều tuần, nhiều tháng, và phần lớn diễn ra công khai, trông như sự tử tế. Nhận ra các giai đoạn của nó là cách phòng ngừa sớm nhất mà cha mẹ và cộng đồng làm được.
Bài viết giải thích cơ chế để người lớn nhận ra, không phải để nghi ngờ mọi người tốt bụng với trẻ con. Đa số người lớn quý trẻ là người tử tế. Điểm khác nằm ở chỗ: người tử tế không cần bí mật, không ngại người khác có mặt, và tôn trọng ranh giới khi được nhắc.
Dụ dỗ dần là gì, và vì sao nó hiệu quả với kẻ xâm hại
Khái niệm này được mô tả trong nhiều tài liệu về phòng chống xâm hại tình dục trẻ em. Bài tổng quan của Craven, Brown và Gilchrist năm 2006 trên tạp chí Journal of Sexual Aggression là một trong những nguồn hay được trích, định nghĩa dụ dỗ là quá trình người phạm tội chuẩn bị trẻ, những người lớn quan trọng và môi trường để việc xâm hại diễn ra, đồng thời giảm khả năng bị phát hiện. Ba đối tượng của quá trình là trẻ, gia đình và cộng đồng xung quanh.
Nó hiệu quả vì đánh vào những điều tốt đẹp: sự quý mến của trẻ, sự biết ơn của cha mẹ bận rộn, lòng tin trong họ hàng, láng giềng. Khi xâm hại xảy ra, trẻ đã gắn bó với người đó, đã nhận quà, đã giữ những bí mật nhỏ trước, nên cảm thấy mình cũng có phần trách nhiệm. Cha mẹ thì khó tin vì người đó đã giúp đỡ gia đình nhiều. Đây là lý do nhiều vụ việc kéo dài lâu mới bị phát hiện.
Các nhà nghiên cứu cũng lưu ý rằng các hành vi dụ dỗ, khi nhìn riêng lẻ, rất giống hành vi bình thường của người lớn quý trẻ. Vì vậy nhận ra dụ dỗ thường chỉ chắc chắn khi nhìn lại sau. Mục tiêu thực tế của cha mẹ không phải là phát hiện kẻ xấu từ xa, mà là đặt ra những quy tắc làm cho quá trình này khó tiến triển ngay từ bước đầu.
Các giai đoạn thường được mô tả
Các mô hình khác nhau chia số giai đoạn khác nhau, nhưng đều có những bước chung dưới đây. Thứ tự không luôn cố định, và có thể diễn ra song song.
- Chọn trẻ: kẻ xâm hại thường nhắm tới trẻ ít được để mắt, trẻ cô đơn, thiếu quan tâm, gia đình đang khó khăn, cha mẹ đi làm xa hay làm ca. Trẻ khuyết tật, trẻ chưa nói rõ cũng là nhóm dễ bị nhắm.
- Lấy lòng gia đình: giúp đỡ việc nhà, đưa đón con hộ, cho vay tiền, tỏ ra thấu hiểu nỗi vất vả của cha mẹ. Mục đích là được tin để có thời gian ở riêng với trẻ.
- Tạo quan hệ đặc biệt với trẻ: khen trẻ hơn các bạn, tặng quà riêng, cho chơi điện thoại, cho ăn thứ bố mẹ không cho. Trẻ cảm thấy mình được chọn, được hiểu hơn ở nhà.
- Cô lập: tìm cách ở riêng với trẻ: trông hộ, dạy kèm, dẫn đi chơi, cho ngủ lại. Có khi tìm cách làm trẻ xa cha mẹ bằng câu như “bố mẹ con không hiểu con như chú”.
- Thử ranh giới và bình thường hoá đụng chạm: cù léc, vật nhau, cho ngồi lòng, xem trẻ tắm “cho vui”, kể chuyện người lớn. Mỗi lần trẻ không phản đối là một bước tiến.
- Gài bí mật: bắt đầu từ bí mật nhỏ vô hại như “đừng kể mẹ chú cho con ăn kem”, rồi tới bí mật lớn hơn. Kèm đe doạ hoặc gán tội: “Nếu con kể, bố mẹ sẽ buồn”, “con cũng thích mà”.
Với trẻ lớn hơn, nhiều bước diễn ra qua tin nhắn và mạng xã hội. Phần dụ dỗ trên mạng có các trang chuyên về an toàn mạng viết riêng; với trẻ mầm non và đầu tiểu học, phần lớn quá trình vẫn diễn ra ngoài đời, quanh những người trẻ quen.
Hành vi bình thường hay đáng lưu ý: cách phân biệt
Không hành vi nào trong cột phải tự nó là bằng chứng. Điều cần nhìn là sự kết hợp và cách người đó phản ứng khi được nhắc.
| Tình huống | Thường là bình thường khi | Đáng lưu ý khi |
|---|---|---|
| Tặng quà cho trẻ | Quà công khai, dịp lễ, tặng cả anh chị em | Quà riêng, thường xuyên, kèm lời dặn đừng kể |
| Đề nghị trông trẻ, đưa đón | Khi gia đình cần, có hẹn rõ, người khác biết | Tự đề nghị liên tục, muốn đi riêng, đổi lộ trình |
| Chơi đùa đụng chạm | Dừng ngay khi trẻ kêu dừng, có người khác ở đó | Tiếp tục khi trẻ không muốn, thích chơi ở chỗ khuất |
| Nhắn tin, gọi điện | Qua cha mẹ, về việc chung | Nhắn riêng với trẻ, dặn xoá tin, xin ảnh |
| Khen ngợi | Khen việc trẻ làm | Khen cơ thể, ngoại hình, nói trẻ “trưởng thành hơn tuổi” |
| Phản ứng khi gia đình đặt quy tắc | Vui vẻ chấp nhận | Khó chịu, chê cha mẹ quá lo, tìm cách lách |
Cột cuối cùng của dòng cuối là tín hiệu rõ nhất. Một người lớn tử tế, khi được nhắc rằng nhà bạn không cho con ngủ lại nhà người khác hay không cho ai đóng cửa phòng với con, thường nói “ừ, đúng rồi” và không nghĩ thêm. Người cần quá trình dụ dỗ thì quy tắc làm họ mất đường đi, và sự khó chịu thường lộ ra.
Quy tắc gia đình làm quá trình dụ dỗ khó tiến triển
Không cần nghi ngờ ai; quy tắc áp dụng cho mọi người như nhau, nên không xúc phạm ai.
- Không bí mật với người lớn: trong nhà chỉ có bất ngờ vui được giữ trong thời gian ngắn, không có bí mật giữa trẻ và người lớn khác mà bố mẹ không biết.
- Cửa mở: khi người lớn ngoài gia đình ở cùng trẻ, như dạy kèm, trông trẻ, cửa phòng luôn mở hoặc ở nơi có người qua lại.
- Không ngủ lại nhà người khác khi trẻ còn nhỏ, trừ những nơi bố mẹ đã quen kỹ và có kế hoạch rõ.
- Quà đi qua bố mẹ: ai muốn tặng quà cho con, tặng khi có bố mẹ ở đó.
- Liên lạc đi qua bố mẹ: người lớn khác muốn nhắn tin cho con thì nhắn qua bố mẹ hoặc trong nhóm có bố mẹ.
- Hỏi chuyện đều đặn: mỗi lần con đi chơi, đi học thêm về, hỏi vài câu mở và lắng nghe.
- Báo quy tắc cho người chăm trẻ: ông bà, người giúp việc, giáo viên dạy thêm đều biết quy tắc nhà mình.
Những quy tắc này cũng bảo vệ chính người lớn tử tế: thầy dạy kèm luôn để cửa mở thì không ai có cớ nghi ngờ. Đây là lý do nhiều tổ chức làm việc với trẻ em trên thế giới đưa các quy tắc tương tự vào bộ quy tắc ứng xử của nhân viên.
Dụ dỗ nhắm vào cha mẹ: cảnh giác mà không thành hoang tưởng
Phần ít được nói tới là kẻ dụ dỗ đầu tư vào cha mẹ nhiều hơn vào trẻ. Một gia đình công nhân làm ca đêm, một bà mẹ đơn thân vừa chuyển đến khu trọ, một gia đình có con khuyết tật đang kiệt sức là những nơi một người “nhiệt tình giúp đỡ” được đón nhận rất nhanh. Điều đó không có nghĩa là người giúp đỡ đều có ý xấu; phần lớn họ là hàng xóm tốt thật.
Cách giữ cân bằng là nhận giúp đỡ nhưng giữ quy tắc. Bạn có thể nhờ người hàng xóm đón con hộ, nhưng đón ở cổng trường về thẳng nhà, có người khác ở nhà, và bạn gọi điện cho con lúc con về. Nhận giúp đỡ trong khuôn khổ, không trao toàn quyền một mình với trẻ, là đủ để phần lớn các bước dụ dỗ không tiến được.
Cũng nên để ý cảm giác của chính mình. Nhiều cha mẹ, khi nhìn lại, kể rằng đã có lúc thấy “có gì đó không ổn” nhưng gạt đi vì ngại. Cảm giác đó không đủ để kết tội ai, nhưng đủ để bạn tăng quy tắc, hỏi chuyện con nhiều hơn, và nếu cần, gọi Tổng đài 111 để được tư vấn mà không phải nêu tên ai.
Nếu nghi một người đang dụ dỗ con mình
Giảm cơ hội ngay, không cần giải thích dài. Thôi nhờ người đó trông con, đưa đón con, dạy kèm riêng. Một câu lịch sự như “dạo này nhà sắp xếp được rồi” là đủ.
Nói chuyện với con, không hỏi gợi ý. Hỏi con về những lúc ở cùng người đó: con thích gì, có gì con không thích, có ai dặn con điều gì không. Nếu con kể điều đáng lo, làm theo các bước dành cho khi trẻ kể bị xâm hại.
Ghi lại những gì đã thấy. Ngày giờ, hành vi, lời nói, quà tặng, tin nhắn. Ghi chép giúp bạn nhìn ra quy luật và có ích nếu sau này phải báo.
Hỏi ý người có chuyên môn. Tổng đài 111 có thể tư vấn bạn đánh giá tình huống. Nếu người đó làm việc với trẻ em, như giáo viên, huấn luyện viên, người phụ trách nhóm, hãy báo người quản lý của họ.
Không công khai tố cáo khi chưa có cơ sở. Đăng lên nhóm khu phố hay mạng xã hội có thể làm hại danh dự người vô tội, và nếu người đó có lỗi thì lại cho họ thời gian xoá dấu vết, gây áp lực lên trẻ. Kênh đúng là cơ quan có thẩm quyền.
Nhìn từ phía đứa trẻ: vì sao trẻ bị dụ dỗ thường không kể
Người lớn hay hỏi sau khi vụ việc vỡ lở: “Sao con không nói sớm?”. Câu trả lời nằm trong chính cách quá trình dụ dỗ vận hành. Trẻ đã có một mối quan hệ mà trẻ quý, nhận những thứ mà trẻ thích, và được làm cho tin rằng mình đặc biệt. Khi điều sai xảy ra, nó đến từ một người trẻ yêu mến, và trẻ không có khung để hiểu rằng người tốt với mình lại đang làm hại mình.
Trẻ nhỏ còn thường tự trách. Vì đã giữ những bí mật nhỏ trước đó, đã nhận quà, đã không phản đối lần đầu, trẻ nghĩ mình cũng có lỗi và sợ bị mắng. Một số trẻ bị dặn rằng nếu kể thì bố mẹ sẽ buồn, gia đình sẽ tan vỡ, người kia sẽ bị bắt đi và đó là lỗi của trẻ. Trẻ mầm non thì nhiều khi không có từ để kể, hoặc kể bằng những câu mơ hồ như “con không thích chơi với chú nữa”.
Vì vậy việc phòng ngừa không thể đặt hết lên vai trẻ. Dạy trẻ nói không và đi kể là cần, nhưng chính người lớn phải làm phần lớn việc: đặt quy tắc, để ý thay đổi, và đón nhận những câu nói mơ hồ của trẻ bằng sự tò mò nhẹ nhàng thay vì gạt đi.
Câu hỏi thường gặp
Người dụ dỗ trẻ có phải thường là người lạ không?
Không. Các tổ chức bảo vệ trẻ em ở nhiều nước đều ghi nhận phần lớn trẻ bị xâm hại tình dục biết người gây hại: người trong gia đình, họ hàng, hàng xóm, người chăm sóc, người làm việc với trẻ. Quá trình dụ dỗ cần thời gian và sự tin cậy, nên người quen có điều kiện hơn người lạ.
Phụ nữ có thể là người dụ dỗ, xâm hại trẻ không?
Có, dù ít được ghi nhận hơn. Các nghiên cứu về xâm hại trẻ em cho thấy người gây hại phần lớn là nam giới, nhưng có một tỷ lệ là nữ giới, và các trường hợp này thường khó bị phát hiện hơn vì xã hội ít nghi ngờ. Quy tắc gia đình nên áp dụng như nhau cho mọi người lớn.
Trẻ lớn hơn có thể dụ dỗ trẻ nhỏ không?
Có thể. Một trẻ lớn hơn hoặc thiếu niên có thể dùng các bước tương tự với trẻ nhỏ, đôi khi vì chính em đó từng bị xâm hại hoặc tiếp xúc với nội dung người lớn. Quy tắc cửa mở, không bí mật cũng áp dụng khi trẻ nhỏ chơi với anh chị lớn hơn nhiều tuổi.
Làm sao nói với ông bà, họ hàng về quy tắc mà không mất lòng?
Nói quy tắc là của gia đình mình, áp dụng cho mọi người, có lý do an toàn rõ ràng, giống như quy tắc thắt dây an toàn. Tránh nói như đang nghi ngờ một ai cụ thể. Phần lớn người thân sẽ hiểu, nhất là khi bạn giải thích các bác sĩ và chuyên gia khuyên như vậy.
Con đã giữ một bí mật nhỏ với người lớn khác thì có đáng lo không?
Một bí mật nhỏ như được cho ăn kẹo chưa nói lên điều gì. Đó là dịp tốt để nói với con về sự khác nhau giữa bất ngờ vui và bí mật, và nhắc con rằng không có bí mật nào giữa con với người lớn mà bố mẹ không được biết. Để ý xem bí mật đó có lặp lại không.
Cơ sở giáo dục, trung tâm năng khiếu có phải có quy định chống dụ dỗ không?
Các quy định về trường học an toàn và phòng chống bạo lực học đường của ngành giáo dục yêu cầu cơ sở có biện pháp phòng ngừa xâm hại. Mức cụ thể khác nhau giữa các nơi. Khi gửi con, bạn có quyền hỏi cơ sở về quy tắc ứng xử của nhân viên với trẻ và cách họ xử lý khi có tố cáo.
