Khi nghi trẻ hàng xóm bị bạo hành hay bỏ mặc, bạn không cần chắc chắn mới được làm gì. Việc nên làm là ghi lại những gì mình nghe, thấy, gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 để được tư vấn và chuyển thông tin về địa phương, hoặc báo người làm công tác bảo vệ trẻ em ở Ủy ban xã, phường. Khi đang nghe thấy trẻ bị đánh dã man hay kêu cứu, gọi công an 113 ngay. Điều không nên làm là tự xông vào nhà người khác, đối chất, hay đăng lên mạng.
Người hàng xóm thường biết sớm nhất: qua bức tường mỏng của dãy trọ, qua tiếng khóc lúc nửa đêm, qua đứa bé ngồi một mình trước cửa khi trời đã tối. Họ cũng hay im lặng nhất, vì sợ xen vào chuyện nhà người khác, sợ mất lòng, sợ bị trả thù. Bài viết giúp bạn phân biệt điều đáng lo với điều bình thường, biết luật nói gì, và biết cách hành động vừa bảo vệ trẻ vừa không làm tình hình tệ hơn.
Luật vạch ranh giới thế nào giữa dạy con và bạo hành
Luật Trẻ em 2016 coi bạo lực trẻ em là hành vi hành hạ, ngược đãi, đánh đập, xâm hại thân thể, sức khoẻ, lăng mạ, xúc phạm danh dự, nhân phẩm, cô lập, xua đuổi, và các hành vi cố ý khác gây tổn hại về thể chất, tinh thần của trẻ. Bỏ mặc là khi cha mẹ, người chăm sóc không bảo đảm việc chăm sóc, nuôi dưỡng, để trẻ ở tình trạng nguy hiểm, thiếu thốn kéo dài. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 cũng liệt kê những hành vi tương tự giữa các thành viên trong gia đình, trong đó có hành vi với trẻ.
Theo luật, đánh đập là bạo lực, không có ngoại lệ cho “đánh để dạy”. Tuy vậy, xã hội và cơ quan chức năng phân biệt mức độ: một cái phát vào mông trong lúc nóng giận khác với việc đánh bằng roi, bằng dây điện mỗi tối, khác với việc nhốt trẻ ngoài trời mưa, bỏ đói trẻ. Mức xử lý cũng khác nhau, từ nhắc nhở, góp ý ở cộng đồng, xử phạt hành chính tới truy cứu hình sự khi gây thương tích hay hành hạ.
Người hàng xóm không cần xác định hành vi thuộc mức nào. Việc đó là của người có chuyên môn. Điều bạn cần nhớ là khuôn mẫu: bạo lực lặp đi lặp lại, gây thương tích, đi kèm sợ hãi rõ rệt ở trẻ, hay trẻ nhỏ bị bỏ một mình nhiều giờ, là những điều đáng được báo.
Điều thường nghe, thấy từ phía hàng xóm và cách đọc
Bảng dưới không dùng để kết luận, chỉ giúp bạn quyết định bước tiếp theo.
| Điều bạn nghe, thấy | Có thể là | Bước gợi ý |
|---|---|---|
| Tiếng quát mắng thỉnh thoảng, trẻ khóc một lúc rồi thôi | Căng thẳng sinh hoạt bình thường của nhiều gia đình | Để ý thêm; chưa cần báo |
| Tiếng đánh, tiếng trẻ kêu đau, khóc thét nhiều tối liền | Bạo lực lặp lại | Ghi lại ngày giờ; gọi 111 |
| Tiếng trẻ kêu cứu, tiếng va đập mạnh, trẻ bị đánh dã man | Nguy hiểm tức thời | Gọi 113 ngay |
| Trẻ nhỏ thường ở nhà một mình nhiều giờ, kể cả ban đêm | Bỏ mặc, hoặc gia đình quá khó khăn | Gọi 111 hoặc báo xã, phường |
| Trẻ gầy yếu, quần áo bẩn lâu ngày, hay xin ăn hàng xóm | Thiếu chăm sóc kéo dài | Báo xã, phường để được hỗ trợ |
| Trẻ có vết bầm, bỏng lặp lại ở tay, lưng, mặt | Có thể bị đánh, cần xem xét | Ghi lại; gọi 111 |
| Trẻ sợ hãi rõ rệt khi nghe tiếng một người lớn trong nhà về | Dấu hiệu đáng lo khi đi kèm điều khác | Ghi lại; hỏi ý tổng đài |
Nên để ý cả người lớn trong gia đình đó. Một bà mẹ cũng có vết bầm, một ông bố say xỉn thường xuyên, một gia đình vừa mất nguồn thu nhập là những yếu tố làm nguy cơ với trẻ tăng lên. Báo tin về tình trạng của cả gia đình giúp cơ quan chức năng có cách tiếp cận phù hợp, kể cả hỗ trợ cho người mẹ.
Một lần nóng giận hay một khuôn mẫu: ba câu hỏi tự kiểm
Điều này có lặp lại không? Một buổi tối ồn ào sau ngày làm việc mệt mỏi khác với tiếng đánh gần như mỗi đêm. Ghi lại ngày giờ trong vài tuần giúp bạn nhìn ra khuôn mẫu, và cũng là thông tin hữu ích khi báo. Ghi ngắn gọn trong điện thoại là đủ, không cần thu âm hay quay phim.
Mức độ có gây hại thật cho trẻ không? Tiếng quát to làm bạn khó chịu khác với tiếng trẻ kêu đau, tiếng vật cứng va đập. Thương tích thấy được, trẻ đi khập khiễng, trẻ bị bỏ đói, bỏ một mình khi còn quá nhỏ đều là mức gây hại.
Trẻ có đang sợ không? Trẻ được dạy nghiêm vẫn chạy chơi, vẫn tìm tới người lớn trong nhà khi cần. Trẻ sống trong bạo lực thường thu mình, giật mình, tránh về nhà, hoặc ngược lại hay gây gổ.
Nếu vẫn phân vân? Phân vân là trạng thái bình thường của người đứng ngoài. Tổng đài 111 sinh ra để giúp bạn trong đúng lúc này; bạn có thể gọi chỉ để hỏi ý mà không cần chuyển thành vụ việc.
Các bước hành động, từ nhẹ đến mạnh
Không phải tình huống nào cũng cần đi hết các bước. Bước nào phù hợp tuỳ mức độ và mối quan hệ của bạn với gia đình đó.
- Ghi lại: ngày giờ, điều nghe thấy hoặc thấy, càng cụ thể càng tốt. Không quay phim lén vào trong nhà người khác.
- Tạo kết nối nhẹ nhàng với trẻ và gia đình: chào hỏi, hỏi thăm, mời trẻ sang chơi khi có cha mẹ đồng ý. Đôi khi chỉ cần biết hàng xóm để ý cũng làm người lớn kiềm chế hơn, và trẻ có thêm một người lớn tử tế quanh mình.
- Gọi Tổng đài 111: kể điều đã ghi lại, nói rõ bạn muốn giấu tên nếu cần.
- Báo tổ trưởng dân phố, trưởng ấp hoặc người làm công tác bảo vệ trẻ em ở xã, phường: nhất là khi gia đình có dấu hiệu khó khăn cần hỗ trợ.
- Gọi 113 khi trẻ đang gặp nguy hiểm: tiếng kêu cứu, đánh dã man, trẻ bị nhốt, bị đuổi ra đường ban đêm.
- Theo dõi tiếp: nếu sau một thời gian tình hình không thay đổi, gọi lại tổng đài hoặc đến Ủy ban xã, phường hỏi người phụ trách.
Luật Phòng, chống bạo lực gia đình năm 2022 có các biện pháp như cấm tiếp xúc, bố trí nơi tạm lánh, và đặt trách nhiệm cho chính quyền cơ sở. Việc bạn báo tin là điều kiện để những biện pháp này được dùng tới.
Những điều không nên làm
Mỗi điều dưới đây xuất phát từ ý tốt nhưng thường làm trẻ gặp nguy hơn.
- Xông vào nhà can thiệp trực tiếp khi không có nguy hiểm tức thời: có thể dẫn tới xô xát, và người gây bạo lực có thể trút giận lên trẻ sau khi bạn về.
- Đối chất, chất vấn cha mẹ trẻ trước mặt người khác: làm họ thấy bị bẽ mặt, thường dẫn tới phủ nhận và khép cửa chặt hơn.
- Hỏi trẻ dồn dập về chuyện trong nhà: trẻ có thể bị phạt nếu người lớn biết trẻ đã kể.
- Quay phim, đăng lên mạng xã hội: làm lộ danh tính trẻ, điều luật cấm, và có thể khiến bạn gặp rắc rối pháp lý.
- Rỉ tai cả xóm: lời đồn tới tai gia đình kia nhanh hơn tới cơ quan chức năng, và người gây bạo lực có thời gian chuẩn bị.
- Tự đưa trẻ về nhà mình ở lâu dài: có thể đúng ý tốt nhưng không có cơ sở pháp lý; việc bố trí chỗ ở an toàn cho trẻ thuộc thẩm quyền của chính quyền.
Ngoại lệ duy nhất là khi trẻ đang gặp nguy hiểm tức thời, như trẻ chạy ra đường xin giúp đỡ. Khi đó, cho trẻ vào chỗ an toàn có nhiều người, gọi 113 và chờ công an đến.
Giúp gia đình đang quá tải: phần cộng đồng làm được
Không phải mọi gia đình có trẻ bị bỏ mặc đều là gia đình xấu. Nhiều trường hợp là cha mẹ làm ca ở khu công nghiệp, không có ai trông con, để trẻ ở nhà một mình vì không còn lựa chọn. Có gia đình đang có người bệnh, có người mất việc, có người mẹ trầm cảm sau sinh. Báo tin cho chính quyền trong những trường hợp này không phải là trừng phạt; nó giúp gia đình được kết nối với chính sách hỗ trợ, với nhóm trẻ, với các dịch vụ xã hội.
Cộng đồng có thể làm nhiều hơn chỉ báo tin. Một nhóm cha mẹ trong dãy trọ thay phiên trông con cho nhau giờ tan ca. Một nhà văn hoá khu phố mở cửa buổi tối cho trẻ đọc sách khi cha mẹ chưa về. Một người hàng xóm lớn tuổi nhận làm “bà” cho đứa trẻ hay ngồi một mình. Những việc nhỏ này nằm ở cấp độ phòng ngừa và hỗ trợ mà Luật Trẻ em đặt ra, và thường hiệu quả hơn mọi biện pháp can thiệp về sau.
Nếu bạn quen với cha mẹ trẻ, có thể mở lời nhẹ nhàng: hỏi thăm, kể rằng nhà mình cũng từng vất vả, gợi ý nơi có thể hỏi về chính sách hỗ trợ hay nhóm trẻ gần nhà. Lời mời giúp đỡ từ người hàng xóm thường được đón nhận hơn lời phán xét, và khi cha mẹ đỡ quá tải thì trẻ cũng an toàn hơn.
Sau khi báo: kiên nhẫn và tiếp tục có mặt
Nhiều người báo tin rồi thất vọng vì không thấy gì thay đổi ngay. Quá trình xác minh, đánh giá và hỗ trợ cần thời gian, và vì phải bảo mật cho trẻ, người báo tin thường không được biết chi tiết những gì đã làm. Có khi cán bộ đã tới nói chuyện với gia đình, đã đưa gia đình vào diện theo dõi, mà hàng xóm không hề hay biết.
Điều bạn làm được trong thời gian đó là tiếp tục để ý và tiếp tục ghi lại. Nếu bạo lực vẫn lặp lại hoặc nặng hơn, gọi lại tổng đài, nói rõ lần báo trước vào ngày nào. Một vụ việc được nhiều lần báo, từ nhiều người, có cơ hội được ưu tiên xử lý hơn. Bạn cũng có thể đến thẳng Ủy ban xã, phường, gặp người phụ trách công tác trẻ em và hỏi vụ việc đã được tiếp nhận chưa.
Đừng rút khỏi cuộc sống của đứa trẻ chỉ vì đã báo. Lời chào buổi sáng, cái bánh cho lúc đi học về, một chỗ ngồi đọc truyện ở hiên nhà bạn đều là những điều trẻ nhớ. Nghiên cứu về khả năng phục hồi ở trẻ lớn lên trong hoàn cảnh khó khăn nhiều lần nhắc tới vai trò của ít nhất một người lớn ổn định, quan tâm, dù không phải người trong nhà.
Câu hỏi thường gặp
Hàng xóm biết mình báo tin thì có bị trả thù không?
Bạn có thể yêu cầu giấu tên khi gọi tổng đài 111, và pháp luật yêu cầu giữ bí mật thông tin của người báo tin. Không nên kể với người khác trong xóm rằng mình đã báo. Nếu bị đe doạ sau khi báo tin, hãy trình báo công an khu vực ngay.
Để trẻ mấy tuổi ở nhà một mình thì bị coi là bỏ mặc?
Luật không ghi một mốc tuổi cụ thể. Điều được xem xét là trẻ có an toàn không: tuổi, thời gian ở một mình, có ai gần để giúp không, nhà có nguy cơ như điện, lửa, nước không. Với trẻ tuổi mầm non, để ở nhà một mình gần như luôn là không an toàn.
Báo tin rồi trẻ có bị đưa khỏi gia đình không?
Phần lớn trường hợp, mục tiêu là giúp trẻ được an toàn trong chính gia đình mình bằng cách hỗ trợ và giám sát cha mẹ. Đưa trẻ tới nơi chăm sóc thay thế chỉ áp dụng khi trẻ có nguy cơ cao, và có thể là tạm thời. Luật ưu tiên chăm sóc thay thế bởi người thân trước.
Có nên nói chuyện trực tiếp với cha mẹ trẻ trước khi báo không?
Tuỳ quan hệ và mức độ. Với gia đình bạn quen, tình trạng chưa nguy hiểm, lời hỏi thăm có thể mở đường cho họ nhận giúp đỡ. Với bạo lực nghiêm trọng hay khi bạn sợ trẻ bị trút giận, nên báo tổng đài hoặc chính quyền trước, không đối chất.
Người thuê trọ, người lao động nhập cư báo tin có được tiếp nhận như người địa phương không?
Có. Luật Trẻ em đặt trách nhiệm thông báo cho mọi cá nhân, không phân biệt nơi đăng ký thường trú. Tổng đài 111 nhận cuộc gọi từ mọi người. Khi báo, bạn chỉ cần mô tả rõ nơi trẻ đang sống để thông tin được chuyển đúng xã, phường.
Trẻ hàng xóm tự kể với mình là bị đánh thì làm gì?
Nghe trẻ, nói rằng trẻ không có lỗi và bạn sẽ tìm người giúp. Không hứa giữ bí mật, không hỏi dồn, ghi lại nguyên văn. Sau đó gọi tổng đài 111 hoặc báo chính quyền xã, phường. Nếu trẻ đang bị thương hay sợ không dám về nhà, gọi 113.
