Với trẻ dưới sáu tuổi, sách giấy đọc cùng một người lớn vẫn là lựa chọn tốt nhất cho phát triển ngôn ngữ, vì nó tạo ra nhiều trò chuyện nhất giữa người lớn và trẻ. Sách điện tử đơn giản, không có trò chơi xen vào, có thể dùng khi không có sách giấy, miễn người lớn vẫn đọc cùng. Truyện audio hợp với trẻ từ khoảng ba bốn tuổi ở những lúc không cầm sách được như đi xe, trước giờ ngủ. Video đọc truyện để trẻ tự xem thì gần với xem tivi hơn là đọc sách.
Câu hỏi này đặt ra ở hầu hết gia đình có điện thoại thông minh, nghĩa là gần như mọi gia đình. Phụ huynh thấy có hàng nghìn truyện miễn phí trên mạng, có ứng dụng đọc sách có hiệu ứng hấp dẫn, có kênh kể chuyện bằng giọng hay, và tự hỏi có cần sách giấy nữa không. Phần dưới đặt các hình thức cạnh nhau, dựa trên bằng chứng có thật và các khuyến nghị về màn hình cho trẻ nhỏ.
Nghiên cứu nói gì khi so sách giấy với sách trên máy
Một nghiên cứu được trích dẫn nhiều là của Tiffany Munzer và cộng sự ở Đại học Michigan, đăng trên tạp chí Pediatrics năm 2019. Nhóm quan sát cha mẹ đọc cho con khoảng hai, ba tuổi với ba dạng sách: sách giấy, sách điện tử đơn giản trên máy tính bảng, và sách điện tử có hiệu ứng âm thanh, hoạt hình. Khi đọc sách điện tử, cha mẹ và trẻ nói với nhau ít hơn, ít trao đổi về nội dung câu chuyện hơn, và có nhiều câu nói về chính thiết bị hơn, như "đừng bấm vào đó".
Điều này khớp với điều nhiều nhà nghiên cứu đã lo ngại: thiết bị cạnh tranh sự chú ý của cả người lớn lẫn trẻ. Trẻ bị hút vào việc chạm, nghe hiệu ứng; người lớn bị cuốn vào việc điều khiển máy. Phần giao và đáp, thứ làm nên giá trị của đọc sách với trẻ nhỏ, bị co lại. Hiệu ứng càng nhiều, xu hướng này càng rõ, vì hiệu ứng kéo trẻ ra khỏi mạch truyện.
Cần đọc đúng giới hạn của nghiên cứu: đây là quan sát trong một buổi, với một nhóm gia đình ở Mỹ, không đo kết quả dài hạn. Nó không chứng minh sách điện tử làm hại trẻ, mà cho thấy khi đọc sách giấy, cha mẹ và trẻ trò chuyện với nhau nhiều hơn. Với gia đình chỉ có thiết bị mà không có sách, đọc trên máy cùng con vẫn tốt hơn nhiều so với không đọc.
Đặt các hình thức cạnh nhau
Bảng dưới so sánh năm hình thức phổ biến theo những gì quan trọng nhất với trẻ dưới sáu tuổi. Đây là tổng hợp chung, không phải điểm số.
| Hình thức | Trò chuyện người lớn – trẻ | Rủi ro chính | Khi nào dùng hợp |
|---|---|---|---|
| Sách giấy, người lớn đọc cùng | Nhiều nhất | Gần như không có, trừ sách có chi tiết nhỏ với trẻ nhỏ | Mọi lúc, là hình thức chính |
| Sách điện tử đơn giản, người lớn đọc cùng | Khá, nếu người lớn giữ máy | Thông báo, quảng cáo xen vào; trẻ đòi chuyển sang video | Khi đi xa, không mang sách, không có sách giấy |
| Sách điện tử nhiều hiệu ứng, trò chơi | Ít | Trẻ chú ý vào hiệu ứng hơn câu chuyện | Hạn chế với trẻ nhỏ |
| Truyện audio, podcast thiếu nhi | Tuỳ, có thể trò chuyện sau khi nghe | Trẻ quá nhỏ khó theo khi không có tranh | Trẻ từ 3–4 tuổi, khi đi xe, trước giờ ngủ |
| Video đọc truyện, trẻ tự xem | Rất ít | Tính vào thời gian màn hình, dễ tự chuyển sang video khác | Thỉnh thoảng, có người lớn ngồi cùng |
Đọc theo chiều dọc của bảng sẽ thấy: giá trị giảm dần khi người lớn rời khỏi buổi đọc. Không phải thiết bị tự nó xấu; vấn đề là thiết bị dễ làm người lớn rời đi. Bất kỳ hình thức nào có người lớn ngồi cùng, hỏi, trả lời, đều tốt hơn chính hình thức đó khi trẻ dùng một mình.
Các khuyến nghị về màn hình cho trẻ nhỏ
Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP), 2016. Với trẻ dưới mười tám tháng, tránh dùng màn hình ngoài gọi video với người thân. Từ mười tám đến hai mươi bốn tháng, nếu cho xem thì chọn nội dung chất lượng và xem cùng trẻ. Từ hai đến năm tuổi, giới hạn khoảng một giờ mỗi ngày với nội dung chất lượng, có người lớn xem cùng và trò chuyện.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), 2019. Hướng dẫn về vận động, thời gian ngồi một chỗ và giấc ngủ cho trẻ dưới năm tuổi không khuyến nghị thời gian ngồi xem màn hình cho trẻ dưới hai tuổi; với trẻ hai đến bốn tuổi, không quá một giờ mỗi ngày, càng ít càng tốt. Hướng dẫn khuyến khích thay bằng đọc sách và kể chuyện cùng người chăm sóc.
Sách điện tử có tính vào thời gian màn hình không. Các khuyến nghị không tách rõ trường hợp này. Cách nghĩ hợp lý: sách điện tử người lớn đọc cùng gần với đọc sách hơn là xem video, nhưng ánh sáng màn hình trước giờ ngủ, thông báo, quảng cáo vẫn là màn hình. Nếu dùng, nên tính một phần vào giới hạn hằng ngày.
Gọi video với người thân. Cả hai nguồn đều để riêng gọi video ra khỏi nhóm cần hạn chế, vì đó là tương tác hai chiều với người thật. Đây là tin tốt cho những gia đình có bố mẹ làm xa muốn đọc truyện cho con qua video.
Truyện audio và podcast thiếu nhi: chỗ đứng riêng
Truyện audio có một lợi thế mà cả sách giấy lẫn video đều không có: nó để mắt và tay trẻ tự do, và buộc trẻ tự tưởng tượng hình ảnh. Với trẻ từ khoảng ba bốn tuổi đã có vốn từ kha khá, nghe kể chuyện bằng giọng rõ ràng, chậm rãi là một cách luyện nghe hiểu tốt, gần với truyền thống nghe ông bà kể chuyện.
Những lúc hợp với truyện audio là những lúc không cầm sách được: ngồi sau xe máy trên đường dài về quê (người lớn chở thì không nên cho trẻ đeo tai nghe vì cần nghe tiếng xe xung quanh và giữ an toàn; nên mở loa nhỏ trên xe khách, ô tô), lúc chờ ở phòng khám, lúc nằm nghỉ trưa. Trước giờ ngủ, một truyện audio ngắn, giọng nhẹ, không nhạc dồn dập có thể thay cho một cuốn sách vào những tối người lớn quá mệt.
Với trẻ dưới ba tuổi, truyện audio ít tác dụng hơn vì trẻ còn cần tranh và cử chỉ để hiểu. Nếu dùng, người lớn nên ngồi cùng, cầm cuốn sách giấy có cùng câu chuyện và lật theo, hoặc ít nhất dừng lại hỏi bé vài câu.
Khi chọn truyện audio, để ý giọng kể có rõ, có chậm vừa phải không, có nhạc nền át lời không, có quảng cáo chen vào không. Truyện cổ tích, đồng dao, thơ thiếu nhi do người kể có kinh nghiệm thu âm thường hợp hơn những kênh tự động đọc bằng giọng máy.
Video đọc truyện trên mạng: khi nào dùng, dùng thế nào
Video người đọc truyện, có lật trang sách hoặc hoạt hình minh hoạ, rất nhiều trên mạng. Chúng có thể hữu ích nhưng dễ dùng sai. Vài nguyên tắc:
- Coi đó là xem video, không phải đọc sách. Tính vào thời gian màn hình hằng ngày của trẻ.
- Người lớn xem cùng, dừng video ở vài chỗ để hỏi bé, như khi đọc sách thật.
- Xem trước một lần trước khi cho trẻ xem, để chắc nội dung và quảng cáo phù hợp.
- Tắt chế độ tự phát video tiếp theo. Chế độ này là lý do một video đọc truyện mười phút biến thành một giờ xem liên tục.
- Dùng video như cửa vào sách thật: xem một truyện hay rồi tìm mượn đúng cuốn đó ở thư viện để đọc lại cùng con.
- Không dùng video đọc truyện để ru ngủ hằng đêm. Ánh sáng màn hình trước giờ ngủ ảnh hưởng tới giấc ngủ, và trẻ dễ không chịu ngủ khi tắt máy.
Video đọc truyện có ích nhất trong trường hợp gia đình muốn con nghe một câu chuyện bằng một ngôn ngữ mà người lớn trong nhà không nói được, hoặc khi giới thiệu một tác giả, một kiểu sách mới. Khi đó nó là một công cụ có chủ đích, không phải thứ lấp thời gian.
Lập quy tắc thiết bị cho giờ đọc trong nhà
Thay vì cấm hẳn hay thả nổi, một vài quy tắc đơn giản, cả nhà cùng giữ, giúp sách và thiết bị mỗi thứ đúng chỗ.
- Giờ đọc sách buổi tối là giờ không màn hình cho cả người lớn. Điện thoại để ở phòng khác hoặc úp xuống.
- Sách giấy là hình thức chính; sách điện tử dùng khi đi xa hoặc khi chưa có sách giấy cuốn đó.
- Khi đọc trên máy, bật chế độ không làm phiền, tắt âm báo, người lớn cầm máy.
- Truyện audio dùng trong xe, lúc chờ, lúc nằm nghỉ; chọn sẵn danh sách vài truyện, không để trẻ tự lướt.
- Video đọc truyện chỉ xem có người lớn cùng xem, tính vào thời gian màn hình.
- Một giờ trước khi ngủ, tắt hết màn hình; giờ đó dành cho tắm, đánh răng và sách giấy.
Quy tắc chỉ giữ được khi người lớn làm gương. Trẻ thấy bố mẹ cầm điện thoại cả buổi tối thì lời khuyên "đọc sách đi con" không có sức nặng. Ngược lại, những buổi tối cả nhà cùng ngồi với sách, mỗi người một cuốn, dạy trẻ nhiều hơn mọi quy tắc.
Khi nhà chỉ có điện thoại mà không có sách giấy
Với nhiều gia đình ở khu trọ, điện thoại là thiết bị duy nhất có thể mở ra một cuốn sách. Trong trường hợp đó, không nên cảm thấy có lỗi khi đọc trên máy. Điều cần làm là đọc trên máy theo cách gần với đọc sách giấy nhất, để giữ phần trò chuyện. Người lớn cầm máy, ngồi cạnh trẻ, lật trang khi đã nói xong về trang đó, chứ không để trẻ cầm máy tự vuốt.
Trước khi đọc, bật chế độ máy bay hoặc chế độ không làm phiền để không có cuộc gọi, tin nhắn hiện lên giữa chừng. Mở sẵn cuốn sách định đọc trước khi gọi trẻ tới, tránh để trẻ thấy cả màn hình chính đầy biểu tượng trò chơi, video. Tăng cỡ chữ và độ sáng vừa đủ, không để sáng chói trong phòng tối trước giờ ngủ.
Chọn nguồn truyện có uy tín. Nhiều thư viện công cộng và một số nhà xuất bản có kho sách điện tử thiếu nhi đọc miễn phí hoặc mượn được bằng thẻ thư viện; hỏi trực tiếp ở thư viện tỉnh, thành phố nơi mình ở. Tránh những trang, những ứng dụng chèn quảng cáo liên tục hoặc đòi trả phí bất ngờ.
Song song với đó, tìm dần cách có vài cuốn sách giấy: mượn thư viện, tủ sách khu phố, đổi với hàng xóm. Một hai cuốn bìa cứng cho trẻ nhỏ đã thay đổi được nhiều. Thiết bị là cây cầu tạm, không phải con đường chính, nhất là với trẻ dưới ba tuổi đang cần cầm, lật, chạm vào trang sách thật.
Câu hỏi thường gặp
Có nên mua máy đọc sách riêng cho trẻ mầm non không?
Không cần thiết. Với trẻ dưới sáu tuổi, máy đọc sách không mang lại lợi ích nào hơn sách giấy, trong khi tốn tiền và thêm thời gian màn hình. Số tiền đó dùng để mua vài cuốn sách tranh tốt hoặc làm thẻ thư viện có ích hơn.
Ứng dụng đọc sách có trò chơi, có phần thưởng sao vàng có giúp trẻ thích đọc không?
Trẻ có thể thích ứng dụng, nhưng thường là thích trò chơi và phần thưởng chứ không phải câu chuyện. Nghiên cứu cho thấy hiệu ứng càng nhiều thì trò chuyện về nội dung càng ít. Với trẻ nhỏ, nên ưu tiên sách điện tử dạng đơn giản nếu cần dùng.
Bố mẹ đi làm xa có nên đọc truyện cho con qua video không?
Nên. Gọi video là tương tác hai chiều với người thân, được các khuyến nghị về màn hình để riêng ra. Người ở nhà cầm một bản sách giống bản của người ở xa, cùng lật theo, để bé vừa nhìn sách vừa nghe giọng bố mẹ.
Trẻ nghe truyện audio nhiều có làm chậm học đọc chữ không?
Không có bằng chứng cho thấy như vậy. Nghe truyện giúp vốn từ và khả năng nghe hiểu, là nền cho đọc hiểu sau này. Việc học chữ là chuyện khác, diễn ra khi trẻ vào lớp một. Chỉ nên để ý không để truyện audio thay hoàn toàn cho đọc sách cùng người lớn.
Truyện đọc bằng giọng máy tự động trên mạng có dùng được không?
Dùng được trong hoàn cảnh hạn chế, nhưng giọng máy thường đọc đều đều, ngắt sai chỗ, không có ngữ điệu kể chuyện. Trẻ nhỏ học ngôn ngữ tốt hơn từ giọng người thật. Nếu có lựa chọn, ưu tiên truyện do người kể thu âm hoặc người lớn trong nhà tự đọc.
Trẻ năm tuổi đòi tự xem video đọc truyện mỗi tối, có nên cho không?
Có thể cho thỉnh thoảng, có giới hạn rõ và tắt tự phát video tiếp theo. Nhưng không nên để thành nếp hằng đêm thay cho sách giấy, vì ánh sáng màn hình ảnh hưởng giấc ngủ và trẻ mất phần trò chuyện với người lớn. Có thể thoả thuận: một tối video, các tối khác đọc sách cùng nhau.
