Sách tranh không chữ là sách kể trọn một câu chuyện chỉ bằng hình, không có lời hoặc gần như không có lời. Cách đọc là người lớn và trẻ cùng nhìn từng trang, gọi tên những gì thấy, đoán nhân vật đang nghĩ gì, và nối các trang lại thành một câu chuyện bằng lời của mình. Loại sách này hợp với mọi gia đình, kể cả bố mẹ không quen đọc chữ hay nhà nói nhiều thứ tiếng, và đặc biệt tốt cho việc tập cho trẻ tự kể chuyện.
Nhiều phụ huynh lần đầu cầm một cuốn sách không chữ thấy lúng túng: không có gì để đọc thì đọc gì? Thực ra cuốn sách đang trao cho người đọc toàn bộ phần kể. Phần dưới giải thích vì sao sách không chữ có giá trị riêng, cách đọc từng bước, cách điều chỉnh theo tuổi, cách để trẻ trở thành người kể, và một vài cuốn có thật để bắt đầu.
Sách không chữ khác sách tranh thường ở chỗ nào
Trong sách tranh thường, lời văn dẫn đường: người đọc theo câu chữ, tranh minh hoạ thêm. Trong sách không chữ, tranh làm hết: tranh cho biết ai là nhân vật, chuyện xảy ra ở đâu, thời gian trôi thế nào, nhân vật cảm thấy gì. Người đọc phải nhìn kỹ để thấy chiếc mũ rơi ở trang trước giờ nằm trong tay ai, bầu trời chuyển từ sáng sang tối ra sao, nét mặt nhân vật đổi từ vui sang lo thế nào.
Vì không có lời cố định, mỗi lần đọc là một lần kể khác. Người lớn có thể kể ngắn cho trẻ hai tuổi, kể dài với nhiều chi tiết cho trẻ năm tuổi, hay để trẻ kể. Cùng một cuốn sách có thể dùng qua nhiều năm, mỗi năm trẻ lại thấy thêm điều mới.
Có hai loại thường gặp. Loại thứ nhất hoàn toàn không có chữ, như "The Snowman" của Raymond Briggs (1978) kể chuyện cậu bé và người tuyết bay đi trong đêm, hay "Flotsam" của David Wiesner (2006) về chiếc máy ảnh dạt vào bờ biển chứa những bức ảnh kỳ lạ. Loại thứ hai gần như không chữ, chỉ có vài tiếng kêu hoặc một hai từ, như "The Lion & the Mouse" của Jerry Pinkney (2009) chỉ có tiếng gầm, tiếng chít chít của con vật. Cả hai loại đều đọc theo cùng một cách.
Vì sao loại sách này có ích cho trẻ và cho nhiều kiểu gia đình
Trẻ được làm người kể. Kể chuyện là một kỹ năng gồm nhiều phần: sắp xếp sự việc theo trình tự, nói vì sao chuyện này dẫn tới chuyện kia, đoán cảm xúc nhân vật, dùng từ nối như "rồi", "sau đó", "nhưng". Sách không chữ cho trẻ tập cả chuỗi kỹ năng ấy, thứ sau này cần khi đọc hiểu và viết.
Trẻ tập nhìn kỹ. Muốn hiểu chuyện, trẻ phải để ý chi tiết: con chim ở góc trang, cái bóng sau cánh cửa. Thói quen quan sát này có ích cho mọi việc học.
Không cần biết chữ. Bố mẹ ít đọc chữ, ông bà không đọc được tiếng Việt, anh chị năm tuổi chưa đi học đều đọc được sách không chữ. Đây là loại sách công bằng nhất trong nhà.
Không phụ thuộc ngôn ngữ. Nhà nói tiếng Khmer, tiếng Mông hay tiếng nước ngoài đều kể được bằng tiếng của mình. Ở tủ sách cộng đồng nhiều gia đình khác vùng, sách không chữ là thứ ai cũng dùng được.
Người lớn được nghe trẻ nghĩ. Khi trẻ kể theo tranh, người lớn nghe được cách trẻ hiểu thế giới: trẻ nghĩ nhân vật buồn vì sao, trẻ đoán chuyện sẽ kết thúc thế nào. Nhiều phụ huynh bất ngờ về những gì con mình nói.
Cách đọc một cuốn sách không chữ, từng bước
Trình tự dưới đây dùng được cho trẻ từ khoảng ba tuổi. Với trẻ nhỏ hơn, giữ bước một và hai, rút gọn các bước sau.
- Người lớn xem trước cả cuốn một mình, để biết câu chuyện đi tới đâu và những chi tiết quan trọng nằm ở trang nào.
- Cùng trẻ lật qua cả cuốn một lượt, không kể gì, chỉ nhìn. Để trẻ thấy toàn bộ câu chuyện trước, giống như xem lướt một bộ phim.
- Quay lại trang đầu. Hỏi: "Đây là ai? Bạn ấy đang ở đâu? Bạn ấy đang làm gì?" Để trẻ trả lời, người lớn bổ sung.
- Đi từng trang, hỏi những câu nối: "Rồi chuyện gì xảy ra?", "Sao bạn ấy lại chạy?", "Con nhìn mặt bạn ấy xem, bạn ấy thấy thế nào?"
- Ở những trang có bước ngoặt, dừng lại cho trẻ đoán: "Con nghĩ trang sau sẽ có gì?" Lật sang, cùng xem trẻ đoán đúng hay khác.
- Ở trang cuối, hỏi trẻ thấy câu chuyện kết thúc thế nào, trẻ có thích không, nếu là trẻ thì trẻ làm gì.
- Lần sau đọc lại, mời trẻ kể trọn cả cuốn, người lớn nghe và chỉ hỏi thêm khi trẻ bí.
Không có câu trả lời đúng duy nhất với sách không chữ. Nếu trẻ kể khác với ý tác giả nhưng có lý dựa vào tranh, đó là một cách đọc hợp lệ. Người lớn có thể hỏi "con thấy chỗ nào trong tranh mà con nghĩ vậy?" để trẻ tập nói ra lý do.
Điều chỉnh theo tuổi
Cùng một cuốn sách không chữ, cách đọc với trẻ hai tuổi và trẻ sáu tuổi rất khác nhau.
| Tuổi | Trẻ làm được gì | Người lớn làm gì | Loại sách không chữ hợp |
|---|---|---|---|
| 2–3 tuổi | Chỉ và gọi tên đồ vật, con vật; nói một hai từ | Kể ngắn bằng câu đơn, hỏi "cái gì đây", "con gì đây" | Sách hình đơn giản, ít nhân vật, mỗi trang một việc |
| 3–4 tuổi | Nói ai đang làm gì; bắt đầu nối hai trang | Hỏi "rồi sao", gợi cảm xúc nhân vật | Truyện ngắn có một nhân vật chính, một chuyến đi, một rắc rối |
| 4–5 tuổi | Kể lại cả câu chuyện, đoán trước, nói lý do | Để trẻ dẫn, hỏi "vì sao", "con thấy ở đâu" | Truyện có nhiều trang, có bất ngờ, có chi tiết ẩn |
| 5–6 tuổi | Kể có mở đầu, giữa, kết; thêm lời thoại cho nhân vật | Ghi lại lời trẻ kể, đọc lại cho trẻ nghe | Truyện phức tạp hơn như của David Wiesner, Aaron Becker |
Với trẻ năm sáu tuổi, một hoạt động rất được trẻ thích là người lớn viết lại lời trẻ kể lên giấy nhớ, dán vào từng trang (gỡ ra được, không làm hỏng sách). Lần sau, người lớn "đọc" lại đúng lời trẻ kể. Trẻ thấy lời mình nói thành chữ, đó là bước đầu hiểu chữ viết dùng để làm gì.
Một vài cuốn có thật để bắt đầu
Các cuốn dưới đây được dùng nhiều trong giáo dục mầm non và tiểu học ở nhiều nước. Một số đã có bản phát hành ở Việt Nam; vì không có chữ, bản tiếng nước ngoài cũng dùng được y như vậy.
- "A Boy, a Dog and a Frog" của Mercer Mayer (1967): chuyện cậu bé và chú chó tìm bắt con ếch, ngắn, hài hước, hợp từ ba tuổi.
- "The Snowman" của Raymond Briggs (1978): một đêm người tuyết sống dậy, chơi với cậu bé và bay đi; cái kết buồn nhẹ nhàng, hợp từ bốn tuổi, là dịp nói chuyện về tạm biệt.
- "Tuesday" của David Wiesner (1991): những con ếch bay trên lá sen qua thị trấn vào một tối thứ ba, được Huy chương Caldecott năm 1992; tranh nhiều chi tiết, trẻ năm tuổi rất thích tìm.
- "Flotsam" của David Wiesner (2006): chiếc máy ảnh dạt vào bờ, được Huy chương Caldecott năm 2007; hợp trẻ lớn mầm non và tiểu học.
- "The Lion & the Mouse" của Jerry Pinkney (2009): kể lại truyện ngụ ngôn sư tử và chuột của Aesop, được Huy chương Caldecott năm 2010.
- "Wave" của Suzy Lee (2008): một bé gái và những con sóng ở bãi biển, chỉ dùng vài màu, hợp trẻ ba bốn tuổi.
- "Journey" của Aaron Becker (2013): bé gái vẽ cánh cửa trên tường và bước vào một thế giới khác bằng cây bút sáp đỏ, hợp trẻ năm sáu tuổi.
Ngoài những cuốn này, nhiều sách tranh có chữ cũng đọc được theo cách không chữ: che lời đi, chỉ nhìn tranh và kể. Với trẻ đã quen một cuốn có chữ, thử kể nó chỉ bằng tranh là một cách làm mới cuốn sách cũ.
Đọc tranh là một kỹ năng: nhìn vào đâu trên một trang
Người lớn không quen sách không chữ thường lật quá nhanh vì không biết nhìn gì. Mỗi trang tranh có những "chỗ đọc" mà người minh hoạ cài sẵn. Một vài điểm nên chỉ cho trẻ:
- Hướng chuyển động: nhân vật đi từ trái sang phải thường là đang tiến lên, đi tiếp câu chuyện; quay ngược lại thường là trở về hoặc lùi bước.
- Kích thước: nhân vật được vẽ to giữa trang là nhân vật đang quan trọng ở lúc đó; nhân vật nhỏ ở góc có thể đang bị bỏ quên, đang trốn, đang ở xa.
- Màu và ánh sáng: trang tối, màu lạnh thường báo lúc buồn, sợ, đêm xuống; trang sáng, màu ấm báo lúc vui, an toàn. Hỏi trẻ "trang này con thấy vui hay buồn" rồi hỏi "vì sao con thấy vậy".
- Nét mặt và dáng người: vai rũ, mắt nhìn xuống, tay ôm gối là buồn; tay giơ cao, miệng mở là vui hoặc ngạc nhiên. Trẻ ba bốn tuổi đang học đọc những tín hiệu này ở người thật.
- Chi tiết lặp lại: một đồ vật, một con vật nhỏ xuất hiện qua nhiều trang thường là đầu mối của câu chuyện. Đố trẻ tìm nó ở mỗi trang.
- Khung tranh: nhiều khung nhỏ trên một trang thường là thời gian trôi nhanh hoặc nhiều việc xảy ra liên tiếp; một tranh tràn hai trang là khoảnh khắc lớn, nên dừng lại lâu hơn.
Không cần dạy trẻ những điều này như bài học. Chỉ cần người lớn tự để ý và hỏi đúng chỗ, trẻ sẽ dần nhìn tranh kỹ hơn. Kỹ năng đọc tranh cũng giúp trẻ khi đọc mọi sách tranh khác, có chữ hay không chữ.
Những băn khoăn khi người lớn mới thử
"Mình không biết kể chuyện." Không cần kể hay. Sách không chữ không đòi người lớn sáng tác, chỉ đòi tả những gì thấy và hỏi trẻ. Câu "con thấy gì ở trang này" đã là một khởi đầu tốt. Nhiều phụ huynh thấy dễ hơn sách có chữ vì không phải lo đọc sai, đọc vấp.
"Con kể sai chuyện." Với sách không chữ, "sai" thường chỉ là cách hiểu khác. Nếu trẻ bỏ sót một chi tiết quan trọng làm câu chuyện không nối được, người lớn chỉ vào chi tiết đó và hỏi: "Ơ, cái gì đây nhỉ?" Để trẻ tự nhận ra, không cần sửa thẳng.
"Sách không chữ có làm con chậm biết chữ không?" Không. Sách không chữ luyện những kỹ năng đi trước việc đọc chữ: hiểu trình tự, suy luận, vốn từ, kể chuyện. Nó không thay sách có chữ mà bổ sung cho sách có chữ. Một tủ sách tốt nên có cả hai.
"Sách không chữ đắt mà ít trang." Một số cuốn quả thật đắt vì in tranh màu khổ to. Thư viện thiếu nhi là nơi nên tìm trước. Tủ sách cộng đồng cũng nên có vài cuốn, vì đó là loại sách mọi nhà dùng được, bất kể nói tiếng gì hay biết chữ tới đâu.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mấy tuổi thì bắt đầu đọc sách không chữ được?
Trẻ từ khoảng hai tuổi đã có thể xem sách không chữ đơn giản, mỗi trang một việc, người lớn gọi tên và kể ngắn. Từ ba bốn tuổi, trẻ bắt đầu nối các trang thành chuyện. Từ năm tuổi, nhiều trẻ đã tự kể được cả cuốn.
Có nên đọc sách không chữ cho cả nhóm trẻ ở giờ kể chuyện?
Được, nhưng khó hơn sách có chữ vì cả nhóm cần nhìn rõ tranh. Chọn cuốn khổ to, ít chi tiết nhỏ, mời từng trẻ nói một điều mình thấy ở mỗi trang. Với nhóm đông, sách có chữ và câu lặp thường dễ giữ chú ý hơn.
Có thể tự làm sách không chữ ở nhà không?
Có. Chụp hoặc vẽ một chuỗi ảnh về một việc trong ngày, như đi chợ, làm bánh, trồng cây, in hoặc dán lên bìa theo thứ tự. Trẻ kể lại chuyện của chính mình qua tranh. Trẻ lớn hơn có thể tự vẽ một câu chuyện ba bốn trang.
Đọc sách không chữ có giúp trẻ chuẩn bị vào lớp một không?
Có giúp ở phần nền: kể lại có trình tự, hiểu nguyên nhân và kết quả, dùng từ nối, nhìn kỹ chi tiết. Những kỹ năng này có ích khi trẻ học đọc hiểu và viết câu. Nó không thay việc làm quen chữ cái, nhưng làm cho việc học chữ có ý nghĩa hơn.
Trẻ chỉ lật nhanh qua sách không chữ, không chịu dừng lại, làm sao?
Để trẻ lật hết lượt đầu theo ý mình, đó là cách trẻ nắm toàn cảnh. Lần sau, chọn một hai trang có chi tiết vui và hỏi trẻ tìm một thứ cụ thể. Biến việc nhìn tranh thành trò tìm đồ thường giữ trẻ lại lâu hơn.
Sách tranh có rất ít chữ có tính là sách không chữ không?
Sách có vài tiếng kêu hoặc một hai từ mỗi trang thường được xếp chung nhóm sách không chữ, vì câu chuyện vẫn do tranh kể là chính. Cách đọc giống nhau: người lớn và trẻ cùng kể từ tranh, những từ có sẵn chỉ là điểm nhấn.
