Trẻ dưới 3 tuổi là lứa thiếu chỗ học công lập nhất trong hệ thống mầm non Việt Nam, vì phổ cập, kể cả theo nghị quyết mới năm 2025, chỉ bắt đầu từ 3 tuổi, và một chỗ nhà trẻ tốn nhiều người, nhiều diện tích hơn hẳn một chỗ mẫu giáo. Khoảng trống rơi đúng vào lúc mẹ hết sáu tháng nghỉ thai sản và quay lại làm việc. Hiện nay, người gánh khoảng trống này chủ yếu là ông bà, người mẹ chấp nhận nghỉ việc hoặc giảm việc, và các nhóm trẻ ngoài công lập.
Đây không chỉ là chuyện riêng từng gia đình. Nó ảnh hưởng tới việc làm của phụ nữ, tới quyết định sinh con, và tới chất lượng chăm sóc trong những năm não bộ trẻ phát triển nhanh nhất. Bài này giải thích vì sao khoảng trống hình thành, ai đang gánh và với cái giá nào, các nước khác đã làm gì, và gia đình có thể xoay xở ra sao trong lúc chờ chính sách.
Khoảng trống bắt đầu từ tháng thứ sáu
Bộ luật Lao động 2019 cho lao động nữ nghỉ thai sản sáu tháng. Khi hết thời gian này, phần lớn người mẹ làm công ăn lương phải quay lại làm việc, trong khi đứa trẻ mới khoảng sáu tháng tuổi. Luật Giáo dục 2019 cho phép cơ sở mầm non nhận trẻ từ 3 tháng tuổi, nhưng trong thực tế, nhiều trường công lập chỉ mở nhóm nhà trẻ từ khoảng 18 hoặc 24 tháng, và số nhóm rất ít so với lớp mẫu giáo.
Như vậy có một khoảng từ sáu tháng đến khoảng hai, ba tuổi mà gia đình gần như phải tự lo. Với gia đình có ông bà khỏe mạnh ở gần, khoảng này được lấp tự nhiên. Với gia đình trẻ ở thành phố, xa quê, cả hai vợ chồng đi làm, đây là giai đoạn căng thẳng nhất của việc nuôi con nhỏ.
Khoảng trống còn rộng hơn ở khu vực công nghiệp, nơi cha mẹ làm ca và không có người thân bên cạnh. Ở đó, nhóm trông trẻ tự phát nhận trẻ từ vài tháng tuổi mọc lên nhiều nhất, và đó cũng là nơi các rủi ro an toàn tập trung nhiều nhất, vì trẻ càng nhỏ càng cần người lớn kèm sát.
Vì sao một chỗ nhà trẻ tốn hơn một chỗ mẫu giáo
Mỗi người lớn chỉ chăm được ít trẻ. Trẻ dưới 3 tuổi cần được bế, cho ăn, thay tã, dỗ ngủ từng đứa. Điều lệ trường mầm non quy định sĩ số nhóm nhà trẻ thấp hơn lớp mẫu giáo và định mức giáo viên trên mỗi trẻ cao hơn. Chi phí lương, khoản lớn nhất của mọi cơ sở mầm non, vì thế tính trên mỗi trẻ cao hơn nhiều.
Cần không gian riêng và an toàn hơn. Phòng cho trẻ biết bò, tập đi phải có sàn mềm, không góc cạnh, khu vệ sinh và thay tã riêng, chỗ ngủ tách biệt. Thiết kế lại một phòng mẫu giáo thành phòng nhà trẻ tốn kém hơn người ta nghĩ.
Bữa ăn và giấc ngủ theo nhịp từng trẻ. Trẻ nhỏ ăn nhiều bữa, có trẻ còn bú sữa, có trẻ mới ăn dặm. Bếp và người nấu phải chuẩn bị nhiều kiểu thức ăn trong ngày.
Rủi ro sức khỏe cao hơn. Trẻ dưới 2 tuổi ốm vặt nhiều khi mới đi nhà trẻ, dễ lây bệnh cho nhau. Cơ sở cần nhân viên y tế, quy trình vệ sinh nghiêm, và thường xuyên có trẻ nghỉ, khiến chi phí cố định chia cho ít trẻ hơn.
Giáo viên nhà trẻ khó tuyển. Công việc nặng về thể chất và cảm xúc, ít người chọn chuyên sâu nhóm tuổi này, và giáo viên dễ chuyển sang dạy mẫu giáo khi có cơ hội.
Ai đang gánh khoảng trống, và với cái giá nào
Mỗi cách gia đình xoay xở đều có cái được và cái mất. Bảng dưới mô tả chung, không phán xét lựa chọn nào đúng hơn.
| Cách xoay xở | Cái được | Cái giá |
|---|---|---|
| Ông bà chăm cháu | Trẻ được người thân yêu thương chăm, chi phí tiền thấp | Sức khỏe ông bà, có khi phải rời quê lên thành phố; khác biệt cách nuôi giữa hai thế hệ |
| Mẹ nghỉ việc hoặc giảm việc | Mẹ tự chăm con trong giai đoạn đầu | Mất thu nhập, khó quay lại vị trí cũ, ảnh hưởng lương hưu và bảo hiểm xã hội lâu dài |
| Thuê người giúp việc tại nhà | Trẻ ở nhà quen thuộc, linh hoạt giờ | Chi phí cao, khó kiểm chất lượng chăm sóc, phụ thuộc một người |
| Gửi nhóm trẻ ngoài công lập | Có người chăm chuyên trách, có bạn cùng lứa | Chi phí, chất lượng không đều; nhóm không phép không ai giám sát |
| Gửi con về quê | Có người thân chăm, cha mẹ tiếp tục làm | Xa cha mẹ trong những năm gắn bó quan trọng, ít được tương tác với cha mẹ |
Đáng chú ý là hầu hết các cách đều dồn gánh nặng lên phụ nữ, hoặc người mẹ, hoặc bà. Khi bàn chính sách nhà trẻ, đây không chỉ là chuyện giáo dục mà là chuyện bình đẳng giới.
Hệ quả với việc làm và quyết định sinh con
Tổ chức Lao động Quốc tế trong nhiều báo cáo về kinh tế chăm sóc đã chỉ ra rằng thiếu dịch vụ chăm sóc trẻ nhỏ có giá phải chăng là một trong những lý do chính khiến phụ nữ rời thị trường lao động hoặc chuyển sang việc phi chính thức sau khi sinh con. Ở Việt Nam, tỷ lệ phụ nữ tham gia lao động vốn cao so với nhiều nước trong khu vực, nhưng điều đó không có nghĩa là gánh nặng chăm sóc nhẹ; nó thường có nghĩa là phụ nữ vừa đi làm vừa gánh phần lớn việc chăm con, và ông bà gánh phần còn lại.
Khoảng trống nhà trẻ cũng xuất hiện trong các cuộc thảo luận về mức sinh. Các thành phố lớn của Việt Nam có mức sinh thấp hơn mức thay thế từ nhiều năm, và chi phí, sự bất tiện của việc gửi trẻ nhỏ thường được các gia đình trẻ nhắc tới khi cân nhắc sinh thêm con. Nhà trẻ không phải lý do duy nhất, nhưng là một mảnh ghép có thể tác động được bằng chính sách.
Cuối cùng là chất lượng chăm sóc. Những năm dưới 3 tuổi là lúc tương tác người lớn có ý nghĩa lớn nhất với ngôn ngữ và cảm xúc của trẻ. Một đứa trẻ được ông bà yêu thương chăm hoặc ở nhà trẻ có cô gần gũi đều có thể phát triển tốt. Rủi ro thật sự là khi khoảng trống bị lấp bằng chỗ trông giữ quá đông, người trông kiệt sức, hoặc trẻ ngồi trước màn hình cả ngày.
Các nước đã làm gì với khoảng trống này
Thụy Điển và các nước Bắc Âu. Chính quyền địa phương ở Thụy Điển có nghĩa vụ bảo đảm chỗ ở cơ sở mầm non cho trẻ từ 1 tuổi khi cha mẹ có nhu cầu, kèm chế độ nghỉ phép cha mẹ dài có chia cho cả bố. Học phí có trần, tính theo thu nhập gia đình.
Đức. Từ năm 2013, trẻ từ 1 tuổi ở Đức có quyền pháp lý được nhận chỗ ở cơ sở chăm sóc ban ngày. Quyền này buộc các địa phương mở rộng nhanh số chỗ, dù đến nay nhiều thành phố vẫn thiếu.
Nhật Bản. Nhật từng có danh sách dài trẻ chờ chỗ nhà trẻ ở các đô thị lớn, một vấn đề được gọi bằng tên riêng và trở thành chủ đề chính sách lớn. Chính phủ mở rộng số chỗ và hỗ trợ cơ sở nhỏ, nhận ít trẻ, đặt trong khu dân cư.
Hàn Quốc. Hàn Quốc mở rộng mạnh chăm sóc trẻ được Nhà nước chi trả trong những năm 2010, cùng các chính sách hỗ trợ cha mẹ, trong bối cảnh mức sinh rất thấp. Kinh nghiệm cho thấy chỉ có chỗ học thôi chưa đủ để thay đổi quyết định sinh con nếu giờ làm việc vẫn quá dài.
Bài học chung. Các nước giải quyết được khoảng trống thường kết hợp ba thứ: nghỉ phép cha mẹ đủ dài, chỗ nhà trẻ được bảo đảm bằng luật hoặc bằng ngân sách, và hỗ trợ chất lượng cho các cơ sở nhỏ trong khu dân cư.
Lời giải đang được bàn ở Việt Nam
Ở Việt Nam, các hướng đang được thảo luận và thực hiện gồm: mở thêm nhóm nhà trẻ ở trường công lập, nhất là ở đô thị và khu công nghiệp; hỗ trợ khu vực ngoài công lập qua chính sách cho cơ sở độc lập, cho giáo viên và cho con công nhân theo Nghị định 105/2020; khuyến khích doanh nghiệp hỗ trợ gửi trẻ theo trách nhiệm trong Bộ luật Lao động 2019.
Khi phổ cập mầm non mở rộng xuống trẻ 3 tuổi, có một rủi ro cần để ý: trường công dồn chỗ cho trẻ 3 tuổi trở lên để đạt chuẩn mới, và nhóm nhà trẻ càng bị đẩy ra ngoài. Ngược lại, nếu được tính toán, chính các phòng học được đầu tư cho phổ cập có thể được thiết kế để linh hoạt dùng cho cả nhóm nhà trẻ.
Một hướng ít tốn kém là hỗ trợ cha mẹ trong những tháng đầu sau khi hết nghỉ thai sản: thời gian làm việc linh hoạt, làm việc từ xa với vị trí phù hợp, nghỉ không lương có bảo vệ việc làm. Những chính sách này thuộc về luật lao động và quy chế doanh nghiệp nhiều hơn là ngành giáo dục, nhưng chúng làm khoảng trống hẹp lại.
Gia đình xoay xở thế nào trong lúc chờ
Trong khi chính sách còn đang được hoàn thiện, đây là những cách các gia đình trẻ thường kết hợp. Việc chăm sóc trẻ cụ thể ở nhà là một chủ đề khác; ở đây chỉ bàn chuyện sắp xếp người và thời gian.
- Tính trước từ khi mang thai: hỏi trường công gần nhà nhận trẻ từ bao nhiêu tháng, mỗi năm nhận bao nhiêu, đăng ký khi nào.
- Hỏi doanh nghiệp về trợ cấp gửi trẻ, trường liên kết, giờ làm linh hoạt cho cha mẹ có con nhỏ trước khi quay lại làm việc.
- Cân nhắc lệch ca giữa hai vợ chồng trong vài tháng đầu, nếu công việc cho phép, để luôn có một người ở nhà.
- Nếu ông bà lên giúp, bàn trước thời gian, chia việc, nghỉ ngơi cho ông bà, để sự giúp đỡ không thành gánh nặng sức khỏe.
- Một số gia đình trong cùng khu chung cư hay xóm trọ thỏa thuận trông giúp nhau theo ngày; cách này cần người lớn đáng tin và số trẻ ít.
- Khi gửi nhóm trẻ, chọn nơi có giấy phép, và để giai đoạn làm quen kéo dài vài tuần thay vì gửi cả ngày ngay từ đầu.
Không có cách nào hoàn hảo. Điều đáng làm là bàn trước trong gia đình, càng sớm càng tốt, để không phải chọn vội trong tuần cuối của kỳ nghỉ thai sản.
Câu hỏi thường gặp
Trường mầm non công lập nhận trẻ từ mấy tháng tuổi?
Luật cho phép cơ sở mầm non nhận trẻ từ 3 tháng tuổi, nhưng mỗi trường tự quyết định nhóm tuổi nhỏ nhất theo điều kiện phòng, giáo viên. Nhiều trường công chỉ nhận từ khoảng 18 hoặc 24 tháng. Cách chắc nhất là hỏi trực tiếp trường gần nhà và xã phường về kế hoạch tuyển sinh nhà trẻ năm đó.
Vì sao học phí nhóm nhà trẻ tư thục cao hơn lớp mẫu giáo?
Vì trẻ dưới 3 tuổi cần nhiều người lớn hơn trên mỗi trẻ, cần phòng riêng an toàn, bữa ăn theo từng nhịp và chăm sóc vệ sinh liên tục. Lương giáo viên là khoản chi lớn nhất, nên khi mỗi cô chỉ chăm được ít trẻ, chi phí trên mỗi trẻ tăng lên rõ rệt so với lớp mẫu giáo.
Phổ cập mầm non cho trẻ 3 đến 5 tuổi có giúp được trẻ dưới 3 tuổi không?
Không trực tiếp, vì phổ cập bắt đầu từ 3 tuổi. Gián tiếp, nó có thể giúp nếu địa phương xây thêm trường và thiết kế phòng học linh hoạt. Nhưng cũng có rủi ro trường dồn chỗ cho trẻ trong diện phổ cập và thu hẹp nhóm nhà trẻ, nên các gia đình nên theo dõi kế hoạch của địa phương.
Mẹ có thể nghỉ thêm sau sáu tháng thai sản không?
Bộ luật Lao động cho phép người lao động thỏa thuận nghỉ thêm không hưởng lương sau khi hết thời gian nghỉ thai sản, nếu người sử dụng lao động đồng ý. Người lao động cũng có thể đề nghị làm việc linh hoạt. Điều khoản cụ thể nên xem trong hợp đồng, nội quy và thỏa ước lao động tập thể của nơi làm việc.
Có nên gửi trẻ 6 tháng tuổi đi nhà trẻ không?
Đây là quyết định riêng của mỗi gia đình, tùy hoàn cảnh và chất lượng nơi gửi. Điều các nhà nghiên cứu nhấn mạnh là trẻ nhỏ cần người chăm ổn định, gần gũi và đáp lại trẻ, ít trẻ trên mỗi người lớn. Một nơi đáp ứng được những điều đó an toàn hơn nhiều so với một nơi rẻ nhưng quá đông.
Doanh nghiệp có nghĩa vụ gì với lao động có con dưới 3 tuổi?
Bộ luật Lao động 2019 đặt trách nhiệm hỗ trợ xây dựng nhà trẻ, lớp mẫu giáo hoặc hỗ trợ một phần chi phí gửi trẻ, cùng các quy định bảo vệ lao động nữ nuôi con dưới 12 tháng như thời gian nghỉ trong ngày và hạn chế làm đêm, làm thêm giờ. Chi tiết nên đối chiếu với văn bản hiện hành.
