Con của công nhân khu công nghiệp khó vào mầm non chủ yếu vì hai khoảng trống chồng lên nhau: giờ làm theo ca của cha mẹ lệch hẳn giờ mở cửa của trường công, và quanh các khu công nghiệp số chỗ học công lập không tăng kịp số trẻ của dân nhập cư. Kết quả là nhiều trẻ được gửi ở nhóm trông trẻ tự phát gần dãy trọ, hoặc gửi về quê cho ông bà. Đã có những lời giải, từ trường mầm non do doanh nghiệp xây, nhóm trẻ độc lập được hỗ trợ, tới trách nhiệm của người sử dụng lao động trong Bộ luật Lao động 2019, nhưng chưa lời giải nào phủ hết.
Bài này nhìn vấn đề từ phía hệ thống: vì sao khoảng trống hình thành, ai đang có trách nhiệm gì, mô hình nào đang chạy và mỗi mô hình vướng ở đâu. Phần cuối là những việc gia đình công nhân, công đoàn cơ sở và doanh nghiệp có thể bắt đầu ngay.
Khoảng trống nằm ở đâu: giờ ca và giờ trường
Trường mầm non công lập thường đón trẻ từ khoảng sáu rưỡi, bảy giờ sáng và trả trẻ khoảng bốn giờ rưỡi, năm giờ chiều, nghỉ thứ Bảy, Chủ nhật, nghỉ lễ và có kỳ nghỉ hè dài. Nhà máy lại chạy theo ca: ca sáng có thể bắt đầu từ sáu giờ, ca chiều kết thúc lúc mười giờ đêm, có tuần tăng ca, có tháng làm cả thứ Bảy. Một cặp vợ chồng cùng làm ca xoay vòng gần như không thể khớp lịch của trường công, dù trường ở ngay cạnh.
Khoảng trống thứ hai là thời gian trong năm. Trẻ ốm vài ngày phải nghỉ học, nhưng xin nghỉ ở nhà máy lại ảnh hưởng tới thu nhập và chuyên cần. Kỳ nghỉ hè của trường không trùng với lịch nghỉ của doanh nghiệp. Vì thế ngay cả khi đã có chỗ ở trường công, nhiều gia đình vẫn phải có một người trông thêm, thường là ông bà được đón lên hoặc một nhóm trông trẻ ngoài giờ.
Khoảng trống thứ ba là chỗ học cho trẻ dưới 3 tuổi. Lao động nữ trong nhà máy thường quay lại làm việc khi con mới khoảng sáu tháng, đúng lúc hết thời gian nghỉ thai sản theo luật. Nhóm nhà trẻ công lập cho lứa tuổi này rất hiếm ở vùng ven đô, nên đây là chỗ nhóm trông trẻ tự phát mọc lên nhiều nhất.
Vì sao trường công quanh khu công nghiệp thiếu chỗ
Dân số tăng nhanh hơn tốc độ xây trường. Một khu công nghiệp mới có thể kéo về hàng chục nghìn lao động trong vài năm, trong khi xây một trường mầm non công lập cần đất, vốn đầu tư công, thủ tục và tuyển giáo viên. Quy hoạch trường học thường tính theo dân số thường trú, nên đi sau dân số thật của các phường xã công nghiệp.
Đất ở vùng ven đắt và bị chia nhỏ. Quanh khu công nghiệp, đất được dùng cho nhà trọ và dịch vụ, rất khó dành ra một khu đất đủ lớn cho trường mầm non đạt chuẩn diện tích, sân chơi và lối thoát hiểm.
Dân nhập cư biến động. Công nhân đổi chỗ làm, đổi nhà trọ, có năm về quê. Địa phương khó dự báo cần bao nhiêu chỗ cho năm sau, và nhiều trẻ không có mặt trong dữ liệu cư trú để được tính vào kế hoạch.
Giáo viên mầm non thiếu ở chính những nơi này. Công việc nặng, thu nhập không cao, giờ làm dài; vùng công nghiệp lại có chi phí sống tăng. Trường công và cơ sở tư thục đều khó giữ giáo viên ổn định.
Phổ cập ưu tiên trẻ 5 tuổi. Khi phải chọn, trường công dành chỗ cho trẻ 5 tuổi trước để giữ chuẩn phổ cập. Trẻ nhà trẻ và trẻ 3 tuổi là những lứa bị đẩy sang khu vực ngoài công lập.
Các mô hình đang có và giới hạn của từng mô hình
Không có một mô hình duy nhất cho mọi khu công nghiệp. Bảng dưới gom các cách làm đang có ở Việt Nam theo cách mô tả chung, không gắn tên cơ sở cụ thể.
| Mô hình | Ai đứng ra | Điểm mạnh | Giới hạn |
|---|---|---|---|
| Mở rộng trường công lập trên địa bàn | Chính quyền xã phường, Sở GD&ĐT | Học phí thấp, chương trình chuẩn, giáo viên đạt chuẩn | Chậm, phụ thuộc đất và ngân sách; giờ đón trả không khớp ca |
| Trường mầm non do doanh nghiệp hoặc khu công nghiệp xây | Doanh nghiệp lớn, công ty hạ tầng khu công nghiệp, có khi cùng tổ chức công đoàn | Đặt gần nơi làm, có thể điều chỉnh giờ theo ca | Chỉ doanh nghiệp lớn làm được; số chỗ có hạn |
| Nhóm trẻ, lớp mẫu giáo độc lập được cấp phép | Cá nhân, hộ kinh doanh | Gần dãy trọ, linh hoạt giờ, nhận trẻ nhỏ | Chất lượng không đều, giáo viên dễ biến động |
| Giữ trẻ ngoài giờ tại trường công | Nhà trường, theo thỏa thuận với phụ huynh | Trẻ ở lại môi trường quen thuộc | Thêm chi phí, không phủ được ca đêm |
| Nhóm trông trẻ tự phát chưa cấp phép | Người dân trong xóm trọ | Rẻ, nhận cả giờ khuya | Không ai kiểm an toàn, chương trình, số trẻ; trẻ không được tính là đã đi học |
Đọc bảng sẽ thấy mô hình nào gần nơi làm và linh hoạt giờ thì thường khó giữ chất lượng, mô hình nào chất lượng ổn định thì lại cứng giờ. Lời giải bền vững thường là kết hợp: trường công làm xương sống, cơ sở độc lập được hỗ trợ và giám sát để lấp chỗ trống, doanh nghiệp góp phần ở chỗ mình mạnh.
Khung pháp lý: ai có trách nhiệm gì
Bộ luật Lao động 2019, trong phần quy định riêng với lao động nữ và bảo đảm bình đẳng giới, đặt trách nhiệm cho người sử dụng lao động giúp đỡ, hỗ trợ xây dựng nhà trẻ, lớp mẫu giáo hoặc hỗ trợ một phần chi phí gửi trẻ cho người lao động. Câu chữ là "giúp đỡ, hỗ trợ", nên doanh nghiệp có nhiều cách thực hiện, từ góp vốn xây trường đến trả trợ cấp gửi trẻ hằng tháng. Đây là điểm công đoàn cơ sở có thể đưa vào thương lượng tập thể.
Về phía Nhà nước, Nghị định 105/2020/NĐ-CP về chính sách phát triển giáo dục mầm non có các khoản dành riêng cho khu công nghiệp: hỗ trợ trẻ là con công nhân, người lao động đang học ở cơ sở mầm non dân lập, tư thục được cấp phép; hỗ trợ giáo viên làm việc ở các cơ sở ấy; hỗ trợ một lần về đồ dùng, đồ chơi cho cơ sở độc lập ở địa bàn có khu công nghiệp. Trước đó, năm 2014, Thủ tướng đã có đề án riêng về hỗ trợ phát triển nhóm trẻ độc lập tư thục ở khu công nghiệp, khu chế xuất.
Mức hỗ trợ, đối tượng và hồ sơ cụ thể được trình bày ở danh mục Chính sách hỗ trợ gia đình của trang, vì địa phương có thể quy định mức cao hơn mức tối thiểu và văn bản có thể đã được sửa đổi. Điều cần nhớ ở đây là: con công nhân học ở cơ sở tư thục được cấp phép không hề nằm ngoài chính sách, và cơ sở không có giấy phép thì không nhận được những khoản hỗ trợ này.
Doanh nghiệp có thể làm gì, theo đúng quy mô của mình
Trách nhiệm theo Bộ luật Lao động không chỉ dành cho tập đoàn lớn. Tùy số lao động có con nhỏ và khả năng tài chính, doanh nghiệp có thể chọn một hoặc vài cách sau:
- Khảo sát nội bộ xem bao nhiêu lao động có con dưới 6 tuổi, con đang được gửi ở đâu, gửi về quê bao nhiêu; không có con số này thì mọi chính sách đều là đoán.
- Trả trợ cấp gửi trẻ hằng tháng, công khai điều kiện nhận, ghi vào quy chế hoặc thỏa ước lao động tập thể.
- Ký thỏa thuận với một hoặc vài trường mầm non gần nhà máy để giữ chỗ cho con người lao động, có thể kèm góp kinh phí giữ trẻ ngoài giờ.
- Với doanh nghiệp lớn hoặc công ty hạ tầng khu công nghiệp: dành đất, góp vốn xây trường mầm non và giao cho đơn vị có chuyên môn vận hành, tránh để bộ phận hành chính nhà máy tự điều hành một trường học.
- Sắp xếp ca cho lao động có con nhỏ: ưu tiên ca ngày, hạn chế tăng ca đột xuất, cho phép đổi ca khi con ốm.
- Bố trí phòng vắt và trữ sữa cho lao động nữ nuôi con nhỏ, việc pháp luật đã quy định với nơi có đông lao động nữ.
- Phối hợp với công đoàn và xã phường để công nhân biết hỗ trợ của Nhà nước và nộp hồ sơ đúng hạn.
Những việc này không phải từ thiện. Doanh nghiệp giữ được lao động lành nghề, giảm nghỉ đột xuất, và người lao động yên tâm hơn khi con có chỗ học gần.
Gia đình công nhân bắt đầu từ đâu
Khi con sắp đến tuổi gửi, trình tự dưới đây giúp gia đình không bỏ sót quyền lợi. Việc chọn và đánh giá từng nhóm trẻ cụ thể là một chủ đề riêng; ở đây chỉ nói những bước để được hệ thống ghi nhận và hỗ trợ.
- Đăng ký tạm trú cho cả nhà ở nơi đang thuê trọ, kể cả con nhỏ. Không có tạm trú, con khó được xét vào trường công và khó nhận hỗ trợ.
- Viết ra lịch ca thật của hai vợ chồng trong một tháng, xem khung giờ nào cần người trông. Câu hỏi đúng không phải "gửi ở đâu" mà là "cần trông từ mấy giờ đến mấy giờ".
- Hỏi trường mầm non công lập gần nhà về chỗ học, giờ đón trả, có giữ trẻ ngoài giờ không.
- Hỏi phòng nhân sự hoặc công đoàn cơ sở xem doanh nghiệp có trợ cấp gửi trẻ, có trường liên kết không.
- Nếu phải gửi ở cơ sở tư thục, hỏi cơ sở về giấy phép hoạt động giáo dục và về hồ sơ nhận hỗ trợ cho con công nhân.
- Giữ hợp đồng lao động, xác nhận của doanh nghiệp, giấy khai sinh của con; đây là những giấy tờ thường cần khi xin hỗ trợ.
Nếu cả nhà tính gửi con về quê, hãy đọc thêm bài về trẻ ở quê với ông bà trong cùng danh mục để biết cách giữ cho con vẫn được đến lớp ở quê.
Những câu hỏi chưa có lời đáp tốt
Ca đêm là khoảng trống lớn nhất. Không trường mầm non nào được thiết kế để giữ trẻ qua đêm, và cũng không nên như vậy với trẻ nhỏ. Với gia đình mà cả hai người làm ca đêm, lời giải thường là đổi ca để có một người ở nhà, hoặc đón ông bà lên. Doanh nghiệp sắp xếp ca hợp lý cho cha mẹ có con nhỏ là cách thực tế hơn mọi mô hình trường.
Trẻ ốm là khoảng trống thứ hai. Trẻ mầm non ốm vặt nhiều, đặc biệt trong năm đầu đi học. Ở một số nước có chế độ nghỉ chăm con ốm được trả lương. Ở Việt Nam, Luật Bảo hiểm xã hội có chế độ ốm đau khi con dưới 7 tuổi ốm, với số ngày nghỉ tối đa mỗi năm theo tuổi của con; nhiều công nhân không biết hoặc ngại dùng. Đây là thông tin công đoàn nên phổ biến.
Câu hỏi thứ ba là chất lượng. Một chỗ học gần, rẻ, linh hoạt giờ nhưng một người trông quá đông trẻ thì giải quyết được nỗi lo của cha mẹ nhưng chưa giải quyết được nhu cầu của đứa trẻ. Nâng chất lượng các nhóm trẻ độc lập quanh khu công nghiệp, bằng hỗ trợ chuyên môn từ trường công và giám sát của xã phường, là phần việc dài hơi nhất.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp có bắt buộc phải xây nhà trẻ cho con công nhân không?
Bộ luật Lao động 2019 không bắt mọi doanh nghiệp tự xây nhà trẻ. Luật đặt trách nhiệm giúp đỡ, hỗ trợ xây dựng nhà trẻ, lớp mẫu giáo hoặc hỗ trợ một phần chi phí gửi trẻ, nên doanh nghiệp có thể chọn trả trợ cấp, liên kết với trường hay góp vốn. Mức và cách làm thường được thỏa thuận qua thỏa ước lao động tập thể.
Con công nhân học ở nhóm trẻ tư thục có được Nhà nước hỗ trợ không?
Có chính sách hỗ trợ trẻ là con công nhân, người lao động làm việc ở khu công nghiệp đang học tại cơ sở mầm non dân lập, tư thục được cấp phép, theo Nghị định 105/2020 về phát triển giáo dục mầm non. Điều kiện quan trọng là cơ sở phải có giấy phép; mức hỗ trợ và hồ sơ nên hỏi cơ sở và xã phường vì có thể thay đổi.
Vì sao trường công gần khu công nghiệp không mở cửa sớm hơn để hợp giờ ca?
Mở sớm, đóng muộn nghĩa là cần thêm giáo viên, thêm chi phí và kéo dài ngày làm việc của đội ngũ vốn đã nặng. Một số trường có giữ trẻ ngoài giờ theo thỏa thuận với phụ huynh, có thu thêm phí. Muốn mở rộng, thường cần nguồn hỗ trợ từ địa phương hoặc doanh nghiệp, không chỉ từ ngân sách trường.
Con ốm phải nghỉ học thì công nhân có được nghỉ làm hưởng bảo hiểm không?
Luật Bảo hiểm xã hội có chế độ ốm đau cho người lao động phải nghỉ chăm con dưới 7 tuổi bị ốm, với số ngày tối đa mỗi năm tùy tuổi của con và cần giấy tờ của cơ sở khám chữa bệnh. Người lao động nên hỏi bộ phận nhân sự hoặc công đoàn về thủ tục cụ thể và mức hưởng theo văn bản hiện hành.
Gửi con ở nhóm trông trẻ không phép có gì đáng lo?
Không có cơ quan nào kiểm số trẻ trên mỗi người trông, điều kiện phòng cháy, vệ sinh, bữa ăn, hay người trông có được đào tạo không. Trẻ cũng không được tính là đã đi học mầm non và không nhận được các hỗ trợ dành cho con công nhân. Nếu tạm thời chưa có lựa chọn khác, cha mẹ nên đến thăm thường xuyên vào những giờ không báo trước.
Công đoàn cơ sở giúp được gì trong chuyện gửi con?
Công đoàn có thể khảo sát nhu cầu gửi trẻ của công nhân, đưa trợ cấp gửi trẻ hay giữ chỗ ở trường vào thương lượng thỏa ước, phổ biến chính sách hỗ trợ của Nhà nước, và hướng dẫn hồ sơ. Ở một số nơi, tổ chức công đoàn cấp trên còn tham gia xây dựng thiết chế cho công nhân, trong đó có nhà trẻ.
