Có. Con của gia đình ở trọ vẫn nhận được phần lớn chính sách mầm non ở nơi đang sống: miễn học phí khi học trường công, hỗ trợ học phí khi học trường tư được cấp phép, hỗ trợ cho con công nhân khu công nghiệp. Những khoản này gắn với nơi con học và nơi cha mẹ làm việc. Một số khoản khác lại gắn với nơi thường trú hoặc nơi hộ được rà soát, như diện vùng đặc biệt khó khăn hay hộ nghèo, nên cần giấy tờ từ quê.
Từ khi Luật Cư trú 2020 có hiệu lực ngày 1/7/2021 và sổ hộ khẩu giấy hết giá trị sau năm 2022, thông tin cư trú nằm trên cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư. Câu hỏi "không có hộ khẩu ở đây thì con có được gì không" vì thế đã khác trước. Bài này tách từng khoản theo nơi nó gắn vào, chỉ cách đăng ký tạm trú cho cả con, và cách lấy giấy tờ ở quê khi không về được.
Nơi cư trú quyết định những gì, và không quyết định những gì
Với gia đình di cư, có bốn "nơi" liên quan đến chính sách cho con: nơi thường trú, thường là ở quê; nơi tạm trú, chỗ đang thuê trọ; nơi con học; và nơi cha mẹ làm việc. Mỗi chính sách bám vào một nơi khác nhau. Hiểu rõ khoản nào bám vào nơi nào là bước đầu để không bỏ sót và không chạy nhầm cửa.
Ở bậc mầm non, việc nhận trẻ vào trường công lập thường dựa trên địa bàn cư trú, bao gồm cả tạm trú, và tuỳ chỉ tiêu của từng trường. Ở những khu đông người nhập cư, trường công thường không đủ chỗ, nên trẻ có đăng ký tạm trú có thể vẫn phải chờ hoặc học trường tư. Khi đã vào được trường, việc miễn học phí áp dụng chung, không phân biệt con có thường trú ở đó hay không.
Cũng cần nói rõ: việc chưa có thường trú ở nơi đang sống không làm con mất quyền đi học. Luật Giáo dục và Luật Trẻ em đều coi giáo dục là quyền của mọi trẻ. Điều cư trú ảnh hưởng là thứ tự ưu tiên khi trường công thiếu chỗ và giấy tờ cần nộp cho từng khoản, chứ không phải quyền được học.
Ngược lại, những chính sách đi theo hoàn cảnh của hộ gia đình, như hộ nghèo, cận nghèo, hay theo vùng như thôn, xã đặc biệt khó khăn, thường cần giấy tờ do nơi hộ được công nhận hoặc nơi thường trú cấp. Đây là chỗ gia đình xa quê hay vướng nhất.
Khoản nào bám vào nơi nào
Bảng dưới là cách hiểu chung để định hướng; hướng dẫn cụ thể của từng tỉnh có thể khác, hỏi trường của con khi làm hồ sơ.
| Chính sách | Bám vào | Gia đình ở trọ cần |
|---|---|---|
| Miễn học phí trường công lập | Nơi con học | Con có tên trong trường; không cần giấy ở quê |
| Hỗ trợ học phí trường tư được cấp phép | Nơi con học | Thông tin của trẻ, theo hướng dẫn của tỉnh nơi học |
| Hỗ trợ con công nhân khu công nghiệp | Nơi cha mẹ làm việc và nơi con học | Giấy xác nhận của doanh nghiệp, hợp đồng lao động |
| Hỗ trợ ăn trưa diện hộ nghèo, cận nghèo | Nơi hộ được công nhận | Giấy chứng nhận hộ nghèo, cận nghèo từ xã nơi công nhận |
| Hỗ trợ ăn trưa diện vùng đặc biệt khó khăn | Nơi thường trú của trẻ | Thông tin thường trú ở thôn, xã thuộc diện |
| Trợ cấp xã hội cho trẻ khuyết tật | Nơi cư trú, làm tại Uỷ ban nhân dân cấp xã | Hỏi xã nơi đang ở về việc tiếp nhận |
| Thẻ bảo hiểm y tế trẻ dưới sáu tuổi | Toàn quốc | Mã thẻ; khám ở nơi đăng ký ban đầu hoặc chuyển nơi đăng ký |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy ba khoản đầu, cũng là những khoản nhiều gia đình được nhận nhất, đều làm được ngay ở nơi đang ở. Hai khoản theo hộ và theo vùng mới cần đến giấy từ quê.
Đăng ký tạm trú cho cả nhà, gồm cả con
Đăng ký tạm trú là nghĩa vụ theo Luật Cư trú khi đến ở một nơi ngoài nơi thường trú từ ba mươi ngày trở lên, và cũng là thứ giúp mọi thủ tục cho con dễ hơn. Trình tự thường gặp:
- Thoả thuận với chủ nhà trọ: chủ nhà cần đồng ý cho đăng ký tạm trú tại chỗ ở hợp pháp của mình. Nhiều chủ trọ tự làm cho cả dãy.
- Chuẩn bị số định danh cá nhân của từng người, kể cả con nhỏ. Trẻ đã làm khai sinh thường đã có số định danh.
- Nộp hồ sơ tại công an xã, phường nơi đang ở, hoặc làm trực tuyến qua Cổng dịch vụ công hay ứng dụng định danh điện tử nếu đã có tài khoản.
- Khai đủ tên con trong hồ sơ tạm trú của gia đình. Đây là chi tiết hay bị bỏ sót khi chỉ người đi làm đăng ký.
- Sau khi được duyệt, thông tin tạm trú cập nhật vào cơ sở dữ liệu dân cư; có thể xin xác nhận thông tin cư trú khi nơi nào cần.
- Khi chuyển trọ, đăng ký lại ở nơi mới để thông tin cư trú của con không bị lệch với nơi con học.
Đăng ký tạm trú không làm mất thường trú ở quê. Hai thông tin cùng tồn tại, nên gia đình vẫn giữ được các quyền lợi gắn với quê nhà.
Con sinh ở nơi đang ở trọ: làm khai sinh ở đâu
Nhiều gia đình công nhân sinh con ở bệnh viện gần khu công nghiệp rồi băn khoăn có phải về quê làm khai sinh không. Theo Luật Hộ tịch 2014, việc đăng ký khai sinh làm tại Uỷ ban nhân dân cấp xã nơi cư trú của cha hoặc mẹ, và nơi cư trú gồm cả nơi tạm trú. Vì vậy, nếu cha hoặc mẹ đã đăng ký tạm trú ở nơi đang ở trọ, gia đình thường làm khai sinh được ngay tại xã, phường đó, không bắt buộc phải về quê.
Khai sinh là giấy đầu tiên và quan trọng nhất của con. Khi khai sinh, trẻ được cấp số định danh cá nhân; ở nhiều nơi, thủ tục khai sinh được làm liên thông với đăng ký thường trú và cấp thẻ bảo hiểm y tế cho trẻ dưới sáu tuổi, có thể làm trực tuyến. Hỏi bộ phận một cửa về cách làm liên thông để đỡ phải đi nhiều lần.
Thông tin trên giấy khai sinh, nhất là họ tên có dấu và ngày sinh, sẽ theo con suốt các năm đi học. Kiểm kỹ từng chữ trước khi ký. Sai một dấu thanh là đủ để sau này danh sách hỗ trợ ở trường mầm non bị trả lại vì không khớp với cơ sở dữ liệu dân cư.
Lấy giấy tờ ở quê khi không về được
Nhờ người thân xin giúp. Với giấy chứng nhận hộ nghèo, cận nghèo, người trong hộ ở quê có thể xin bản sao tại Uỷ ban nhân dân xã. Hỏi xã trước về giấy uỷ quyền nếu người đi xin không phải chủ hộ.
Hỏi về bản sao điện tử. Nhiều thủ tục đã có thể làm trực tuyến, và một số giấy tờ được cấp bản điện tử hoặc chứng thực bản sao điện tử từ bản chính. Hỏi xã nơi cấp xem giấy mình cần có làm được theo cách này không trước khi gửi bưu điện.
Gửi qua dịch vụ bưu chính công ích. Nhiều bộ phận một cửa nhận hồ sơ và trả kết quả qua bưu điện. Nếu cần bản gốc, cách này an toàn hơn gửi xe khách.
Tính thời gian ngược từ hạn nộp. Hạn nộp hồ sơ ở trường của con thường rơi vào đầu năm học. Giấy từ quê có khi mất vài tuần mới đến tay, nên hỏi trường hạn nộp ngay từ lúc nhập học rồi tính lùi.
Giữ ảnh chụp mọi giấy tờ. Một bộ ảnh chụp rõ nét trong điện thoại giúp bạn trả lời nhanh khi trường hỏi, và là bằng chứng nếu giấy gốc thất lạc giữa đường.
Chuyển chỗ ở giữa năm học: giữ cho chính sách không đứt
Gia đình đi làm theo công trình, theo nhà máy hay chuyển trọ giữa năm là chuyện thường. Một danh sách việc cần làm khi con đổi trường:
- Báo trường cũ ngày con nghỉ, xin xác nhận số tháng con đã được tính hỗ trợ trong năm học.
- Xin hồ sơ của con: phiếu theo dõi sức khoẻ, nhận xét của cô, kế hoạch giáo dục cá nhân nếu có.
- Ở trường mới, kể rõ con đã được nhận những khoản nào ở trường cũ, đến tháng nào.
- Nộp lại đơn và giấy tờ cho các khoản theo diện, như hộ nghèo, khuyết tật, con công nhân khu công nghiệp.
- Đăng ký tạm trú ở nơi ở mới để thông tin khớp.
- Kiểm nơi đăng ký khám bệnh ban đầu của thẻ bảo hiểm y tế của con, đổi sang gần nơi mới nếu cần.
- Hỏi trường mới về hạn nộp hồ sơ cho đợt chi kế tiếp, vì danh sách ở trường mới có thể đã chốt trước khi con đến.
Mấy việc này mất chừng một, hai buổi, nhưng nếu bỏ qua, có khi con mất phần hỗ trợ của cả học kỳ vì không trường nào có tên con trong danh sách. Nếu biết trước sẽ chuyển, báo trường cũ sớm để họ ghi đúng tháng nghỉ vào danh sách gửi lên.
Khi con về quê ở với ông bà
Nhiều gia đình công nhân gửi con về quê cho ông bà chăm vài năm đầu, rồi đón lên khi con đến tuổi đi học hay khi cha mẹ ổn định hơn. Trong những năm con ở quê, chính sách đi theo nơi con học ở quê: trường mầm non ở xã nhận con, miễn học phí nếu là trường công, hỗ trợ ăn trưa nếu thuộc diện. Ông bà hoặc người trực tiếp chăm sóc có thể đứng ra làm hồ sơ với trường, nên cha mẹ cần để lại đủ giấy tờ và thông tin liên lạc.
Một chi tiết hay quên là giấy uỷ quyền chăm sóc, đưa đón con. Trường mầm non thường cần biết ai được đón trẻ. Viết một giấy tay nêu rõ ông bà là người chăm sóc, để lại số liên lạc của cha mẹ, giúp mọi việc ở trường thuận hơn.
Khi đón con lên thành phố, làm lại các bước như chuyển trường giữa năm: đăng ký tạm trú cho con, xin hồ sơ ở trường ở quê, nộp lại các khoản theo diện ở trường mới. Con chuyển chỗ đã đủ bỡ ngỡ; giấy tờ suôn sẻ giúp cha mẹ có thời gian ở bên con những tuần đầu.
Câu hỏi thường gặp
Con chưa đăng ký tạm trú có được nhận vào trường mầm non công lập không?
Tuỳ quy định tuyển sinh và chỉ tiêu của từng trường, từng địa phương. Có tạm trú thường là lợi thế vì nhiều nơi tuyển theo địa bàn cư trú. Cách chắc nhất là đăng ký tạm trú cho cả nhà, gồm con, ngay khi chuyển đến.
Thường trú ở xã đặc biệt khó khăn nhưng con học ở thành phố có được hỗ trợ ăn trưa không?
Diện vùng khó khăn dựa trên nơi thường trú của trẻ, nên về nguyên tắc vẫn có thể được xét. Tuy vậy, cách địa phương nơi con học áp dụng có thể khác nhau. Hỏi trường và chuẩn bị xác nhận thông tin cư trú của con để nộp kèm đơn.
Đăng ký tạm trú có mất phí không?
Đăng ký tạm trú có lệ phí theo quy định của Bộ Tài chính, mức thấp, và làm trực tuyến thường được thu thấp hơn hoặc được miễn giảm theo từng thời kỳ. Hỏi công an xã, phường nơi đang ở để biết mức hiện hành trước khi nộp.
Chủ trọ không chịu cho đăng ký tạm trú thì sao?
Đăng ký tạm trú cần sự đồng ý của chủ chỗ ở hợp pháp. Bạn nên nói rõ lý do là để làm giấy tờ đi học cho con. Nếu chủ trọ vẫn không đồng ý, hỏi công an phường về cách giải quyết, hoặc cân nhắc chọn chỗ trọ khác khi có điều kiện.
Thẻ bảo hiểm y tế của con đăng ký khám ở quê, lên thành phố có dùng được không?
Thẻ dùng được trên toàn quốc, nhưng quyền lợi tốt nhất khi khám ở nơi đăng ký ban đầu hoặc theo quy định chuyển tuyến. Nên đổi nơi đăng ký khám ban đầu sang gần nơi đang ở; thường được đổi vào đầu mỗi quý.
