Trẻ dưới ba tuổi không chịu ngồi yên nghe đọc, chỉ đòi đúng một cuốn, xé hay cắn sách, lật trang loạn xạ là những chuyện rất thường gặp và phần lớn phản ánh đúng cách trẻ ở tuổi đó học. Người lớn không cần bắt trẻ ngồi im, không cần đổi sách liên tục; nên đọc khi trẻ đang vận động, chọn sách bền cho tay trẻ, đọc lại cuốn trẻ đòi và rút ngắn buổi đọc. Chỉ khi đi kèm những dấu hiệu khác về nghe, nói, giao tiếp thì mới cần hỏi bác sĩ nhi.
Nhiều phụ huynh bắt đầu đọc sách cho con với nhiều hào hứng, rồi nản sau một tuần vì con bỏ đi sau hai trang, hay chỉ muốn ngậm góc sách. Cảm giác "con mình không thích đọc" xuất hiện rất sớm, và nếu không hiểu đúng, người lớn dễ bỏ cuộc đúng lúc trẻ đang cần được tiếp tục. Phần dưới đi qua từng tình huống, giải thích vì sao trẻ làm vậy và cách xử lý.
Hiểu lầm hay gặp và thực tế phía sau
Bảng gom những kết luận phụ huynh hay rút ra quá sớm, đặt cạnh cách giải thích phù hợp hơn với sự phát triển của trẻ.
| Điều người lớn nghĩ | Thực tế thường gặp | Nên làm |
|---|---|---|
| Con chạy đi tức là con không nghe | Trẻ chập chững vừa chạy vừa nghe được; nhiều bé quay lại đúng trang mình thích | Cứ đọc tiếp, giữ giọng, đợi bé quay lại |
| Con đòi một cuốn mãi là con chán sách khác | Nghe lại là cách trẻ học từ và đoán trước câu chuyện | Đọc lại, thỉnh thoảng đặt cuốn mới bên cạnh |
| Con xé sách là hư, chưa nên cho cầm sách | Trẻ dưới hai tuổi khám phá đồ vật bằng tay và miệng | Chọn sách bìa cứng, sách vải; cho bé cầm cuốn riêng |
| Con chỉ lật nhanh, không cho đọc chữ | Bé đang luyện lật trang, một kỹ năng mới | Nói một câu ngắn mỗi trang theo nhịp bé lật |
| Con thích điện thoại hơn sách nên sách vô ích | Màn hình kích thích mạnh hơn, trẻ chưa tự điều chỉnh được | Bớt màn hình quanh giờ đọc, đọc lúc không có thiết bị |
| Con không chịu là do mình đọc dở | Giờ đọc, độ dài và loại sách thường là nguyên nhân hơn là giọng đọc | Đổi giờ, rút ngắn, cho bé chọn sách |
Điều chung của cả bảng: trẻ nhỏ không học bằng cách ngồi yên tiếp thu như học sinh lớp trên. Trẻ học bằng cách chạm, cử động, lặp lại và được người lớn đáp lại. Một buổi đọc trông lộn xộn với người lớn có thể là buổi rất hiệu quả với trẻ.
Trẻ chạy quanh, bò đi khi đang được đọc
Trẻ từ khoảng một tới hai tuổi rưỡi đang trong giai đoạn vận động rất mạnh: vừa biết đi, biết leo, mọi thứ xung quanh đều mời gọi. Ngồi yên năm phút là việc khó với các bé, bất kể đó là nghe đọc, ăn hay ngồi xe. Khi bé chạy đi giữa chừng, đó không phải bé từ chối cuốn sách mà là cơ thể bé cần cử động.
Cách hiệu quả là đọc ngay cả khi bé không nhìn sách. Người lớn ngồi yên một chỗ, tiếp tục đọc bằng giọng vui, đổi giọng ở những chỗ có tiếng kêu, tiếng động. Nhiều bé vừa chơi xe vừa nghe, và khi tới câu quen, bé quay lại chỉ vào trang hoặc nói theo. Nếu bé quay lại, cho bé xem tranh rồi đọc tiếp; nếu bé không quay lại sau vài trang, kết thúc nhẹ nhàng.
Một cách khác là chọn sách có hoạt động cho cơ thể: sách có những trang bảo "vỗ tay", "giậm chân", "nhảy như ếch", hay những bài đồng dao có động tác. Với trẻ hiếu động, đọc sách lúc bé đang tắm, đang nằm chuẩn bị ngủ, đang ngồi ghế ăn chờ cơm cũng dễ hơn, vì lúc đó bé ở yên một chỗ một cách tự nhiên.
Cuối cùng, đừng ép bằng cách giữ chặt bé trong lòng. Trẻ bị giữ sẽ vùng ra và gắn việc đọc sách với cảm giác bị gò bó. Thời gian nghe của trẻ sẽ tự dài ra theo tuổi; người lớn chỉ cần giữ nếp đọc đều để khi bé sẵn sàng, sách đã là thứ quen.
Trẻ chỉ đòi một cuốn sách, đọc tới lần thứ hai mươi
Vì sao trẻ thích nghe lại. Mỗi lần nghe lại, bé nhận ra thêm một chi tiết, nhớ thêm một từ, và đoán trước được câu tiếp theo. Cảm giác đoán đúng làm bé thấy mình giỏi. Câu chuyện quen cũng cho bé cảm giác an toàn, nhất là khi trong nhà có thay đổi như chuyển chỗ ở, có em bé, bố mẹ đi làm xa.
Nghe lại có lợi cho học từ. Các nghiên cứu về học từ qua sách tranh cho thấy trẻ ba tuổi nhớ từ mới tốt hơn khi được nghe cùng một câu chuyện nhiều lần so với nghe nhiều chuyện khác nhau. Đòi một cuốn mãi, vì vậy, là bé đang tự chọn cách học hiệu quả.
Người lớn chán thì làm gì. Đổi cách đọc: bỏ lửng câu cho bé nói, đọc giọng thì thầm, đọc giọng ông khổng lồ, đổi tên nhân vật thành tên bé. Hoặc cho bé "đọc" cho người lớn nghe. Câu chuyện vẫn là câu chuyện cũ, nhưng buổi đọc mới.
Mở rộng dần mà không ép. Đọc cuốn bé đòi trước, rồi đề nghị "giờ mình đọc thêm một cuốn ngắn nữa nhé". Đặt cuốn mới có cùng nhân vật hoặc cùng chủ đề với cuốn bé thích, như cùng một con vật, cùng tác giả.
Trẻ xé, cắn, ném sách
Trẻ dưới mười tám tháng khám phá thế giới bằng tay và miệng. Một trang giấy với bé là thứ có thể kéo, gập, nghe tiếng xoạt, đưa lên miệng nếm. Bé xé sách không phải vì hư hay không quý sách, mà vì chưa biết sách khác những đồ vật khác thế nào. Người lớn quát hay giật lại sách, bé sẽ học rằng sách là thứ người lớn không cho mình động vào.
Giải pháp đầu tiên là chọn đúng loại sách: sách bìa cứng trang dày, sách vải, sách nhựa. Những cuốn này chịu được tay và miệng trẻ. Sách giấy mỏng, sách quý, sách mượn thư viện thì người lớn cầm, bé chỉ xem. Có thể chia rõ: "Cuốn này của con, con cầm. Cuốn này mẹ cầm, mình cùng xem."
Giải pháp thứ hai là cho tay bé có việc khác để làm. Khi đọc sách giấy mỏng, đưa cho bé một cuốn bìa cứng để cầm, hoặc một đồ chơi nhỏ liên quan tới truyện. Hướng dẫn bé lật trang bằng cách cầm tay bé lật cùng mình, nói "lật nhẹ nhé".
Từ khoảng hai tuổi, có thể bắt đầu dạy cách giữ sách: cầm sách bằng hai tay, lật từ góc trên, đọc xong cất lên kệ. Khi sách rách, cùng bé dán lại bằng băng keo, nói chuyện về việc sách bị đau và mình chữa cho sách. Trẻ học giữ gìn qua những lần như vậy tốt hơn qua lời cấm.
Trẻ thích điện thoại, tivi hơn sách
Đây là băn khoăn rất phổ biến hiện nay. Màn hình có chuyển động nhanh, âm thanh, màu sắc liên tục, thứ mà một trang sách tĩnh không cạnh tranh nổi trong mắt trẻ nhỏ. Vài việc nên làm:
- Không đặt sách và điện thoại cạnh nhau như hai lựa chọn. Giờ đọc sách nên là lúc trong nhà không có màn hình bật, kể cả màn hình của người lớn.
- Giảm dần thời gian màn hình, nhất là trước giờ ngủ. Trẻ vừa xem video xong thường khó chuyển sang nghe đọc vì não còn ở nhịp nhanh.
- Chọn sách có yếu tố tương tác thật: lật mở, sờ chạm, có chỗ cho bé kêu, bé đếm. Những cuốn này cho bé việc để làm, gần với cảm giác "bấm" trên màn hình hơn.
- Người lớn đọc với năng lượng: đổi giọng, làm điệu bộ, dừng lại hồi hộp. Một người lớn đang chú ý vào bé là thứ màn hình không có.
- Không dùng sách làm hình phạt thay cho điện thoại, như "không được xem nữa, đi đọc sách đi". Cách nói đó biến sách thành thứ thay thế buồn tẻ.
- Khen khi bé tự mang sách tới. Những lần như vậy dù hiếm cũng nên được chú ý.
Các khuyến nghị về màn hình cho trẻ nhỏ của Hội Nhi khoa Hoa Kỳ (2016) và Tổ chức Y tế Thế giới (2019) đều khuyên hạn chế màn hình rất nhiều với trẻ dưới hai tuổi và không quá một giờ mỗi ngày với trẻ hai đến bốn, năm tuổi. Bớt màn hình không tự làm trẻ thích sách, nhưng nó mở ra khoảng thời gian để sách có cơ hội.
Những thay đổi nhỏ thường giúp ngay
Đổi giờ đọc. Nhiều gia đình chỉ đọc vào lúc tối muộn, khi trẻ đã quá mệt và cáu. Thử đọc vào buổi sáng ngày nghỉ, sau giấc ngủ trưa, hoặc ngay sau bữa xế. Một bé bỏ đi lúc chín giờ tối có thể ngồi nghe trọn cuốn lúc bốn giờ chiều.
Đổi chỗ đọc. Đọc ở chỗ có nhiều đồ chơi xung quanh thì đồ chơi thắng. Một góc ít đồ, một tấm thảm, một chiếc gối, hay ngay trên giường trước khi ngủ, giúp bé có ít thứ để phân tâm hơn. Có bé lại nghe tốt nhất khi ngồi trong chậu tắm, có bé khi nằm võng.
Cho bé chọn sách. Đưa ra hai cuốn và hỏi bé muốn cuốn nào. Được chọn, bé có lý do để ngồi lại. Nếu bé chọn cuốn sách mà người lớn thấy "quá dễ", cứ đọc; với bé, đó là cuốn đúng lúc.
Rút ngắn tới mức vừa thành công. Nếu bé chỉ nghe được hai trang, đọc hai trang và dừng khi bé còn vui, thay vì cố tới trang thứ năm rồi kết thúc bằng nước mắt. Buổi đọc kết thúc vui là lý do để có buổi sau.
Kể bằng lời của mình. Sách có nhiều chữ quá so với tuổi bé thì không cần đọc nguyên văn. Nhìn tranh và kể ngắn lại bằng câu đơn giản, giữ những câu lặp, câu có vần. Bé theo được thì sẽ ngồi lâu hơn.
Khi nào nên hỏi bác sĩ hoặc chuyên gia
Phần lớn trẻ không chịu nghe đọc là chuyện bình thường của tuổi và sẽ tự thay đổi. Nhưng việc đọc sách đều đặn cũng là dịp để người lớn quan sát con kỹ hơn. Nếu thấy những dấu hiệu như bé hầu như không quay lại khi được gọi tên, không phản ứng với tiếng động lớn, không chỉ tay vào đồ vật để cho người lớn xem, không bập bẹ hay nói được từ nào khi các bạn cùng tuổi đã nói, hoặc mất đi những từ, những kỹ năng đã từng có, thì nên mang các quan sát đó tới bác sĩ nhi.
Bác sĩ có thể khám thính lực, đánh giá sự phát triển và nếu cần thì giới thiệu tới chuyên gia ngôn ngữ trị liệu hay chuyên khoa phát triển. Không nên tự kết luận con bị một chứng bệnh nào đó từ những thông tin trên mạng, cũng không nên chờ đợi quá lâu với tâm lý "con trai nói muộn" khi có nhiều dấu hiệu cùng lúc. Can thiệp sớm, nếu cần, thường có ích hơn can thiệp muộn.
Trong khi chờ khám, cứ tiếp tục đọc và trò chuyện với con. Đọc sách không gây hại cho trẻ có chậm phát triển ngôn ngữ, và nhiều chuyên gia còn hướng dẫn phụ huynh dùng sách tranh làm công cụ luyện nói tại nhà. Ghi lại những gì quan sát được trong lúc đọc, như bé có chỉ tay không, bé có nói theo không, mang theo khi đi khám sẽ giúp bác sĩ hiểu con hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bé hai tuổi chỉ nghe được hai trang là bỏ đi, có phải bé thiếu tập trung không?
Thường là không. Thời gian chú ý vào một hoạt động của trẻ hai tuổi còn ngắn và tăng dần theo tuổi. Hai trang mỗi lần, vài lần trong ngày, đã là một nếp đọc tốt. Chọn sách ngắn hơn và đọc khi bé đang thoải mái thường giúp bé nghe lâu hơn.
Có nên thưởng kẹo, đồ chơi để bé chịu ngồi nghe đọc không?
Không nên. Thưởng vật chất làm bé coi việc đọc là thứ phải làm để được cái khác, không phải thứ vui tự thân. Phần thưởng tốt nhất của buổi đọc là sự chú ý, cái ôm và tiếng cười của người lớn trong lúc đọc.
Bé thích lật sách tự xem một mình, không cho người lớn đọc, có sao không?
Không sao, đó là dấu hiệu tốt. Bé đang tự làm quen với sách: cầm, lật, nhìn tranh, có khi lẩm bẩm kể. Để bé xem một mình một lúc, rồi ngồi cạnh và hỏi bé về trang bé đang xem. Không cần lúc nào cũng phải đọc nguyên văn.
Anh chị lớn đọc thì em nghe, bố mẹ đọc thì em bỏ đi, vì sao vậy?
Trẻ nhỏ thường rất thích anh chị, và anh chị đọc với nhịp, giọng gần với trẻ hơn. Đó là điều tốt, nên khuyến khích. Bố mẹ có thể ngồi cạnh khi anh chị đọc, học cách đọc vui hơn, và thỉnh thoảng thay vai.
Bé ba tuổi chỉ đòi xem tranh, không muốn nghe chữ, có nên ép đọc hết?
Không cần ép. Kể theo tranh, trò chuyện về tranh vẫn mang lại phần lớn lợi ích của việc đọc. Dần dần, đọc nguyên văn một hai câu ở những trang bé thích, nhất là câu có vần, câu lặp, để bé quen với lời văn trong sách.
Nếu bé ghét sách thật thì sao?
Hiếm có trẻ nhỏ ghét sách nói chung; thường bé không thích một kiểu đọc, một giờ đọc hay một loại sách. Thử thay đổi từng thứ một: giờ khác, sách khác về đúng thứ bé mê như xe, khủng long, con vật, người đọc khác. Nếu vẫn kéo dài kèm dấu hiệu khác về giao tiếp, hỏi bác sĩ nhi.
