Khi một đứa trẻ từ gia đình khác văn hoá tham gia nhóm chơi ở khu phố, chung cư hay khu trọ, việc quan trọng nhất của người lớn là làm cho bé thấy an toàn trước khi mong bé nói, chơi, hay "hoà nhập". Trẻ đang học một ngôn ngữ mới thường trải qua giai đoạn im lặng có khi kéo dài nhiều tuần, đó là bình thường. Gọi đúng tên bé, có một người lớn quen mặt đón mỗi lần, một bạn đồng hành cùng tuổi, vài từ bằng tiếng mẹ đẻ của bé, và nói chuyện được với gia đình là năm thứ giúp bé ở lại.
Bài viết cho người điều phối nhóm chơi cộng đồng, tủ sách khu phố, lớp sinh hoạt cuối tuần, và phụ huynh có con chơi cùng. "Khác văn hoá" ở đây gồm trẻ có bố mẹ người nước ngoài làm việc ở khu công nghiệp, trẻ có bố hoặc mẹ là người nước ngoài, trẻ người dân tộc thiểu số theo bố mẹ về thành phố, và cả trẻ từ một vùng miền xa mới chuyển tới.
Trẻ mới đến đang trải qua điều gì
Hãy tưởng tượng một em bé bốn tuổi vừa từ Hàn Quốc sang, hay vừa từ một bản vùng cao phía Bắc theo bố mẹ vào một khu công nghiệp phía Nam, đứng giữa một nhóm trẻ đang nói líu lo bằng thứ tiếng bé hiểu được rất ít. Mọi thứ đều mới: giọng nói, đồ ăn, trò chơi, cách người lớn gọi trẻ. Phản ứng thường gặp là bám chặt bố mẹ, đứng nhìn rất lâu, chỉ chơi một mình, hoặc ngược lại là cáu bẳn, đánh bạn vì không nói được điều mình muốn.
Nhà nghiên cứu Patton Tabors, trong cuốn One Child, Two Languages (1997) dựa trên quan sát trẻ học tiếng Anh như ngôn ngữ thứ hai trong lớp mầm non ở Mỹ, mô tả một chuỗi giai đoạn khá phổ biến. Đầu tiên trẻ có thể cố dùng tiếng mẹ đẻ dù không ai hiểu. Sau đó là một thời kỳ im lặng, trẻ không nói mà quan sát và lắng nghe, dùng cử chỉ để giao tiếp. Tiếp theo trẻ bắt đầu nói từng từ, từng cụm quen như "của con", "cho con chơi". Cuối cùng mới tới câu tự tạo. Thời gian từng giai đoạn rất khác nhau giữa các trẻ.
Điều người lớn cần nhớ là thời kỳ im lặng không phải là trẻ "chậm", "nhút nhát" hay "không chịu hợp tác". Trẻ đang làm việc rất nhiều trong đầu. Ép trẻ nói, hay đem trẻ ra trước nhóm để "chào các bạn đi con", thường làm giai đoạn này dài thêm.
Thử thách thường gặp và cách hỗ trợ
Bảng dưới gom những tình huống hay xảy ra trong vài tuần đầu ở nhóm chơi cộng đồng.
| Tình huống | Có thể do đâu | Người lớn làm gì |
|---|---|---|
| Trẻ đứng nhìn, không tham gia | Đang quan sát luật chơi, chưa hiểu lời hướng dẫn | Cho trẻ đứng gần, mời bằng cử chỉ, không ép; giao một việc không cần nói như phát bóng |
| Trẻ chỉ chơi với bạn cùng tiếng | Thấy an toàn khi được hiểu | Bình thường ở giai đoạn đầu; dần ghép thêm một bạn nói tiếng Việt vào nhóm nhỏ |
| Trẻ đánh, giành đồ | Không có từ để nói "cho tớ chơi với" | Dạy cử chỉ thay lời, như chạm vai rồi chỉ vào đồ chơi; dạy câu ngắn kèm động tác |
| Trẻ không ăn món chung | Lạ vị, hoặc gia đình kiêng theo phong tục hay sức khoẻ | Hỏi gia đình trước, cho phép mang đồ ăn riêng, không ép nếm |
| Bạn khác trêu tên hay giọng của trẻ | Tò mò, chưa được hướng dẫn | Dừng ngay, nói rõ không chê tên hay giọng ai; dạy cả nhóm đọc đúng tên bạn |
| Bố mẹ trẻ không tham gia, ít trả lời tin nhắn | Rào cản ngôn ngữ, giờ làm ca, chưa hiểu nhóm làm gì | Gửi thông tin ngắn, có hình; tìm một người làm cầu nối; gặp trực tiếp lúc đưa đón |
Không phải mọi khó khăn đều do khác văn hoá. Trẻ nào mới vào một nhóm cũng có thể nhút nhát hay hay giành đồ. Người lớn tránh gán mọi hành vi của trẻ cho "văn hoá nước bé", vì như vậy cũng là một kiểu rập khuôn.
Bốn tuần đầu: một kế hoạch đơn giản
Kế hoạch dưới đây áp dụng cho nhóm chơi sinh hoạt một đến ba buổi mỗi tuần. Nhóm sinh hoạt hằng ngày có thể rút ngắn.
- Trước buổi đầu: gặp gia đình, hỏi tên bé được gọi ở nhà, cách đọc đúng, bé thích gì, sợ gì, ăn kiêng gì, bé có biết vài từ tiếng Việt nào chưa. Ghi lại năm sáu từ tiếng mẹ đẻ của bé: chào, nước, đi vệ sinh, mẹ, có, không.
- Tuần một: cùng một người lớn đón bé mỗi buổi. Cho bố mẹ ở lại một lúc nếu bé cần. Chọn một trò không cần lời như nặn đất, xếp khối, chơi cát. Không bắt bé chào cả nhóm.
- Tuần hai: chọn một bạn đồng hành cùng tuổi, tính tình hiền, giao nhiệm vụ "dẫn bạn đi rửa tay, chỉ cho bạn chỗ để giày". Người lớn dùng câu ngắn kèm động tác, nhắc lại nhiều lần.
- Tuần ba: đưa một chi tiết quen của bé vào nhóm, như một bài hát, một trò chơi, một món ăn vặt từ nhà bé, nếu gia đình đồng ý. Cả nhóm học một câu chào bằng tiếng của bé.
- Tuần bốn: nói chuyện lại với gia đình về những gì đã thấy: bé thích chơi gì, đã nói được từ nào, có bạn nào thân. Hỏi gia đình thấy bé ở nhà ra sao.
- Sau bốn tuần, nếu bé vẫn rất căng thẳng, khóc nhiều, không ăn, cân nhắc giảm thời gian mỗi buổi hoặc để bố mẹ ở lại lâu hơn. Không có thời hạn chung cho mọi trẻ.
Kế hoạch này không thay cho tư vấn chuyên môn. Nếu sau nhiều tháng trẻ không nói bằng cả tiếng mẹ đẻ, hoặc gia đình lo về phát triển ngôn ngữ, nên gặp bác sĩ nhi hoặc chuyên gia ngôn ngữ trị liệu để đánh giá bằng cả hai thứ tiếng.
Tên gọi: việc nhỏ có sức nặng lớn
Đọc đúng tên trẻ là thể hiện tôn trọng. Tên là một phần bản sắc. Một đứa trẻ bị gọi sai tên suốt nhiều tuần, hay bị đặt cho một tên Việt "cho dễ gọi", nhận được thông điệp rằng con người thật của mình không được chấp nhận ở đây. Hỏi gia đình cách đọc, ghi phiên âm theo tiếng Việt cho người lớn trong nhóm nhớ.
Để gia đình quyết định tên gọi. Một số gia đình người nước ngoài chủ động muốn con dùng tên Việt khi sống ở Việt Nam. Đó là lựa chọn của họ. Điều cần tránh là người lớn trong nhóm tự đổi tên trẻ mà không hỏi.
Dạy các bạn khác đọc tên bạn mới. Biến việc học tên thành một trò chơi: cả nhóm nói to tên bạn theo nhịp vỗ tay. Trẻ nhỏ học tên lạ nhanh hơn người lớn rất nhiều.
Với trẻ người dân tộc thiểu số cũng vậy. Nhiều tên của người Ê Đê, Gia Rai, Mông có cách đọc riêng. Đọc đúng tên, không cười khi tên lạ tai, là bài học đầu tiên về tôn trọng cho cả nhóm.
Nói chuyện được với gia đình khi khác ngôn ngữ
Nhiều nhóm chơi cộng đồng thất bại với trẻ từ gia đình khác văn hoá không phải vì trẻ, mà vì người lớn hai bên không liên lạc được. Thông báo dài bằng tiếng Việt trong nhóm chat, lời nhắn qua điện thoại, giờ sinh hoạt đổi đột xuất đều có thể khiến gia đình bỏ cuộc mà không nói lý do.
Một vài cách đơn giản giúp ích: gửi thông tin ngắn, câu đơn, kèm hình minh hoạ hoặc ảnh chụp đồ cần mang. Dùng công cụ dịch máy cho những tin ngắn nhưng nhờ người biết tiếng kiểm lại những tin quan trọng như an toàn, sức khoẻ, vì máy dịch dễ sai nghĩa. Tìm một người làm cầu nối: một phụ huynh khác cùng quốc tịch, một nhân viên công ty biết hai thứ tiếng, một sinh viên tình nguyện. Gặp trực tiếp lúc đưa đón, mỉm cười và nói chậm, thường hiệu quả hơn mọi tin nhắn.
Gia đình mới chuyển đến cũng là một nguồn lực cho nhóm. Mời họ kể về quê hương, dạy một trò chơi, nấu một món, khi họ đã quen và sẵn sàng. Đừng mời quá sớm, vì những tuần đầu ở nơi mới, chính người lớn cũng đang căng thẳng như con mình.
Chuẩn bị cho các bạn trong nhóm
Kể trước một chút về bạn mới. "Tuần sau có bạn Ji-woo đến chơi. Bạn ấy từ Hàn Quốc sang, chưa nói nhiều tiếng Việt. Mình giúp bạn thế nào nhỉ?". Để trẻ tự nghĩ cách giúp, như chỉ đồ chơi, nắm tay dẫn đi.
Đọc một cuốn sách về chuyện mới đến. Sách tranh về một bạn nhỏ chuyển nhà, sang trường mới, không biết nói tiếng nơi đó giúp trẻ hiểu cảm giác của bạn mới mà không cần chỉ đích danh.
Dạy các bạn cách giao tiếp không lời. Chỉ tay, mỉm cười, đưa đồ chơi, làm mẫu. Trẻ học được rằng không cần chung ngôn ngữ vẫn chơi cùng được, và đó là bài học về đa văn hoá sống động nhất.
Khen khi trẻ giúp bạn. Khen cụ thể: "Con chỉ cho bạn chỗ rửa tay, bạn đỡ lo hơn rồi". Lời khen như vậy giúp cả nhóm thấy giúp bạn mới là việc đáng làm.
Vì sao việc này có ích cho cả nhóm, không chỉ cho bạn mới
Một bản tổng hợp lớn của Thomas Pettigrew và Linda Tropp đăng năm 2006, gom hơn năm trăm nghiên cứu, cho thấy tiếp xúc trực tiếp giữa các nhóm người nhìn chung làm giảm định kiến, và hiệu quả mạnh hơn khi tiếp xúc có điều kiện thuận lợi: các bên bình đẳng, cùng làm một việc, có người có uy tín ủng hộ. Một nhóm chơi cộng đồng được người lớn tổ chức chu đáo chính là môi trường như vậy.
Trẻ Việt chơi cùng một bạn Hàn, một bạn Ê Đê, một bạn từ miền Trung ra từ tuổi mầm non sẽ lớn lên với cảm giác khác biệt là bình thường. Trẻ cũng học được những kỹ năng mà sau này ở trường, ở nơi làm việc rất cần: kiên nhẫn khi người khác chưa hiểu mình, đoán ý qua cử chỉ, giải thích bằng nhiều cách.
Với người lớn trong khu phố, việc đón một gia đình mới cũng mở ra những quan hệ láng giềng mà thành phố đông đúc ngày càng hiếm. Một gia đình người nước ngoài được hàng xóm giúp tìm chợ, chỉ đường tới trạm y tế, rủ con đi chơi chung sẽ nhớ lâu khu phố ấy.
Câu hỏi thường gặp
Thời kỳ im lặng của trẻ học ngôn ngữ mới kéo dài bao lâu thì đáng lo?
Không có con số chung, có trẻ vài tuần, có trẻ vài tháng. Điều quan trọng là trẻ vẫn giao tiếp bằng cử chỉ, vẫn hiểu dần lời nói và vẫn nói bình thường bằng tiếng mẹ đẻ ở nhà. Nếu trẻ không nói cả ở nhà, hoặc gia đình lo lắng, nên gặp bác sĩ hoặc chuyên gia ngôn ngữ để đánh giá.
Có nên dặn gia đình chỉ nói tiếng Việt ở nhà cho con nhanh hoà nhập?
Không nên. Các nghiên cứu về trẻ song ngữ nhìn chung cho thấy giữ vững tiếng mẹ đẻ ở nhà giúp trẻ học ngôn ngữ thứ hai tốt hơn, và giữ được sợi dây với ông bà, với văn hoá gia đình. Bố mẹ nên nói với con bằng thứ tiếng mình giỏi nhất.
Trẻ trong nhóm cứ chạm tóc, nhìn chằm chằm bạn mới thì làm sao?
Đó thường là tò mò. Người lớn nhẹ nhàng nhắc rằng muốn chạm vào người bạn thì phải hỏi bạn trước, và bạn có quyền nói không. Có thể cho trẻ nói điều mình thấy, như tóc bạn xoăn và mềm, rồi chuyển sự chú ý sang chơi cùng.
Nhóm chơi không có ai biết tiếng của trẻ mới thì có ổn không?
Vẫn ổn nếu người lớn kiên nhẫn và dùng nhiều cử chỉ, hình ảnh. Học vài từ quan trọng bằng tiếng của trẻ giúp trẻ yên tâm hơn nhiều. Gia đình có thể giúp ghi những từ đó. Trẻ nhỏ thường bắt đầu hiểu tiếng Việt khá nhanh khi được chơi thường xuyên.
Có nên làm riêng một buổi giới thiệu văn hoá của trẻ mới?
Chỉ nên làm khi gia đình và trẻ sẵn sàng, thường sau vài tuần đến vài tháng. Làm quá sớm dễ khiến trẻ thấy mình là người lạ được đem ra trưng bày. Lồng nhẹ vào sinh hoạt chung, như một bài hát hay trò chơi, thường tự nhiên hơn một buổi giới thiệu riêng.
Gia đình trẻ ăn kiêng theo phong tục thì nhóm nên làm gì với đồ ăn chung?
Hỏi rõ gia đình những gì trẻ không ăn, ghi lại cho mọi người lớn trong nhóm biết. Khi có đồ ăn chung, chuẩn bị một phần phù hợp hoặc để gia đình gửi đồ ăn riêng. Không giải thích chuyện kiêng trước cả nhóm theo cách khiến trẻ thấy mình khác biệt.
