Để giới thiệu văn hoá các dân tộc Việt Nam cho trẻ thành phố mà không tạo định kiến, hãy cho trẻ thấy các bạn người Mông, Ê Đê, Khmer, Tày, Chăm như những đứa trẻ có tên, có gia đình, có trò chơi và món ăn yêu thích, chứ không chỉ là tấm ảnh váy áo sặc sỡ trong ngày hội. Kể về tiếng nói, cách làm nhà, nghề dệt, nghề gốm, bài hát, lễ hội, và nhắc rằng hôm nay nhiều bạn cũng đi học bằng xe máy, mặc áo phông, xem hoạt hình như trẻ thành phố. Việt Nam có 54 dân tộc; người Kinh chiếm khoảng 85% dân số theo Tổng điều tra dân số năm 2019, nghĩa là khoảng mười bốn triệu người thuộc 53 dân tộc còn lại.
Phần dưới nói vì sao trẻ thành phố dễ có hình ảnh rập khuôn về đồng bào dân tộc, những chủ đề dễ kể với trẻ nhỏ, cách dùng bảo tàng và các di sản đã được UNESCO ghi danh làm điểm tựa, những lời nói nên tránh và một số hoạt động làm được ở nhà hay ở lớp.
Vì sao trẻ thành phố dễ có cái nhìn rập khuôn
Trẻ ở thành phố lớn thường gặp hình ảnh đồng bào dân tộc qua ba nguồn: ảnh du lịch, chương trình biểu diễn ngày lễ, và đôi khi qua những người bán hàng rong ở điểm du lịch. Cả ba đều cho thấy một lát cắt rất hẹp. Ảnh du lịch chọn những cảnh đẹp, lạ nhất: ruộng bậc thang, chợ phiên, trang phục thêu. Chương trình biểu diễn đưa lên sân khấu điệu múa, bộ trang phục đẹp nhất. Kết quả là nhiều trẻ nghĩ người dân tộc lúc nào cũng mặc đồ lễ hội, sống trên núi, ở nhà sàn, và khác hẳn mình.
Đi kèm hình ảnh đẹp là những câu nói của người lớn vô tình gắn đồng bào dân tộc với sự nghèo khó, lạc hậu, "chưa biết gì". Trẻ nghe và ghép lại thành một bức tranh không đúng. Thực tế, đồng bào các dân tộc sống ở khắp nơi, cả ở thành phố, làm đủ nghề, từ nông dân tới bác sĩ, giáo viên, kỹ sư, vận động viên, ca sĩ.
Giáo dục đa văn hoá ở đây có hai mặt. Với trẻ người Kinh ở thành phố, đó là mở ô cửa sổ nhìn sang các bạn cùng đất nước. Với trẻ người dân tộc đang sống ở thành phố, đó là tấm gương để các em thấy văn hoá gia đình mình được nhìn với sự tôn trọng chứ không phải tò mò hay thương hại.
Những chủ đề dễ kể với trẻ nhỏ
Thay vì kể theo từng dân tộc như học thuộc, hãy chọn một chủ đề rồi cho trẻ thấy nhiều dân tộc làm việc đó theo những cách khác nhau.
| Chủ đề | Ví dụ để kể | Hoạt động với trẻ |
|---|---|---|
| Tiếng nói | Các dân tộc thuộc nhiều nhóm ngôn ngữ khác nhau như Việt–Mường, Tày–Thái, Môn–Khmer, Mông–Dao, Nam Đảo, Tạng–Miến, Hán. Nhiều bạn nhỏ nói hai thứ tiếng: tiếng của dân tộc mình và tiếng Việt | Học câu chào bằng tiếng Tày, tiếng Khmer, tiếng Ê Đê từ một người biết tiếng |
| Nhà ở | Nhà sàn của người Tày, Thái; nhà dài của người Ê Đê; nhà trình tường của người Hà Nhì; nhà rông là nơi sinh hoạt chung của làng ở Tây Nguyên. Ngày nay nhiều nhà cũng là nhà xây | Dựng mô hình nhà sàn bằng que kem, so với căn hộ chung cư của mình |
| Nghề thủ công | Dệt thổ cẩm, nhuộm chàm, làm gốm của người Chăm, đan mây tre, rèn | Sờ một mảnh vải dệt tay, xem cách se sợi, thử đan giấy |
| Âm nhạc | Cồng chiêng Tây Nguyên, đàn tính của người Tày, khèn của người Mông, trống Ginăng của người Chăm | Nghe bản thu thật, gõ nhịp theo bằng nồi, ống tre |
| Lễ hội và mùa | Mừng lúa mới ở Tây Nguyên, Ok Om Bok của người Khmer, hội xuống đồng Lồng tồng của người Tày, Nùng | Đặt các lễ hội này cạnh Tết, Trung thu trên một vòng lịch năm |
| Món ăn | Cơm lam, thắng cố, bánh cuốn trứng của người Tày, bún nước lèo của người Khmer | Nếm một món, hỏi nhà mình có món nào na ná |
Mỗi lần chỉ cần một chủ đề, một hai dân tộc. Trẻ nhớ "bạn Ê Đê ở nhà dài, cả họ hàng ở chung" lâu hơn nhiều so với một danh sách tên dân tộc.
Điểm tựa có thật: bảo tàng, ngày văn hoá và di sản UNESCO
Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam. Ở khu Cầu Giấy, Hà Nội, mở cửa từ năm 1997, có khu trưng bày trong nhà và vườn kiến trúc ngoài trời với những ngôi nhà thật của nhiều dân tộc được dựng lại. Trẻ được bước vào nhà rông, nhà dài, nhà sàn. Gia đình ở xa có thể xem ảnh, phim tư liệu do bảo tàng giới thiệu.
Làng Văn hoá – Du lịch các dân tộc Việt Nam. Ở khu vực hồ Đồng Mô, phía tây Hà Nội, nơi tổ chức nhiều hoạt động văn hoá của đồng bào các dân tộc, nhất là dịp Ngày Văn hoá các dân tộc Việt Nam.
Ngày Văn hoá các dân tộc Việt Nam, 19 tháng 4. Ngày này được Thủ tướng Chính phủ quyết định từ năm 2008. Đây là mốc thuận tiện để gia đình, lớp học, nhóm cộng đồng tổ chức một hoạt động nhỏ mỗi năm.
Các di sản đã được UNESCO ghi danh. Không gian văn hoá Cồng chiêng Tây Nguyên (2005), Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái (2019), Nghệ thuật Xòe Thái (2021), Nghệ thuật làm gốm của người Chăm (2022, thuộc danh sách cần bảo vệ khẩn cấp). Với trẻ lớn, người lớn kể thêm: thế giới cũng quý những điều này của đất nước mình.
Bảo tàng ở địa phương. Nhiều tỉnh có bảo tàng tỉnh với phòng trưng bày về các dân tộc trong vùng. Một buổi đi bảo tàng gần nhà, có người lớn kể chuyện, có giá trị không kém một chuyến đi xa.
Những lời nói nên tránh và cách nói thay
Ngôn ngữ người lớn dùng định hình cách trẻ nghĩ. Một vài câu quen miệng dưới đây nên thay.
- "Người dân tộc" khi muốn nói một nhóm cụ thể: nên gọi đúng tên, như "người Mông", "người Ê Đê". Người Kinh cũng là một dân tộc.
- "Họ còn lạc hậu, chưa văn minh": nên thay bằng mô tả cụ thể đời sống, như "nhiều bản ở xa trường, các bạn phải đi bộ rất lâu để tới lớp". Khó khăn về điều kiện sống không phải là sự kém cỏi của con người.
- "Nhìn kìa, người dân tộc mặc đồ lạ thế": nên thay bằng "cô ấy mặc áo của người Dao, con thấy hoa văn thêu đẹp không".
- Gọi tên các dân tộc bằng những từ cũ mang ý chê bai: nên tìm hiểu tên gọi chính thức hiện nay và dùng tên đó.
- Bắt chước giọng nói tiếng Việt của người dân tộc để gây cười: không nên, dù chỉ là đùa trong nhà.
- Chụp ảnh trẻ em người dân tộc ở điểm du lịch mà không xin phép: dạy trẻ rằng ai cũng có quyền không bị chụp ảnh, cũng như chính con.
Khi trẻ nói một câu như vậy vì đã nghe ở đâu đó, người lớn sửa nhẹ nhàng, ngay tại chỗ, bằng một câu thay thế cụ thể. Trẻ nhỏ cần mẫu câu để bắt chước hơn là lời giải thích dài.
Một chủ đề tháng "các bạn cùng đất nước" ở nhà hoặc ở lớp
Khung dưới chia một tháng thành bốn tuần, mỗi tuần một dân tộc ở một vùng khác nhau, để trẻ thấy sự đa dạng trải khắp đất nước.
- Tuần một, vùng núi phía Bắc, người Tày: nghe một đoạn đàn tính, xem ảnh nhà sàn, nếm bánh cuốn trứng, học câu chào.
- Tuần hai, Tây Nguyên, người Ê Đê: nghe cồng chiêng, kể về nhà dài nơi nhiều thế hệ cùng ở, xem ảnh vải thổ cẩm, đan giấy theo hoa văn đơn giản.
- Tuần ba, ven biển miền Trung, người Chăm: xem ảnh gốm Chăm nặn tay không dùng bàn xoay, cho trẻ nặn đất sét bằng tay.
- Tuần bốn, miền Tây Nam Bộ, người Khmer: kể về Ok Om Bok, đua ghe ngo, nếm cốm dẹp hoặc bún nước lèo.
- Cuối tháng: trẻ vẽ "bạn nhỏ con thích nhất" cùng một đồ vật của bạn đó, rồi kể cho bố mẹ nghe.
Nếu trong lớp, trong khu phố có gia đình thuộc một trong các dân tộc này, mời họ góp một phần khi họ sẵn lòng. Lời kể của người trong cuộc làm câu chuyện thật hơn mọi tấm ảnh.
Kể về các bạn nhỏ hôm nay, không chỉ ngày xưa
Phần lớn tư liệu về văn hoá các dân tộc trẻ dễ gặp là tư liệu về truyền thống: nhà cổ, trang phục lễ hội, nghề thủ công. Những thứ đó quý, nhưng nếu chỉ có chúng, trẻ sẽ nghĩ đồng bào dân tộc sống ở quá khứ. Cần thêm những câu chuyện về hôm nay: một bạn nhỏ người Mông đi học ở trường bán trú, cuối tuần mới về nhà; một bạn người Ê Đê ở Buôn Ma Thuột học bơi, xem bóng đá; một bạn người Khmer ở Sóc Trăng cũ học tiếng Khmer ở chùa vào dịp hè rồi đi học tiếng Việt ở trường.
Cũng nên kể về những người lớn thuộc các dân tộc đang làm những nghề trẻ quen: bác sĩ, cô giáo, cầu thủ, ca sĩ, kỹ sư. Không cần nêu tên người nổi tiếng; chỉ cần nói "nhiều cô giáo mầm non ở Tây Nguyên là người Ê Đê, cô dạy các bạn cả tiếng Ê Đê lẫn tiếng Việt" là trẻ đã có một hình ảnh khác hẳn tấm ảnh chợ phiên.
Cách làm dễ nhất là đặt hai tấm ảnh cạnh nhau: một tấm ngày hội với trang phục truyền thống, một tấm đời thường của cùng cộng đồng ấy, như giờ ra chơi ở trường, phiên chợ sáng, bữa cơm gia đình. Hỏi trẻ: "Hai tấm này đều là các bạn người Thái. Con thấy gì giống, gì khác?". Trẻ sẽ hiểu rằng ai cũng có ngày thường và ngày hội, như chính mình mặc áo mới ngày Tết.
Khi trong lớp có bạn người dân tộc thiểu số
Ở các thành phố lớn và khu công nghiệp, ngày càng nhiều trẻ người dân tộc thiểu số theo bố mẹ đi làm ăn xa. Nhiều em nói tiếng Việt chưa thạo, mang theo giọng nói, món ăn, thói quen của gia đình. Với các em, việc nhóm học về văn hoá dân tộc mình có thể là niềm vui lớn, hoặc là áp lực nếu bị biến thành "người mẫu".
Người lớn nên hỏi gia đình trước khi nhắc tới dân tộc của trẻ trong nhóm. Một số gia đình tự hào và muốn chia sẻ; một số khác lo con bị chú ý, bị trêu. Tôn trọng lựa chọn đó. Khi gia đình đồng ý, để trẻ quyết định mình muốn làm gì, như mang một món đồ ở nhà tới cho các bạn xem, hay chỉ ngồi nghe.
Và quan trọng không kém: trẻ người dân tộc thiểu số cần được nhìn như mọi trẻ khác ở những phương diện còn lại. Em thích khủng long, sợ sâu, giỏi xếp hình, hay quên mũ. Dân tộc chỉ là một phần trong con người em, không phải tất cả.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ mầm non có cần biết tên đủ 54 dân tộc không?
Không cần. Thuộc lòng danh sách không giúp trẻ hiểu hay tôn trọng hơn. Điều đáng có là trẻ biết nước mình có rất nhiều dân tộc, mỗi dân tộc có tiếng nói, nhà cửa, lễ hội riêng, và các bạn nhỏ các dân tộc cũng giống mình ở nhiều điều. Vài dân tộc được kể kỹ có giá trị hơn năm mươi tên gọi.
Mặc trang phục dân tộc cho trẻ ngày 19 tháng 4 có nên không?
Có thể, nếu làm với thái độ tôn trọng: chọn trang phục đúng của một dân tộc, nói cho trẻ biết đó là áo của dân tộc nào, mặc vào dịp nào. Tránh pha trộn tuỳ tiện hay hoá trang theo kiểu gây cười. Kèm theo đó nên có thêm hoạt động về đời sống thường ngày, không chỉ trang phục.
Ở TP.HCM có nơi nào cho trẻ tìm hiểu văn hoá các dân tộc không?
Có thể tìm các bảo tàng ở thành phố có phòng trưng bày về văn hoá các dân tộc phía Nam, các hoạt động dịp Ngày Văn hoá các dân tộc, và đặc biệt là cộng đồng người Khmer, người Hoa, người Chăm đang sống ngay trong thành phố, với chùa, chợ, lễ hội riêng. Nên kiểm lịch mở cửa trước khi đi.
Nói chuyện nghèo khó ở vùng cao với trẻ có nên không?
Nên nói thật, nhưng tách rõ khó khăn về điều kiện sống với giá trị con người. Ví dụ: đường tới trường xa và dốc nên các bạn phải dậy sớm, các bạn rất chăm chỉ. Tránh cách kể khiến trẻ thương hại hoặc coi mình hơn. Từ thiện cho trẻ vùng cao cũng nên được kể như chia sẻ giữa bạn bè, không phải ban ơn.
Tìm nhạc cồng chiêng, khèn Mông bản thu thật ở đâu?
Các bảo tàng, viện nghiên cứu âm nhạc, đài truyền hình và phát thanh quốc gia có những bản thu tư liệu. Khi tìm trên mạng, ưu tiên bản ghi do nghệ nhân biểu diễn, có ghi rõ dân tộc và địa phương. Tránh những bản phối lại pha nhạc điện tử nếu mục đích là cho trẻ nghe âm thanh gốc.
Con hỏi "sao bạn ấy nói tiếng Việt không giống mình" thì trả lời thế nào?
Nói đơn giản: ở nhà bạn ấy nói tiếng của dân tộc mình, tiếng Việt là thứ tiếng thứ hai bạn ấy đang học, giống như con đang học tiếng Anh. Bạn ấy biết hai thứ tiếng là giỏi lắm. Câu trả lời như vậy vừa đúng, vừa giúp trẻ thấy bạn mình có một điểm đáng nể.
