Một tủ sách và hộp đồ chơi tốt cho trẻ cần có cả "tấm gương" để trẻ thấy chính mình, gia đình mình, vùng quê mình trong câu chuyện, lẫn "ô cửa sổ" để trẻ nhìn sang cuộc sống của người khác. Cách kiểm đơn giản nhất là đếm: lấy hết sách ra, xem nhân vật chính là ai, sống ở đâu, gia đình thế nào, làm nghề gì. Làm tương tự với búp bê, bút màu, đồ chơi nấu ăn. Đa số gia đình và lớp học làm xong sẽ thấy một kệ sách nghiêng hẳn về một kiểu nhân vật mà trước đó không nhận ra.
Hình ảnh gương và cửa sổ do giáo sư Rudine Sims Bishop đưa ra trong bài viết "Mirrors, Windows, and Sliding Glass Doors" năm 1990, nay được giới thư viện và giáo dục khắp nơi dùng. Phần dưới giải thích ý tưởng đó, đưa ra một phiếu đếm dùng được ở nhà, ở lớp mầm non hay tủ sách khu phố, những dấu hiệu rập khuôn hay gặp trong sách tranh, và cách bổ sung khi ngân sách eo hẹp.
Gương, cửa sổ và cánh cửa kính trượt
Bishop viết rằng sách có lúc là tấm gương: người đọc thấy chính đời mình được phản chiếu, và điều đó giúp họ khẳng định mình. Có lúc sách là ô cửa sổ: người đọc nhìn vào một thế giới khác, có thật hay tưởng tượng. Và có lúc ô cửa ấy là cánh cửa kính trượt, người đọc bước hẳn vào thế giới mà tác giả dựng nên. Bà cảnh báo rằng trẻ không bao giờ thấy mình trong sách sẽ nhận được thông điệp mình không đáng được kể, còn trẻ chỉ thấy mình trong sách sẽ có cái nhìn hẹp về thế giới.
Với trẻ Việt Nam, ý tưởng này có hai chiều. Chiều thứ nhất: nhiều tủ sách thiếu nhi ở nhà và ở lớp đầy truyện dịch, công chúa tóc vàng, con vật châu Âu, nhà có lò sưởi, tuyết rơi, trong khi trẻ hiếm khi thấy một cậu bé đi xe đạp qua cầu khỉ hay một bé gái phụ mẹ bán hàng ở chợ. Trẻ thiếu gương. Chiều thứ hai: những sách Việt có trong tủ thường chỉ kể về trẻ người Kinh ở thành phố, ít khi có trẻ người Mông, người Khmer, trẻ con công nhân, trẻ khuyết tật. Trẻ thiếu cửa sổ nhìn sang các bạn cùng đất nước.
Rà soát không nhằm loại bỏ truyện dịch hay sách hay. Nó nhằm thấy rõ tủ sách đang nghiêng về đâu để bổ sung cho cân bằng.
Phiếu đếm tủ sách: những câu hỏi cho từng cuốn
Lấy hết sách ra, mỗi cuốn trả lời nhanh các câu dưới. Có thể ghi bằng gạch đếm trên một tờ giấy. Không cần chính xác tuyệt đối; mục đích là thấy xu hướng.
| Câu hỏi | Ghi gì | Điều thường lộ ra |
|---|---|---|
| Nhân vật chính là người hay con vật? | Người / con vật / đồ vật | Sách cho trẻ nhỏ nhiều con vật; không xấu, nhưng nếu nhân vật người toàn một kiểu thì cần xem tiếp |
| Nhân vật chính người: trông như thế nào? | Màu da, tóc, trang phục, có khuyết tật không | Thường nghiêng về da sáng, tóc thẳng, không có nhân vật khuyết tật |
| Câu chuyện diễn ra ở đâu? | Việt Nam thành thị / nông thôn / miền núi / nước ngoài | Nhiều sách dịch đặt ở châu Âu, Mỹ; sách Việt ít khi ở miền núi, vùng biển |
| Gia đình nhân vật thế nào? | Bố mẹ và con / một bố hoặc mẹ / ông bà nuôi / gia đình nhiều thế hệ | Hầu hết là gia đình bố mẹ và con, ít khi thấy kiểu khác |
| Ai làm việc gì trong truyện? | Mẹ nấu ăn, bố đi làm, bác sĩ là nam... | Định kiến giới về nghề nghiệp, việc nhà rất phổ biến |
| Người thuộc nhóm khác xuất hiện thế nào? | Nhân vật chính / bạn bè / vai phụ / vai xấu / làm trò cười | Nhóm khác thường đứng sau, làm nền, hoặc vai hài |
| Ai viết, ai vẽ? | Tác giả Việt / dịch / tác giả thuộc nhóm được kể | Ít sách do chính người trong cộng đồng được kể viết ra |
Ví dụ giả định: một lớp mẫu giáo có năm mươi cuốn sách tranh, đếm ra ba mươi cuốn là truyện dịch đặt ở châu Âu, mười lăm cuốn truyện Việt có nhân vật là trẻ thành phố, năm cuốn truyện cổ tích. Không cuốn nào có nhân vật khuyết tật, không cuốn nào kể về trẻ vùng núi. Bức tranh đó cho biết ngay đợt bổ sung tới nên ưu tiên gì.
Những dấu hiệu rập khuôn hay gặp trong sách tranh
Khi đọc kỹ từng cuốn, người lớn có thể để ý những dấu hiệu dưới đây. Một cuốn có vài dấu hiệu không nhất thiết phải bỏ, nhưng nên đọc kèm lời giải thích hoặc cân bằng bằng cuốn khác.
- Một nhóm người luôn được vẽ bằng một nét duy nhất: người châu Phi luôn ở túp lều, người vùng núi luôn mặc trang phục lễ hội, người nước ngoài luôn tóc vàng.
- Nhân vật thuộc nhóm khác chỉ làm nền hoặc là người được giúp, không bao giờ là người giúp, người nghĩ ra cách giải quyết.
- Lời văn dùng từ chê bai hoặc gọi tên cũ không còn phù hợp cho một dân tộc, một vùng miền, người khuyết tật.
- Câu chuyện gắn cái xấu với màu tối, cái đẹp với da trắng, tóc vàng, mà không có lý do trong truyện.
- Con gái luôn điệu đà, yếu đuối, chờ được cứu; con trai luôn mạnh mẽ, không được khóc.
- Nghèo khó được tả như do lười biếng; người giàu luôn tốt bụng.
- Nhân vật khuyết tật chỉ xuất hiện để được thương hại, hoặc "khỏi bệnh" ở cuối truyện như phần thưởng.
Với những cuốn có giá trị nhưng mang dấu hiệu cũ, như một số truyện cổ, người lớn có thể đọc và dừng lại hỏi trẻ lớn: "Con thấy người ta vẽ bạn này có giống các bạn người Mông con biết không?". Câu hỏi ấy biến một trang sách cũ thành bài học về cách nhìn.
Đồ chơi, bút màu và góc đóng vai
Bút màu và giấy vẽ. Một hộp bút sáp thông thường thường chỉ có một màu gọi là "màu da", thường là hồng nhạt. Bổ sung các tông nâu nhạt, nâu sẫm, vàng ngà, hồng đào để trẻ vẽ được chính mình và bạn bè. Một số hãng đã làm hộp màu da nhiều tông riêng; nếu không có, pha trộn màu nước cũng được.
Búp bê và hình người. Búp bê và tượng người trong góc chơi nên có nhiều màu da, kiểu tóc, có búp bê nam, có búp bê đeo kính, ngồi xe lăn. Búp bê vải tự may bằng vải nhiều màu là một cách rẻ và đẹp.
Góc nấu ăn đóng vai. Ngoài nồi, chảo, bát, đũa quen thuộc, thêm một chiếc nồi đất, một chiếc mẹt tre, rổ rá, cối giã nhỏ, đồ chơi bánh mì, bánh bao, cơm nắm. Trẻ chơi nấu ăn với đồ dùng nhiều nền văn hoá tự nhiên học được rằng mỗi nhà một cách nấu.
Quần áo hoá trang. Tránh bộ hoá trang mô phỏng "người dân tộc" hay "người nước ngoài" theo kiểu rập khuôn. Ưu tiên trang phục nghề nghiệp như bác sĩ, đầu bếp, thợ xây, lính cứu hoả, cho cả trẻ trai và gái, và vài tấm vải lớn để trẻ tự quấn thành áo của mình.
Búp bê nhân vật kể chuyện. Cách làm dùng "persona doll", được nhà giáo dục người Anh Babette Brown và nhiều người khác phát triển: mỗi búp bê có tên, gia đình, câu chuyện riêng, và giáo viên dùng búp bê để kể những tình huống như bị trêu, bị bỏ rơi, rồi hỏi trẻ nên làm gì. Đây là cách nói chuyện về công bằng rất hợp với trẻ nhỏ.
Bổ sung khi ngân sách eo hẹp
Phần lớn tủ sách cộng đồng và lớp mầm non không có nhiều tiền mua sách mới. Các cách dưới đây tốn ít hoặc không tốn tiền.
- Ưu tiên một hai cuốn mỗi đợt, chọn đúng chỗ thiếu nhất theo phiếu đếm, thay vì mua cả bộ.
- Mượn thư viện công cộng hoặc thư viện thiếu nhi theo chủ đề, xoay vòng mỗi tháng.
- Đổi sách với tủ sách khu phố khác hoặc lớp khác: lớp mình nhiều sách dịch đổi lấy sách về vùng miền, dân tộc.
- Tự làm sách: chụp ảnh đời sống quanh trẻ, khu chợ, cánh đồng, gia đình các bạn trong lớp (có xin phép), in và đóng thành cuốn. Đây là những tấm gương chân thật nhất.
- Mời phụ huynh kể chuyện quê, viết lại thành truyện ngắn, nhờ trẻ vẽ tranh minh hoạ.
- Tìm sách song ngữ tiếng Việt và tiếng dân tộc do các dự án giáo dục, nhà xuất bản phát hành; một số được phát miễn phí cho thư viện vùng khó khăn.
Sau sáu tháng, đếm lại bằng phiếu cũ. Việc thấy tủ sách thay đổi qua con số giúp cả nhóm người lớn có động lực tiếp tục, và có căn cứ khi xin tài trợ sách từ doanh nghiệp hay nhà hảo tâm.
Rà soát cả những gì trẻ xem và nghe
Tủ sách và hộp đồ chơi chỉ là một phần. Trẻ mầm non hôm nay nhận rất nhiều hình ảnh về con người qua phim hoạt hình, video ngắn, bài hát thiếu nhi, quảng cáo. Cách đếm dùng cho sách cũng áp dụng được: liệt kê năm bộ phim hoạt hình trẻ xem nhiều nhất trong tháng, rồi hỏi cùng những câu hỏi. Nhân vật chính là ai, sống ở đâu, ai là vai xấu, ai làm trò cười, giọng nói của nhân vật xấu có phải là một giọng vùng miền hay giọng nước ngoài không.
Nhiều phim hoạt hình lồng tiếng gán giọng địa phương cho nhân vật ngốc nghếch hay nhân vật phản diện để tạo tiếng cười. Trẻ nghe nhiều lần sẽ gắn giọng ấy với tính cách ấy mà không ai nói ra. Người lớn không cần cấm phim, nhưng có thể xem cùng và hỏi: "Sao chú khủng long xấu lại nói giọng này nhỉ? Bà ngoại con cũng nói giọng này mà bà rất hiền".
Với bài hát, rà xem lời có câu nào chê bai một nhóm người không, và có bài nào của các vùng miền, các dân tộc, các nước khác không. Một danh sách nhạc cho trẻ gồm đồng dao Bắc Bộ, hò Nam Bộ, một bài của người Tày, một bài hát thiếu nhi Hàn Quốc, một bài calypso là một ô cửa sổ mở bằng tai.
Khi người lớn khác trong nhà hoặc trong lớp chưa đồng tình
Rà soát tủ sách đôi khi gặp phản ứng: "Truyện này cả nhà đọc từ bé có sao đâu", "Trẻ con biết gì mà định kiến". Cách nói chuyện hiệu quả thường không phải tranh luận lý thuyết mà cho xem kết quả đếm: trong năm mươi cuốn, không cuốn nào có nhân vật giống bé Hoa người Tày trong lớp. Con số cụ thể dễ được chấp nhận hơn lời phê bình.
Cũng nên nói rõ rằng rà soát không nhằm cấm sách. Truyện cổ tích quen thuộc, truyện dịch kinh điển vẫn ở lại trên kệ. Việc làm chỉ là thêm vào những gì còn thiếu, và đọc những cuốn cũ với con mắt tỉnh táo hơn.
Với lớp mầm non, nên đưa việc rà soát vào kế hoạch chuyên môn của tổ, làm cùng đồng nghiệp, và báo cho phụ huynh biết lý do. Một số phụ huynh sẽ chủ động góp sách khi hiểu lớp đang cần gì.
Câu hỏi thường gặp
Truyện dịch nước ngoài có nên giảm bớt không?
Không cần giảm nếu đó là sách hay. Truyện dịch là ô cửa sổ quý. Vấn đề chỉ xảy ra khi truyện dịch chiếm gần hết kệ, trong khi trẻ hiếm thấy chính mình. Mục tiêu là cân bằng, không phải loại bỏ. Một tỷ lệ hợp lý tuỳ từng nhà, từng lớp, nhưng nên có đủ cả gương lẫn cửa sổ.
Có nên vứt sách có hình ảnh rập khuôn không?
Không nhất thiết. Với sách có giá trị, có thể giữ và đọc kèm lời giải thích, hoặc dùng làm cơ hội trò chuyện với trẻ lớn. Với sách chất lượng kém, vừa rập khuôn vừa không có giá trị văn học, có thể cất đi. Quyết định nên dựa trên đọc kỹ cả cuốn, không chỉ một trang.
Tìm sách tranh Việt có nhân vật là trẻ dân tộc thiểu số ở đâu?
Có thể tìm ở các nhà xuất bản chuyên về thiếu nhi, các dự án sách song ngữ của tổ chức giáo dục, và thư viện tỉnh vùng có nhiều đồng bào dân tộc. Số lượng chưa nhiều, nên tự làm sách ảnh từ chuyến đi hay từ câu chuyện của phụ huynh là cách bổ sung đáng cân nhắc.
Búp bê da sẫm có làm trẻ sợ không?
Trẻ nhỏ thường thích búp bê vì gương mặt, quần áo, cách chơi, ít quan tâm màu da nếu người lớn không gợi ý điều gì tiêu cực. Nếu trẻ từ chối, đó là dịp hỏi vì sao và trò chuyện nhẹ nhàng. Có nhiều búp bê đa dạng trong góc chơi từ sớm giúp trẻ thấy bình thường.
Phiếu đếm có cần làm đúng như bảng không?
Không. Bảng chỉ là gợi ý. Gia đình có thể chỉ hỏi ba câu: nhân vật chính là ai, sống ở đâu, gia đình thế nào. Lớp học hay tủ sách cộng đồng nên làm đầy đủ hơn để có số liệu so sánh giữa các lần. Điều quan trọng là làm, rồi bổ sung theo kết quả.
Đồ chơi giới tính trung tính có liên quan gì tới đa văn hoá?
Có. Đa văn hoá theo nghĩa rộng là giúp mọi trẻ thấy mình có chỗ đứng và không bị giới hạn bởi một khuôn. Định kiến giới, như con gái chỉ chơi búp bê, con trai chỉ chơi xe, hoạt động giống định kiến về dân tộc hay vùng miền. Rà soát cùng lúc cả hai là hợp lý.
