Để trẻ mầm non hiểu một đất nước ở nửa kia trái đất, hãy bắt đầu từ những thứ trẻ đã biết rồi tìm điểm chung, thay vì bắt đầu từ tên thủ đô hay vị trí trên bản đồ. Lấy ví dụ vùng Caribe: Grenada là một đảo quốc độc lập, thành viên Khối Thịnh vượng chung, cách Việt Nam khoảng nửa vòng trái đất. Nhưng trẻ ở đó cũng ăn trái sa kê như trẻ miền Tây, cũng sống cạnh biển, cũng biết mùa bão, cũng có cây ca cao trong vườn. Khi trẻ Việt Nam chuẩn bị đi ngủ thì trẻ Grenada vừa thức dậy. Những chi tiết đó làm một nơi xa xôi trở nên có thật.
Bài này dùng Caribe và Việt Nam như một ví dụ cho cách dạy trẻ về bất kỳ nước xa nào. Phần dưới nói vì sao trẻ nhỏ khó hiểu khoảng cách địa lý, các sợi chỉ chung giữa hai vùng, cách dùng quả địa cầu và giờ giấc để làm khoảng cách thành thứ trẻ cảm được, và những điều cần tránh để không biến một nước xa thành chốn "kỳ lạ". Hồ sơ đầy đủ về đất nước Grenada đã có ở trang khác trong hệ Global Star nên ở đây chỉ nhắc những gì cần cho câu chuyện với trẻ.
Vì sao trẻ nhỏ khó hiểu "một nước rất xa"
Với trẻ ba đến sáu tuổi, "xa" là nhà bà ngoại phải đi xe buýt, là quê nội phải ngồi xe khách một đêm. Khái niệm quốc gia, châu lục, đại dương còn rất mơ hồ. Nhà tâm lý học Jean Piaget từ giữa thế kỷ trước đã mô tả việc trẻ nhỏ khó tách các tầng quan hệ địa lý: trẻ nói được mình ở thành phố, nhưng chưa hiểu thành phố nằm trong một nước, nước nằm trong một châu. Các nghiên cứu sau này cho thấy trẻ có thể học sớm hơn Piaget nghĩ nếu được dạy bằng đồ vật cụ thể, nhưng điểm chung vẫn là: trẻ hiểu qua cái gần trước, cái xa sau.
Vì thế, nói với trẻ "Grenada ở biển Caribe, gần châu Mỹ" gần như không có nghĩa gì. Nói "ở đó cũng có trái sa kê giống cây sa kê ngoài vườn bà" thì trẻ nhớ ngay. Khoảng cách được hiểu qua thời gian và trải nghiệm: phải ngồi máy bay rất nhiều tiếng, lúc mình ngủ thì bạn ở đó đang ăn sáng.
Một lý do nữa để bắt đầu từ điểm chung: nếu bắt đầu từ cái khác, như ngôn ngữ lạ, món ăn lạ, trang phục lạ, trẻ dễ xếp nơi đó vào nhóm "kỳ lạ". Bắt đầu từ cái giống, trẻ xếp nơi đó vào nhóm "giống mình, chỉ hơi khác chút".
Những sợi chỉ chung giữa vùng Caribe và Việt Nam
Các điểm dưới đây chọn vì dễ cho trẻ chạm, nếm, nhìn. Thông tin được giữ ở mức chung; chi tiết từng đảo khác nhau.
| Chủ đề | Ở Việt Nam | Ở vùng Caribe, ví dụ Grenada | Hoạt động gợi ý với trẻ |
|---|---|---|---|
| Đảo và biển | Bờ biển dài, nhiều đảo như Phú Quốc, Côn Đảo, Lý Sơn | Grenada gồm đảo chính và các đảo nhỏ Carriacou, Petite Martinique | Nặn đảo bằng đất sét trên khay nước, đặt tên cho đảo của mình |
| Mùa bão | Bão thường tới nhiều ở nửa sau năm, nhất là miền Trung | Mùa bão Đại Tây Dương chính thức từ tháng Sáu tới tháng Mười một | Kể chuyện nhà mình chuẩn bị gì khi có bão, đoán bạn ở đảo xa chuẩn bị gì |
| Trái sa kê | Trồng nhiều ở miền Tây Nam Bộ, nấu chè, chiên, luộc | Gọi là breadfruit, món ăn quen thuộc của nhiều đảo Caribe | Nếm sa kê luộc, kể rằng bạn ở đảo xa cũng ăn món này |
| Cây ca cao | Trồng ở vùng Bến Tre cũ (nay thuộc Vĩnh Long), Đồng Nai, Đắk Lắk và nhiều tỉnh khác | Grenada nổi tiếng với ca cao và nhục đậu khấu | Xem và sờ trái ca cao, nếm thử hạt đã rang, nói sô cô la làm từ đây |
| Nhạc cụ từ đồ có sẵn | Đàn t'rưng bằng ống tre của các dân tộc Tây Nguyên | Trống thép (steelpan) của Trinidad và Tobago, làm từ thùng phuy kim loại | Gõ nhịp bằng ống tre, nồi, chậu; nghe một bản trống thép |
| Ngôn ngữ | Tiếng Việt, và nhiều tiếng dân tộc | Tiếng Anh là ngôn ngữ chính thức, nhiều người nói thêm tiếng Creole | Học một câu chào bằng tiếng Anh, nói rằng ở đó có giọng nói riêng |
Câu chuyện về trái sa kê có một chi tiết lịch sử thú vị cho trẻ lớn hơn và người lớn: cuối thế kỷ 18, thuyền trưởng người Anh William Bligh chở cây sa kê từ Tahiti ở Thái Bình Dương tới vùng Caribe, đến nơi vào năm 1793. Một loại trái cây đi nửa vòng trái đất để trở thành món ăn quen thuộc ở nơi mới, giống như nhiều món ăn khác trên bàn ăn Việt Nam cũng từng đi từ nơi xa tới.
Dùng quả địa cầu và giờ giấc để làm khoảng cách thành thứ trẻ cảm được
Trẻ không cần học kinh độ, múi giờ. Nhưng có vài trò chơi giúp trẻ cảm được "nửa vòng trái đất" là thế nào.
- Chuẩn bị một quả địa cầu nhỏ hoặc một quả bóng có dán hai miếng giấy màu: một ở chỗ Việt Nam, một ở chỗ Grenada. Hai chấm nằm gần như đối diện nhau.
- Tắt đèn, dùng đèn pin làm mặt trời chiếu vào quả địa cầu. Chỉ cho trẻ thấy khi đèn chiếu sáng chấm Việt Nam thì chấm kia đang ở phía tối.
- Nói đơn giản: "Khi con ăn cơm tối, bạn ở Grenada đang ăn sáng". Giờ Grenada chậm hơn giờ Việt Nam mười một tiếng, nên bảy giờ tối ở Việt Nam là tám giờ sáng ở đó.
- Xoay quả địa cầu chầm chậm để trẻ thấy chấm Grenada dần đi vào vùng sáng, trong khi chấm Việt Nam đi vào bóng tối.
- Hỏi trẻ: "Lúc con ngủ, bạn ấy làm gì nhỉ?". Để trẻ tưởng tượng: đi học, ra biển, ăn trưa.
- Có thể lặp lại với nước khác mà gia đình có người thân sinh sống, để trẻ nối trò chơi với người thật.
Trò chơi đèn pin và quả địa cầu cũng là cách giải thích ngày và đêm cho trẻ, nên có thể kết hợp với giờ khám phá khoa học. Điều quan trọng là trẻ thấy cả hai nơi đều có ngày, có đêm, có những đứa trẻ đi ngủ và thức dậy.
Nói đúng về Grenada khi kể với trẻ và người lớn
Grenada là một nước độc lập. Grenada giành độc lập năm 1974 và là thành viên của Khối Thịnh vượng chung, một hiệp hội các quốc gia, phần lớn từng có quan hệ lịch sử với Anh. Không nên nói Grenada "thuộc Anh" hay "của Anh", vì như vậy là sai sự thật và thiếu tôn trọng một quốc gia có chủ quyền.
Một nước nhỏ, nhưng có đời sống đầy đủ. Kể cho trẻ rằng ở đó có trường học, có chợ, có bệnh viện, có trẻ em đi học mỗi sáng. Tránh chỉ nói tới bãi biển và cây dừa như trong ảnh quảng cáo du lịch, vì trẻ sẽ nghĩ người ở đó lúc nào cũng nghỉ mát.
Người dân có nhiều nguồn gốc. Phần lớn người Grenada có tổ tiên từ châu Phi, ngoài ra có người gốc châu Âu, gốc Ấn Độ và nhiều nguồn khác. Với trẻ, chỉ cần nói ở đó mọi người có nhiều màu da, giống như ở nhiều nơi khác trên thế giới.
Một số trường ở Việt Nam mang tên gắn với Grenada. Như các trường thuộc hệ Global Star. Với trẻ học ở những trường như vậy, cái tên là một cơ hội tốt để kể về một nước xa, nhưng nên kể đúng: đó là tên một quốc gia có thật, ở bên kia trái đất, có những bạn nhỏ như con.
Những điều nên tránh khi giới thiệu một nước xa
Điều thứ nhất là biến nước đó thành "thiên đường nhiệt đới". Ảnh bãi cát trắng, nước xanh, cây dừa là những gì trẻ dễ gặp nhất trên mạng về vùng Caribe, nhưng đó là hình ảnh của ngành du lịch. Người dân ở đó cũng đi làm, cũng lo bão, cũng chịu cảnh mất điện sau bão, cũng dọn nhà sau gió lớn. Năm 2004, bão Ivan gây thiệt hại nặng cho Grenada; năm 2024, bão Beryl tàn phá đảo Carriacou. Kể với trẻ lớn rằng người ở đó cũng phải dựng lại nhà sau bão, như người miền Trung Việt Nam, là cách tạo sự đồng cảm thật.
Điều thứ hai là gộp cả vùng Caribe thành một. Vùng này có nhiều quốc gia và lãnh thổ, nói tiếng Anh, tiếng Tây Ban Nha, tiếng Pháp, tiếng Hà Lan và nhiều tiếng Creole khác nhau. Trinidad và Tobago khác Jamaica, Jamaica khác Grenada. Khi nói với trẻ, nêu rõ đang nói về nước nào.
Điều thứ ba là đem văn hoá người khác ra làm trò vui. Bắt chước giọng nói, hoá trang thành "người Caribe" bằng tóc giả, tô màu da là những việc nên tránh tuyệt đối. Nếu muốn trẻ trải nghiệm, hãy cho trẻ nghe nhạc thật, nếm món thật, xem ảnh đời sống thật, và nếu có thể, gặp một người thật từ đó.
Âm nhạc vùng Caribe với trẻ nhỏ: nghe gì, gõ gì
Trống thép. Trống thép, hay steelpan, ra đời ở Trinidad và Tobago vào khoảng những năm 1930 đến 1940, khi người dân gõ lên thùng phuy kim loại bỏ đi và dần tạo ra những cái trống có thể chơi được giai điệu. Âm thanh trong, ngân, rất hợp tai trẻ nhỏ. Kể cho trẻ rằng người ta làm nhạc cụ từ thùng cũ, rồi cho trẻ gõ thử lên nồi, chậu, hộp sắt ở nhà.
Calypso và các điệu nhảy đường phố. Calypso là dòng nhạc có nhịp vui, lời hát thường kể chuyện đời thường, gắn với các lễ hội đường phố ở Trinidad và nhiều đảo khác. Cho trẻ nghe một bản calypso thiếu nhi, vỗ tay theo nhịp, rồi so với nhịp vỗ tay của đồng dao Việt.
Nối với nhạc cụ Việt làm từ vật liệu quen. Đàn t'rưng bằng ống tre, đàn đá của Tây Nguyên, mõ tre, phách tre: người Việt cũng làm nhạc từ những thứ quanh mình. Đặt trống thép cạnh đàn t'rưng, trẻ thấy ở đâu con người cũng biết biến đồ quen thành âm nhạc.
Từ một nước sang nhiều nước: biến cách làm thành thói quen
Cách đi từ điểm chung dùng được cho bất kỳ nước nào. Với Hàn Quốc, điểm chung có thể là kim chi và dưa muối, Seollal và Tết. Với Ấn Độ, có thể là món cà ri và cơm, lễ hội ánh sáng và đèn ông sao. Với một nước châu Phi như Ghana, có thể là trò rải hạt giống ô ăn quan, là cây ca cao, là những phiên chợ đông người. Gia đình có thể giữ một cuốn sổ nhỏ, mỗi nước một trang, ghi những điểm chung trẻ tìm được.
Nếu gia đình có người thân sống ở nước ngoài, đó là cầu nối tự nhiên nhất. Một cuộc gọi video ngắn để cô chú cho trẻ xem cái cây ngoài cửa sổ, bữa sáng trên bàn, trời đang sáng hay tối, dạy trẻ nhiều hơn mọi bài giảng. Sau cuộc gọi, cùng trẻ tìm nơi đó trên quả địa cầu.
Mục đích cuối cùng không phải là trẻ nhớ được bao nhiêu tên nước, mà là trẻ hình thành một cảm giác: ở rất xa có những người sống khác mình một chút, nhưng cũng ăn, cũng ngủ, cũng chơi, cũng thương gia đình như mình. Khi lớn lên gặp người từ một nơi xa, cảm giác đó sẽ đến trước mọi định kiến.
Câu hỏi thường gặp
Grenada có phải là thuộc địa của Anh không?
Không. Grenada từng là thuộc địa trong lịch sử, nhưng đã độc lập từ năm 1974 và là một quốc gia có chủ quyền, thành viên Liên Hợp Quốc và Khối Thịnh vượng chung. Khối Thịnh vượng chung là hiệp hội tự nguyện của các nước độc lập, không phải sự sở hữu của một nước đối với nước khác.
Trẻ mầm non có cần biết tên thủ đô, quốc kỳ các nước không?
Không cần. Ở tuổi này, những thông tin đó dễ quên và ít ý nghĩa với trẻ. Điều có giá trị hơn là cảm giác về con người ở nơi đó: các bạn ăn gì, chơi gì, nói tiếng gì, lúc mình ngủ thì các bạn làm gì. Tên nước sẽ được nhớ dần qua những câu chuyện.
Tìm trái sa kê, ca cao ở đâu để cho trẻ xem?
Sa kê bán ở nhiều chợ miền Tây và một số chợ ở TP.HCM theo mùa. Trái ca cao tươi có thể tìm ở các vùng trồng như Bến Tre cũ, Đồng Nai, hoặc các cơ sở làm sô cô la thủ công. Nếu không tìm được, ảnh chụp thật kèm một thanh sô cô la vẫn đủ để kể câu chuyện.
Nói chuyện bão với trẻ có làm trẻ sợ không?
Nếu kể bình tĩnh, nhấn vào việc mọi người chuẩn bị và giúp nhau, trẻ thường không sợ mà thấy an tâm. Tránh cho trẻ nhỏ xem video bão gây thiệt hại nặng. Nội dung nên là: ở đâu cũng có bão, người lớn biết cách lo cho trẻ, và sau bão mọi người cùng nhau dọn dẹp.
Làm sao để trẻ không nghĩ người da sẫm ở Caribe là "khác hẳn mình"?
Cho trẻ thấy nhiều hình ảnh đời thường và tích cực: trẻ em đi học, bác sĩ, giáo viên, cầu thủ, nghệ sĩ, gia đình ăn cơm. Nhấn vào những điều giống nhau và gọi màu da bằng từ ngữ trung tính. Đọc thêm sách tranh có nhân vật chính là trẻ da sẫm trong những câu chuyện đời thường.
Có thể làm hoạt động này ở trường mầm non công lập không?
Hoàn toàn được, vì nội dung khớp với chủ đề thế giới quanh bé, các nước, thiên nhiên, mùa trong chương trình mầm non. Đồ dùng chủ yếu là quả địa cầu, đèn pin, trái cây địa phương, nhạc thu sẵn. Giáo viên chỉ cần chọn một nước và chuẩn bị vài điểm chung trẻ dễ nhận ra.
