Nhà ít tiền, ít giờ, bố mẹ không quen đọc sách vẫn cho con được nghe đọc đều đặn. Thứ trẻ nhỏ cần là vài cuốn sách quen được đọc đi đọc lại, những câu chuyện kể bằng miệng, và mười phút mỗi ngày có một người lớn chú ý trọn vào mình. Sách có thể mượn ở thư viện công cộng, thư viện trường, tủ sách khu phố, đổi với các gia đình khác hoặc tự làm từ giấy bìa cũ; người đọc có thể là bố mẹ, ông bà hay anh chị lớn.
Nhiều phụ huynh làm ca ở khu công nghiệp, bán hàng ngoài chợ hay làm thuê theo ngày nghe lời khuyên "đọc sách cho con mỗi tối" và thấy đó là chuyện của nhà khác. Cảm giác ấy dễ hiểu. Nhưng những gì nghiên cứu nói về lợi ích của việc đọc sớm không đòi hỏi tủ sách đắt tiền hay bố mẹ có học vấn cao; nó đòi hỏi sự đều đặn và sự trò chuyện. Phần dưới đi qua từng rào cản thường gặp và cách vượt qua với điều kiện có thật.
Trẻ nhỏ cần gì để hưởng lợi từ việc đọc
Khi nghe tới "đọc sách cho con", nhiều người hình dung một góc phòng có kệ sách đầy, đèn vàng, mẹ ngồi ghế bành đọc truyện tranh nhập khẩu. Hình ảnh đó đẹp nhưng làm nhiều gia đình thấy mình không đủ điều kiện. Thực tế, những gì làm nên khác biệt cho trẻ dưới sáu tuổi đơn giản hơn nhiều: trẻ nghe nhiều lời nói giàu từ, được hỏi và được đáp lại, được làm quen với cách một câu chuyện diễn ra, và thấy người lớn coi việc đó là bình thường trong nhà.
Số lượng sách không phải yếu tố quyết định. Trẻ hai ba tuổi thích nghe lại một cuốn quen hàng chục lần hơn là nghe mỗi tối một cuốn mới. Một nghiên cứu của Jessica Horst và cộng sự (Frontiers in Psychology, 2011) cho thấy trẻ ba tuổi học từ mới tốt hơn khi được đọc lại cùng một vài câu chuyện nhiều lần so với khi nghe nhiều câu chuyện khác nhau. Như vậy năm sáu cuốn sách tốt, đọc xoay vòng, đã đủ cho nhiều tháng.
Học vấn của cha mẹ cũng không phải rào cản cứng. Người lớn không cần đọc trơn tru, không cần biết giảng giải. Một người bà ít chữ chỉ vào tranh và hỏi "con gà đâu, con gà kêu sao" đang làm đúng việc mà các chương trình khuyến đọc dạy cho phụ huynh. Điều quan trọng là có một khoảng thời gian, dù ngắn, trẻ được người lớn chú ý mà không bị điện thoại hay tivi chen vào.
Nguồn sách không tốn tiền hoặc tốn rất ít
Trước khi nghĩ tới mua, có thể thử lần lượt các nguồn sau. Mỗi nơi một khác, nên hỏi cụ thể ở địa phương mình.
- Thư viện công cộng cấp tỉnh, thành phố: hầu hết có phòng đọc thiếu nhi, nhiều nơi cho làm thẻ mượn với chi phí thấp. Hỏi trực tiếp tại quầy về thủ tục làm thẻ cho trẻ và số cuốn được mượn mỗi lần.
- Thư viện, phòng đọc ở xã, phường, nhà văn hoá khu phố, điểm bưu điện văn hoá xã: quy mô nhỏ nhưng thường gần nhà, ít người mượn sách thiếu nhi nên dễ có sẵn.
- Thư viện trường mầm non, trường tiểu học của anh chị: hỏi cô giáo xem có cho phụ huynh mượn sách mang về không. Một số trường có túi sách luân chuyển theo tuần.
- Tủ sách cộng đồng ở khu trọ, khu công nghiệp, nhà văn hoá công nhân do công đoàn hoặc các nhóm thiện nguyện lập: thường không cần thẻ, chỉ cần ghi tên.
- Đổi sách giữa các gia đình: nhóm phụ huynh trong lớp, trong xóm trọ mỗi nhà góp vài cuốn, mỗi tháng xoay vòng một lần.
- Sách cũ: hàng sách cũ, các phiên chợ đồ cũ, người quen có con đã lớn. Sách tranh bìa cứng rất bền, dùng qua vài lứa trẻ vẫn tốt.
Khi mượn sách cho trẻ dưới ba tuổi, nói trước với thư viện là bé còn nhỏ, có thể làm nhàu sách. Nhiều phòng đọc thiếu nhi có sẵn loại sách bìa cứng dành riêng cho tuổi này. Dặn bé "sách của thư viện, mình giữ cẩn thận rồi trả" cũng là một bài học tốt.
Tự làm sách cho con từ những thứ có trong nhà
Sách tự làm không thay được sách hay của tác giả chuyên nghiệp, nhưng trẻ nhỏ thường rất mê vì trong đó có chính mình và người thân. Cách làm đơn giản như sau.
- Lấy vài tấm bìa các-tông từ hộp sữa, hộp bánh, cắt thành các tấm cùng cỡ, khoảng bằng bàn tay người lớn.
- Dán lên mỗi tấm một hình: ảnh in của người trong nhà, hình cắt từ tờ rơi quảng cáo siêu thị, vỏ bao bì đồ ăn bé quen, hoặc tự vẽ bằng bút màu.
- Mỗi trang viết một câu ngắn bên dưới, câu mà người lớn sẽ đọc: "Đây là bà ngoại", "Bé đi xe với bố", "Con mèo ngủ trên ghế".
- Bọc mỗi trang bằng băng keo trong hoặc túi ni lông cắt vừa để chống nước, chống bé gặm.
- Đục lỗ ở mép và buộc lại bằng dây thun hoặc dây vải. Tránh dùng ghim kim loại với sách cho trẻ dưới ba tuổi.
- Đọc cùng bé như sách thật, để bé chỉ vào người thân và gọi tên. Thêm trang mới khi có chuyện mới: về quê, đi biển, em bé ra đời.
Sách tự làm còn có một công dụng ít người nghĩ tới: khi bố hoặc mẹ phải đi làm xa, một cuốn sách có ảnh bố mẹ giúp bé nhớ mặt, nhớ giọng qua lời ông bà đọc. Với nhiều gia đình lao động di cư, đó là sợi dây giữ gắn bó.
Kể chuyện khi không có sách trong tay
Ở nhiều vùng quê Việt Nam, trẻ lớn lên với chuyện kể của ông bà trước khi thấy một cuốn sách. Truyền thống kể chuyện bằng miệng có giá trị ngôn ngữ thật: câu chuyện có mở đầu, diễn biến, kết thúc; người kể dùng giọng, dùng điệu bộ; trẻ được hỏi "rồi sao nữa". Những gì trẻ học được từ việc nghe đọc sách phần lớn cũng có trong việc nghe kể.
Có thể kể những truyện cổ tích quen như "Cây khế", "Sọ Dừa", "Thánh Gióng" theo cách của mình, rút gọn cho vừa tuổi. Có thể kể chuyện của chính gia đình: hồi nhỏ mẹ chăn bò ở quê, ngày bố lên thành phố đi làm, con mèo nhà bà ngoại bắt chuột. Trẻ nhỏ rất thích nghe chuyện về người mình biết, và qua đó hiểu thêm về gốc gác.
Đồng dao, câu đố, bài hát ru là một kho khác. "Chi chi chành chành", "Dung dăng dung dẻ", "Con mèo mà trèo cây cau" có vần, có nhịp, có trò chơi kèm theo. Những bài này đọc được khi đang tắm cho con, khi chở con trên xe máy, khi xếp hàng chờ lấy thuốc. Không cần sách, không cần đèn.
Một cách nữa là kể lại chuyện trong ngày. Trước khi ngủ, người lớn và bé cùng kể: hôm nay đi đâu, gặp ai, ăn gì, có gì vui, có gì buồn. Việc này luyện cho trẻ sắp xếp sự việc theo trình tự và gọi tên cảm xúc, hai thứ rất cần khi sau này đọc hiểu.
Khi bố mẹ làm ca, ông bà hoặc người khác chăm bé
Giao việc đọc cho người ở nhà ban ngày. Nếu ông bà hay người giữ trẻ là người ở với bé nhiều nhất, họ là người đọc chính. Chỉ cho ông bà cách đơn giản: chỉ vào tranh, gọi tên, hỏi bé, chờ bé đáp. Không cần đọc hết chữ.
Đọc vào giờ của mình, không phải giờ trong sách hướng dẫn. Bố mẹ đi ca đêm có thể đọc cho con vào buổi sáng trước khi ngủ bù, hoặc giờ ăn trưa ngày nghỉ. Giờ nào cũng được, miễn đều.
Ghi âm giọng đọc. Người phải đi làm xa có thể ghi âm mình đọc một cuốn sách quen bằng điện thoại, để ở nhà mở cho bé nghe khi người chăm lật sách cùng. Giọng quen giữ cho bé gắn bó.
Gọi video đọc truyện. Một cuộc gọi video mười phút, người lớn ở xa cầm sách đọc, người ở nhà giữ bé cùng nhìn bản sách thứ hai, là cách nhiều gia đình xa con vẫn làm. Các khuyến nghị về màn hình cho trẻ nhỏ thường để riêng gọi video với người thân ra khỏi nhóm cần hạn chế.
Anh chị lớn đọc cho em. Trẻ tiểu học đọc cho em vừa luyện đọc cho chính mình vừa giúp em nghe đọc. Khen cả hai khi thấy chúng ngồi với nhau bên trang sách.
Khi bố mẹ ít biết chữ hoặc không quen đọc thành tiếng
Có những phụ huynh đọc chữ chậm, hoặc nói tiếng dân tộc ở nhà và không thạo đọc tiếng Việt, hoặc đơn giản là ngại vì từ nhỏ chưa ai đọc cho mình nghe. Không cần đọc chữ mới đọc sách được với con. Cách gọi là "đọc tranh": mở sách, nhìn tranh cùng con, kể bằng lời của mình những gì thấy trên trang, hỏi con những gì con thấy.
Sách tranh không chữ hoặc rất ít chữ là lựa chọn rất hợp trong trường hợp này. Sách lật mở, sách về con vật, đồ vật, khuôn mặt cũng chỉ cần gọi tên. Với những cuốn nhiều chữ, có thể nhờ cô giáo đọc một lần, nghe để nhớ đại ý, rồi về kể lại theo cách mình.
Nếu nhà nói một thứ tiếng khác tiếng Việt, cứ kể bằng ngôn ngữ mình nói thạo nhất. Trẻ học ngôn ngữ thứ hai tốt hơn khi có nền vững ở ngôn ngữ đầu tiên. Một người mẹ kể chuyện sinh động bằng tiếng mẹ đẻ có ích cho con hơn một người mẹ đọc vấp váp bằng thứ tiếng mình không quen.
Điều cuối cùng: thái độ của người lớn với sách được trẻ bắt chước. Một người bố không đọc được nhiều nhưng cầm sách lên một cách trân trọng, khen con khi con mang sách tới, dắt con đi thư viện, đang dạy con rằng sách là thứ đáng quý.
Một tuần mẫu cho gia đình làm ca
Ví dụ giả định dưới đây dành cho nhà bố mẹ làm ca xoay ở khu công nghiệp, bé ba tuổi đi nhóm trẻ ban ngày, ông bà ở quê. Mục đích là cho thấy có thể chen việc đọc vào lịch bận như thế nào, không phải lịch bắt buộc.
| Ngày | Ai đọc, kể | Đọc gì, ở đâu | Bao lâu |
|---|---|---|---|
| Thứ hai | Mẹ (ca sáng, về sớm) | Một cuốn sách mượn thư viện, trước giờ ngủ | 10 phút |
| Thứ ba | Bố (ca sáng) | Đồng dao khi tắm cho con | 5 phút |
| Thứ tư | Mẹ | Sách tự làm có ảnh ông bà, gọi video ông bà cùng xem | 10 phút |
| Thứ năm | Bố mẹ cùng ca đêm, cô trông trẻ tối | Nhờ cô đọc cuốn sách bé mang theo trong túi | tuỳ |
| Thứ sáu | Bố | Kể chuyện hồi nhỏ của bố trên đường chở con về | 10 phút |
| Thứ bảy | Cả nhà | Đi tủ sách khu phố hoặc thư viện, đổi sách mới | 30 phút |
| Chủ nhật | Bé "đọc" cho bố mẹ nghe | Bé kể lại cuốn quen theo trí nhớ | 5 phút |
Tổng cộng vài chục phút mỗi tuần, chia nhỏ, không ngày nào quá sức. Điều làm nên giá trị là tuần nào cũng có, chứ không phải tuần này đọc nhiều rồi bỏ ba tuần. Thấy tuần nào hụt, quay lại tuần sau, không cần tự trách.
Câu hỏi thường gặp
Nhà không có sách nào, nên mua mấy cuốn đầu tiên là gì?
Với trẻ dưới ba tuổi, hai ba cuốn bìa cứng về con vật, đồ vật quen thuộc, có hình to rõ là đủ bắt đầu. Ưu tiên sách bền, ít chi tiết nhỏ. Kết hợp với sách mượn và sách tự làm, không cần mua nhiều ngay từ đầu.
Trẻ ở nhóm trẻ cả ngày, tối về chỉ muốn chơi, có nên bắt ngồi đọc?
Không nên bắt. Có thể đọc khi bé đã nằm trên giường, lúc bé dịu xuống. Hoặc kết hợp đọc với chơi: đọc sách về xe khi bé đang chơi xe. Nếu tối nào bé không muốn, kể một chuyện ngắn bằng miệng là được.
Ông bà ở quê đọc sai chính tả, phát âm theo giọng vùng, có ảnh hưởng tới cháu không?
Giọng vùng miền không làm hại khả năng ngôn ngữ của trẻ. Trẻ sẽ học thêm cách phát âm khác ở trường và trong cộng đồng. Lợi ích của việc được ông bà đọc, kể, trò chuyện lớn hơn nhiều so với lo ngại về giọng.
Có chương trình nào tặng sách cho con công nhân không?
Thỉnh thoảng công đoàn doanh nghiệp, nhà văn hoá lao động hoặc các nhóm cộng đồng tổ chức tặng sách, lập tủ sách ở khu nhà trọ. Hỏi tổ công đoàn nơi mình làm và ban quản lý khu trọ. Nên cảnh giác với lời mời nhận quà phải đóng phí hay cung cấp nhiều thông tin cá nhân.
Đọc trên điện thoại có thay được sách giấy khi nhà không có tiền mua sách?
Có thể dùng tạm, nhất là truyện đọc miễn phí từ nguồn có uy tín. Nhưng nên để người lớn cầm máy đọc cùng bé, tắt thông báo, không để bé tự bấm chuyển. Sách mượn thư viện vẫn là lựa chọn tốt hơn cho trẻ nhỏ vì dễ trò chuyện và không kéo theo video khác.
Bố mẹ không biết kể chuyện hay, có cách nào học không?
Cách học tốt nhất là nghe người khác kể rồi kể lại. Dự một buổi kể chuyện ở thư viện hay nhà văn hoá, để ý cách người kể dừng lại, đổi giọng, hỏi trẻ. Về nhà kể cho con, kể nhiều lần một chuyện, mỗi lần sẽ trôi chảy hơn.
