Một tủ sách cộng đồng cho trẻ bắt đầu được với một kệ sách thấp đặt ở chỗ nhiều gia đình đi qua, vài chục cuốn sách đã lọc kỹ, một người giữ tủ và một quy tắc mượn trả đơn giản đến mức trẻ năm tuổi cũng nhớ được. Thứ quyết định tủ sách sống hay chết không phải là số sách ngày khai trương mà là có người chăm hằng tuần, sách được thay đều và trẻ thấy người lớn cũng ngồi đọc ở đó.
Ở các khu trọ công nhân, khu tái định cư, xóm ven đô, nhiều trẻ ít có dịp vào thư viện. Một tủ sách ngay trong khu, mở vào giờ bố mẹ đi làm về, lấp được một phần khoảng trống ấy. Phần dưới đi từng bước: tủ sách khác thư viện chỗ nào, chọn chỗ đặt, nhận và lọc sách, xếp kệ, nếp mượn trả, người giữ tủ, và những trục trặc hay gặp sau vài tháng.
Tủ sách cộng đồng là gì và khác thư viện chỗ nào
Tủ sách cộng đồng là một điểm sách nhỏ, thường do người dân, nhóm phụ huynh, chi hội phụ nữ, công đoàn hoặc ban quản lý khu dân cư tự lập, đặt ở nơi sinh hoạt chung: nhà văn hoá, sân khu trọ, góc hành lang chung cư, nhà của một người trong xóm. Nó không có thủ thư chuyên nghiệp, không có hệ thống phân loại, không đòi thẻ. Đổi lại, nó gần nhà, mở vào giờ thuận tiện và người giữ tủ biết từng đứa trẻ.
Luật Thư viện năm 2019 (có hiệu lực từ ngày 1 tháng 7 năm 2020) có nhắc tới thư viện cộng đồng và thư viện tư nhân có phục vụ cộng đồng, với một số quy định về việc thành lập và hoạt động. Một kệ sách nhỏ cho trẻ trong khu trọ thường chưa tới mức đó, nhưng nếu muốn mở rộng, nhận tài trợ hay gắn với nhà văn hoá phường, xã thì nên hỏi bộ phận văn hoá ở địa phương để biết quy định hiện hành và những hỗ trợ có thể nhận, như sách luân chuyển từ thư viện tỉnh.
Tủ sách cộng đồng cũng khác một thùng sách quyên góp đặt ở góc phòng. Thùng sách là nơi gửi đồ; tủ sách là một hoạt động có người lo, có lịch, có quy tắc. Nhiều tủ sách khai trương rầm rộ rồi phủ bụi sau ba tháng vì chỉ có sách mà không có người. Lên kế hoạch cho phần người trước khi đi xin sách là cách tránh được kết cục đó.
Chọn chỗ đặt tủ: những điều cần cân nhắc
Chỗ nhiều gia đình đi qua. Tủ đặt sâu trong nhà văn hoá, cửa khoá, ít ai nhớ tới. Tủ đặt cạnh lối ra vào khu trọ, cạnh chỗ để xe hay chỗ chờ đón con thì tự nhiên được ghé.
Có mái che, khô ráo. Sách giấy sợ nước mưa hắt và nắng chiếu trực tiếp. Mùa mưa ở phía Nam, độ ẩm cao làm sách ẩm mốc nhanh; kệ nên cách tường, cách nền vài phân, có thể đặt vài gói hút ẩm.
Có chỗ ngồi. Trẻ nhỏ thích ngồi đọc tại chỗ hơn mang về. Một tấm thảm, vài chiếc ghế nhựa thấp, một góc mát là đủ để biến tủ sách thành nơi các bé tụ lại.
Có người ở gần. Tủ đặt cạnh phòng bảo vệ, cạnh nhà người giữ tủ hoặc cạnh quầy tạp hoá trong khu thì có người để mắt, ít thất lạc, trẻ có người lớn quen để hỏi.
Được chủ nhà, ban quản lý đồng ý rõ ràng. Nói chuyện trước với chủ khu trọ hoặc ban quản lý, thoả thuận chỗ đặt, giờ mở, ai chịu trách nhiệm. Thoả thuận rõ từ đầu tránh việc tủ bị dọn đi khi có thay đổi.
Nhận và lọc sách quyên góp
Khi kêu gọi góp sách, lượng sách tới thường nhiều nhưng không phải cuốn nào cũng hợp. Lọc kỹ ngay từ đầu giúp tủ sách gọn và đúng đối tượng.
- Nói rõ khi kêu gọi: tủ cần sách cho trẻ từ mấy tuổi tới mấy tuổi, ưu tiên sách tranh, truyện thiếu nhi, sách kiến thức có tranh. Không nhận sách giáo khoa cũ, sách luyện thi, sách người lớn nếu tủ chỉ dành cho trẻ.
- Kiểm tình trạng từng cuốn: bỏ sách mốc, sách rách gáy, thiếu trang, có ghim kim loại lòi ra, có vết bẩn khó lau.
- Đọc lướt nội dung: bỏ những cuốn có hình ảnh bạo lực, nội dung không hợp tuổi, truyện tranh dành cho thanh thiếu niên lẫn vào. Với sách in nước ngoài không rõ nguồn, đọc kỹ hơn.
- Chia sách theo nhóm tuổi: dưới ba tuổi, ba đến sáu tuổi, sáu tuổi trở lên. Dán một chấm màu nhỏ lên gáy để trẻ và phụ huynh nhận ra.
- Lau bìa bằng khăn ẩm, phơi gió cho khô trước khi đưa lên kệ. Sách vải thì giặt.
- Ghi danh sách đơn giản: tên sách, nhóm tuổi, ngày nhận. Một cuốn sổ tay là đủ, không cần phần mềm.
- Cất phần sách dư vào thùng kín, dùng để thay kệ theo đợt thay vì bày hết một lúc.
Với người góp sách, nên cảm ơn và nói rõ những cuốn không dùng sẽ được chuyển đi đâu, chẳng hạn gửi cho thư viện trường hay tủ sách người lớn. Như vậy người góp không thấy phiền khi sách của mình không lên kệ.
Xếp kệ sao cho trẻ nhỏ với tới và muốn lấy
Trẻ dưới sáu tuổi chọn sách bằng bìa chứ không bằng gáy. Một kệ sách xếp đứng chỉ lộ gáy, dù đẹp mắt người lớn, gần như vô hình với trẻ ba tuổi. Ít nhất một phần kệ nên xếp sách quay bìa ra ngoài, như kiểu kệ trưng bày, ở độ cao ngang tầm mắt trẻ. Những thùng nhựa thấp để sách đứng nghiêng, trẻ lật như lật thẻ, cũng là cách hay.
Ít sách trên kệ thường tốt hơn nhiều sách. Hai ba chục cuốn bày thoáng, bìa nhìn rõ, giúp trẻ dễ chọn và dễ cất lại. Phần còn lại cất trong thùng, thay một phần vào mỗi tháng. Trẻ thấy sách "mới" xuất hiện thì có cớ ghé lại.
Kệ thấp nhất dành cho sách bìa cứng của trẻ nhỏ nhất, vì các bé này hay bò hoặc ngồi bệt. Kệ cao hơn dành cho truyện của trẻ lớn hơn. Không đặt kệ cao quá vai trẻ năm tuổi; trẻ trèo lấy sách có thể làm đổ kệ. Kệ đứng nên được bắt vít vào tường.
Có thể thêm một góc chủ đề đổi theo mùa: tháng có Tết Trung thu bày sách về trăng và đèn lồng, mùa mưa bày sách về nước và con ếch, dịp Ngày Sách và Văn hoá đọc Việt Nam 21 tháng 4 bày sách được nhiều bé mượn nhất. Góc chủ đề làm tủ sách có nhịp, có lý do để người lớn dắt con ghé.
Nếp mượn trả đơn giản cho tủ sách nhỏ
Quy tắc phức tạp làm người giữ tủ mệt và trẻ ngại. Bảng dưới gợi ý ba mức, chọn mức hợp với tủ sách của mình.
| Mức | Cách làm | Hợp khi | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đọc tại chỗ | Sách không mang ra khỏi khu vực tủ, đọc xong cất lại | Tủ mới mở, ít sách, chưa có người giữ đều | Ít thất lạc nhất, nhưng trẻ không đọc được ở nhà |
| Mượn có ghi tên | Ghi tên bé, phòng trọ, tên sách, ngày mượn vào sổ; trả trong một tuần | Có người giữ tủ vào giờ cố định | Nên giới hạn một hai cuốn mỗi lần |
| Đổi sách tự do | Mang một cuốn đến, lấy một cuốn đi, không ghi chép | Cộng đồng đã quen, nhiều gia đình có sách góp | Sách lưu chuyển nhanh, cần soát kệ để loại cuốn không hợp |
Dù chọn mức nào, nên chấp nhận từ đầu rằng sẽ có sách mất, sách rách. Với tủ sách cho trẻ ở khu lao động, một cuốn sách mất vì được một em bé mang về nhà đọc mãi không trả cũng không phải là thất bại hoàn toàn. Đừng phạt tiền hay làm trẻ xấu hổ; nhắc nhẹ phụ huynh và ghi nhận lại.
Người giữ tủ và những trục trặc thường gặp sau vài tháng
Cần ít nhất hai người giữ tủ. Một người thì khi người đó đổi ca, về quê, chuyển nhà là tủ đóng. Hai ba người chia lịch, có một nhóm nhắn tin chung để báo nhau, giúp tủ không phụ thuộc một người.
Giờ mở cố định, ngắn mà đều. Mở hai buổi chiều tối mỗi tuần, mỗi buổi một tiếng, đúng giờ, tốt hơn mở "khi nào rảnh". Trẻ và phụ huynh cần biết khi nào tới là có người.
Tủ vắng sau tháng đầu. Đây là chuyện gần như tủ nào cũng gặp. Cách hay dùng là gắn thêm một hoạt động: buổi đọc truyện cuối tuần, góc vẽ tranh về cuốn sách vừa đọc, buổi phụ huynh đọc cho cả nhóm nghe. Hoạt động kéo người tới, người tới thì mượn sách.
Sách cũ dần, trẻ chán. Liên hệ thư viện cấp tỉnh, thành phố hoặc phòng đọc ở xã, phường, hỏi về sách luân chuyển; trao đổi định kỳ với tủ sách ở khu khác.
Tủ thành chỗ quảng cáo. Nếu có người muốn đặt tờ rơi lớp học thêm, sản phẩm sữa cạnh tủ, nên từ chối nhẹ nhàng. Tủ sách giữ được lòng tin của phụ huynh vì nó không bán gì.
An toàn cho trẻ. Tủ ở nơi công cộng nên có người lớn quen biết khi mở cửa. Không để người lạ đưa trẻ đi chỗ khuất với lý do đọc sách; nếu có tình nguyện viên từ bên ngoài, giới thiệu họ với phụ huynh trước.
Biết tủ sách có đang giúp trẻ hay không
Sau ba bốn tháng, người giữ tủ nên dừng lại nhìn xem tủ đang chạy thế nào. Không cần khảo sát cầu kỳ; vài ghi chép đều tay trả lời được phần lớn câu hỏi.
- Đếm số lượt trẻ ghé mỗi buổi mở tủ, ghi vào một cột trong sổ. Con số tăng, đứng hay giảm qua các tháng nói lên nhiều điều hơn một buổi đông người.
- Đánh dấu những cuốn được mượn nhiều nhất và những cuốn chưa ai đụng tới. Cuốn nằm im ba tháng nên cất vào thùng, nhường chỗ cho cuốn khác.
- Để ý nhóm tuổi nào ít ghé. Nếu trẻ dưới ba tuổi vắng, có thể kệ thiếu sách bìa cứng hoặc giờ mở trùng giờ ngủ của các bé.
- Hỏi vài phụ huynh một câu ngắn khi họ đón con: bé có mang sách về đọc không, bé có kể gì về cuốn sách không, giờ mở có tiện không.
- Ghi lại những chuyện nhỏ: một bé lần đầu tự cất sách lên kệ, hai anh em ngồi đọc cho nhau, một người bố ở lại đọc cùng con. Những ghi chép này giúp nhóm giữ tủ có thêm động lực.
Khi báo lại với người góp sách hay nhà tài trợ, chỉ nên dùng con số tổng và câu chuyện không nêu tên. Không đăng ảnh rõ mặt trẻ, không ghi tên và số phòng trọ của gia đình nào lên mạng khi chưa được phụ huynh đồng ý. Một tủ sách cho trẻ cũng là nơi phải giữ an toàn thông tin cho trẻ.
Câu hỏi thường gặp
Lập tủ sách nhỏ trong khu trọ có phải xin phép cơ quan nào không?
Một kệ sách đặt trong khuôn viên tư nhân với sự đồng ý của chủ nhà thường không cần thủ tục riêng. Nếu muốn mở thành thư viện cộng đồng, nhận tài trợ hoặc đặt tại nơi công cộng, nên hỏi bộ phận văn hoá của xã, phường để biết quy định hiện hành theo Luật Thư viện 2019.
Cần khoảng bao nhiêu sách để bắt đầu?
Không có con số chuẩn. Vài chục cuốn đã lọc kỹ, chia đủ các nhóm tuổi, là đủ để mở. Quan trọng hơn là có sách dự trữ để thay kệ hằng tháng. Một tủ sách khởi đầu bằng ba chục cuốn tốt sống lâu hơn tủ khởi đầu bằng ba trăm cuốn không ai lọc.
Có nên nhận tiền quyên góp để mua sách cho tủ?
Nếu nhận, cần minh bạch: ai giữ tiền, mua những gì, công khai hoá đơn cho người góp. Với nhóm nhỏ, nhận sách hiện vật thường đơn giản hơn và ít rủi ro hiểu lầm. Tránh nhận tiền vào tài khoản cá nhân mà không có ghi chép rõ ràng.
Làm sao để phụ huynh trong khu trọ biết có tủ sách?
Cách hiệu quả nhất là gặp trực tiếp: người giữ tủ đứng ở lối vào khu trọ giờ tan ca, mời phụ huynh ghé. Thêm vào đó là nhắn qua nhóm tin nhắn của khu, nhờ cô giáo nhóm trẻ gần đó nhắc. Trẻ đã tới một lần sẽ kéo bạn tới.
Tủ sách có nên có cả sách cho người lớn không?
Có thể, nhưng nên đặt riêng một kệ khác. Sách về nuôi con, sức khoẻ, nấu ăn, truyện ngắn cho người lớn giúp phụ huynh có lý do ngồi lại trong khi con đọc. Thấy bố mẹ cũng đọc là điều tốt cho trẻ.
Sách bị rách thì xử lý thế nào?
Dán lại bằng băng keo giấy hoặc băng keo trong chuyên dùng cho sách, càng sớm càng tốt. Có thể làm một buổi "sửa sách" cùng các bé, vừa dạy trẻ giữ gìn vừa kéo dài đời sách. Sách hỏng quá mức thì loại, không để trên kệ.
