Bất cứ nhóm nào có trẻ em tham gia, dù chỉ là giờ kể chuyện cuối tuần ở thư viện phường hay một lớp tình nguyện dạy vẽ, đều nên có một bộ quy tắc bảo vệ trẻ em viết sẵn, dài một hai trang. Phần cốt lõi gồm: một người phụ trách an toàn trẻ em, quy tắc không để một người lớn ở riêng với một trẻ, quy định về nhà vệ sinh và thay đồ, quy định về chụp và đăng ảnh, cách chọn tình nguyện viên, và cách báo khi có lo ngại.
Nhiều người nghĩ chính sách bảo vệ trẻ em là việc của trường học hay tổ chức lớn. Thực tế các nhóm nhỏ, tự quản, dựa vào lòng tốt lại là nơi dễ có lỗ hổng nhất, vì ai cũng quen nhau và ngại đặt quy định. Bộ quy tắc không nhằm nghi ngờ ai; nó bảo vệ trẻ, bảo vệ tình nguyện viên tử tế khỏi những hiểu lầm, và bảo vệ uy tín của nhóm. Bài viết đưa ra một khung có thể chép về dùng, dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế như bộ tiêu chuẩn của liên minh Keeping Children Safe và các quy định của Luật Trẻ em.
Vì sao nhóm nhỏ cũng cần quy tắc
Kinh nghiệm của các tổ chức làm việc với trẻ em ở nhiều nước cho thấy những người có ý xâm hại tìm đến nơi có trẻ và có ít quy định. Một câu lạc bộ thiếu nhi chạy bằng tình nguyện viên, không ai kiểm ai, không có quy trình báo cáo, là môi trường thuận lợi cho họ. Đây không phải lý do để sợ làm hoạt động cộng đồng, mà là lý do để làm đúng cách ngay từ đầu.
Quy tắc còn bảo vệ người lớn tử tế. Một tình nguyện viên dẫn một bé đi vệ sinh một mình, sau đó bé về kể một câu mơ hồ, có thể rơi vào tình thế bị nghi oan mà không có gì để tự minh oan. Nếu nhóm có quy định luôn đi hai người hoặc để cửa mở, tình huống đó không xảy ra. Nhiều tình nguyện viên lâu năm nói rằng họ thấy yên tâm hơn khi tham gia nhóm có quy tắc rõ.
Luật Trẻ em đặt trách nhiệm bảo vệ trẻ cho mọi cơ quan, tổ chức, cá nhân, và trách nhiệm thông báo khi phát hiện xâm hại. Một nhóm cộng đồng, dù không phải pháp nhân, vẫn gồm những cá nhân có trách nhiệm đó. Có quy tắc viết sẵn giúp mọi người biết trách nhiệm cụ thể của mình là gì khi đứng trước một đứa trẻ.
Bảy điều cốt lõi của một bộ quy tắc
Bộ quy tắc tốt ngắn, rõ, ai cũng đọc được trong năm phút. Bảy điều dưới đây là phần không nên thiếu.
- Người phụ trách an toàn trẻ em: một người có tên, được mọi thành viên và phụ huynh biết, là đầu mối nhận lo ngại. Nên có một người dự phòng, để khi lo ngại liên quan tới chính người phụ trách thì vẫn có chỗ báo.
- Không có người lớn ở riêng với một trẻ ở nơi khuất: hoạt động diễn ra ở nơi nhìn thấy được, cửa mở, hoặc luôn có ít nhất hai người lớn.
- Nhà vệ sinh và thay đồ: trẻ nhỏ cần giúp thì có quy định ai giúp, giúp ở đâu, cửa mở hé, có người lớn thứ hai biết. Tốt nhất là cha mẹ đưa con đi vệ sinh.
- Ảnh và video: chỉ người được giao mới chụp ảnh cho nhóm; chỉ đăng ảnh trẻ đã được cha mẹ đồng ý; không ghi tên trẻ; không đăng ảnh trẻ thay đồ, tắm, khóc.
- Liên lạc: tình nguyện viên không liên lạc riêng với trẻ qua điện thoại, mạng xã hội; mọi liên lạc đi qua cha mẹ hoặc nhóm chung có cha mẹ.
- Đón và trả trẻ: trẻ chỉ được giao cho người cha mẹ đã đăng ký; tình nguyện viên không chở trẻ về một mình.
- Báo cáo lo ngại: ai thấy điều đáng lo phải báo người phụ trách trong ngày; người phụ trách ghi lại và quyết định báo tổng đài 111, chính quyền xã, phường hay công an. Không ai bị trách vì đã báo với thiện chí.
Bộ quy tắc nên có thêm một đoạn ngắn về hành vi không được phép với trẻ: không đánh, không quát mắng xúc phạm, không chạm vào vùng riêng tư, không tặng quà riêng, không giữ bí mật với trẻ, không dùng rượu bia khi phụ trách trẻ. Mỗi tình nguyện viên đọc và ký cam kết trước khi tham gia.
Chọn và kiểm tình nguyện viên làm việc với trẻ
Không có bước nào loại bỏ được hoàn toàn rủi ro, nhưng nhiều bước cộng lại làm nhóm khó bị lợi dụng hơn.
- Ghi rõ vai trò: việc gì, mấy giờ, ở đâu, có tiếp xúc trực tiếp với trẻ hay không. Vai trò tiếp xúc trực tiếp thì kiểm kỹ hơn.
- Đơn đăng ký có thông tin cơ bản: họ tên, liên lạc, kinh nghiệm làm việc với trẻ, lý do tham gia, và người giới thiệu.
- Trò chuyện trực tiếp: hỏi vì sao muốn làm việc với trẻ, đã từng xử lý tình huống khó với trẻ thế nào, nghĩ gì về quy tắc hai người lớn. Thái độ với quy tắc nói lên nhiều điều.
- Hỏi người giới thiệu: gọi cho ít nhất một người đã từng làm việc cùng, hỏi cụ thể về cách người đó cư xử với trẻ.
- Cân nhắc phiếu lý lịch tư pháp cho người phụ trách lâu dài. Phiếu chỉ cho biết án tích đã có, không thay được các bước khác, nhưng là một lớp kiểm.
- Tập huấn ngắn trước khi bắt đầu: đọc quy tắc, biết dấu hiệu đáng lo, biết báo cho ai, biết phản ứng khi trẻ kể chuyện.
- Giai đoạn đầu luôn đi kèm: người mới làm cùng tình nguyện viên lâu năm vài buổi trước khi được giao việc.
Với tình nguyện viên là sinh viên hay người từ nơi khác đến trong một đợt ngắn, các bước có thể gọn lại, nhưng quy tắc hai người lớn và cam kết hành vi thì giữ nguyên. Thời gian ngắn không phải là lý do bỏ quy tắc.
Tình huống thường gặp và cách xử lý theo quy tắc
Bảng dưới gợi ý cách áp quy tắc vào những tình huống nhóm cộng đồng gặp thường xuyên.
| Tình huống | Cách làm theo quy tắc |
|---|---|
| Một bé cần đi vệ sinh giữa giờ đọc sách | Gọi cha mẹ bé nếu có mặt; nếu không, một tình nguyện viên đưa đi, báo người thứ hai, để cửa khép hờ |
| Phụ huynh đến đón muộn, chỉ còn một tình nguyện viên với một bé | Chờ ở nơi công cộng, có người qua lại; gọi người phụ trách hoặc tình nguyện viên khác đến; nhắn cho phụ huynh |
| Một bé tự ngồi vào lòng tình nguyện viên | Nhẹ nhàng chuyển bé sang ngồi cạnh, không làm bé xấu hổ |
| Tình nguyện viên muốn chụp ảnh lớp để đăng trang cá nhân | Không đăng ảnh có mặt trẻ lên trang cá nhân; gửi ảnh cho người được giao để kiểm trước khi đăng trang nhóm |
| Một bé xin số điện thoại của tình nguyện viên | Cảm ơn bé, nói rằng nếu muốn nhắn thì nhờ bố mẹ nhắn vào nhóm chung |
| Một người lạ đứng xem lâu, chụp ảnh trẻ | Người phụ trách lại hỏi lịch sự; nếu không rõ mục đích thì đề nghị dừng chụp và để ý |
| Một bé kể ở nhà bị đánh | Nghe, không hỏi dồn, ghi lại, báo người phụ trách ngay trong ngày |
Những tình huống này nên được đưa vào buổi tập huấn dưới dạng đóng vai. Tình nguyện viên đã tập xử lý một lần sẽ phản ứng bình tĩnh hơn nhiều khi gặp thật.
Một buổi tập huấn đóng vai không cần dài: ba mươi phút, mỗi người nhận một tình huống, hai người diễn, những người khác góp ý. Sau buổi tập, người phụ trách ghi thêm những tình huống mới mà mọi người nêu ra vào bảng, để bộ quy tắc lớn lên theo kinh nghiệm thật của nhóm thay vì chỉ chép từ nơi khác.
Khi có lo ngại về một thành viên trong nhóm
Tách ngay khỏi việc tiếp xúc với trẻ. Nếu lo ngại liên quan tới hành vi của một tình nguyện viên với trẻ, tạm thời để người đó không phụ trách trẻ trong lúc tìm hiểu. Việc này không phải kết tội; đó là bước bảo vệ thông thường mà người tử tế sẽ hiểu.
Ghi lại sự việc. Người phụ trách ghi lại ai báo, báo gì, ngày giờ, những gì đã làm. Không thêm suy đoán. Giữ ghi chép ở nơi chỉ người phụ trách xem được.
Không tự điều tra. Nhóm cộng đồng không có chuyên môn và thẩm quyền điều tra. Nếu lo ngại có dấu hiệu xâm hại, báo Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 hoặc chính quyền xã, phường; có dấu hiệu tội phạm thì báo công an.
Thông báo cho gia đình trẻ. Với lo ngại liên quan tới thành viên của nhóm, gia đình trẻ có quyền được biết. Nói rõ những gì đã biết, những gì nhóm đã làm, không phỏng đoán.
Giữ kín với phần còn lại. Không bàn trong nhóm chat chung. Danh tính trẻ và danh dự của người bị nghi đều cần được tôn trọng cho tới khi có kết luận.
Rút kinh nghiệm cho quy tắc. Sau mỗi sự việc, kể cả khi lo ngại hoá ra không có cơ sở, xem lại quy tắc có lỗ hổng nào không và sửa.
Phổ biến quy tắc cho phụ huynh và cho chính trẻ
Quy tắc chỉ có tác dụng khi mọi người biết. Phụ huynh đăng ký cho con tham gia nên được nhận bản quy tắc, biết tên người phụ trách an toàn trẻ em và cách liên hệ. Khi phụ huynh biết nhóm có quy định không ai ở riêng với trẻ, họ sẽ nhận ra ngay nếu quy định bị vi phạm, và trở thành thêm một lớp giám sát.
Với trẻ, chỉ cần nói rất ngắn ở buổi đầu, bằng giọng vui: ở đây các cô chú luôn ở chỗ mọi người nhìn thấy, ai cần đi vệ sinh thì nói với cô, nếu có ai làm con khó chịu thì con kể với cô phụ trách hoặc với bố mẹ. Trẻ được nói như vậy biết rằng mình có quyền lên tiếng ngay trong nhóm.
Nhóm cũng nên định kỳ xem lại quy tắc, chẳng hạn mỗi năm một lần hoặc khi chuyển sang địa điểm mới, có hoạt động mới như đi dã ngoại, ngủ qua đêm. Hoạt động có ngủ lại hay đi xa cần quy tắc chặt hơn hẳn: tỉ lệ người lớn trên trẻ cao hơn, phòng ngủ có hai người lớn, sự đồng ý bằng văn bản của cha mẹ. Với hoạt động dành cho trẻ mầm non, cách an toàn nhất là cha mẹ luôn đi cùng.
Câu hỏi thường gặp
Nhóm chỉ có ba bốn người, có cần viết quy tắc thành văn bản không?
Nên viết, dù chỉ một trang. Văn bản giúp người mới biết luật chơi, giúp phụ huynh yên tâm, và là chỗ dựa khi phải từ chối một đề nghị không hợp quy tắc. Nhóm nhỏ hôm nay có thể lớn lên sau vài tháng, và quy tắc có từ đầu dễ giữ hơn quy tắc thêm vào sau.
Yêu cầu tình nguyện viên nộp phiếu lý lịch tư pháp có làm mất lòng người ta không?
Nếu áp dụng cho tất cả những người phụ trách lâu dài, giải thích rõ là chuẩn chung của nhóm, phần lớn người sẽ hiểu. Phiếu lý lịch tư pháp do sở tư pháp cấp theo yêu cầu của cá nhân. Nhóm cũng có thể chỉ áp dụng cho vai trò tiếp xúc trực tiếp, thường xuyên với trẻ.
Tỉ lệ người lớn trên trẻ bao nhiêu là đủ?
Không có con số chung cho mọi hoạt động cộng đồng. Với trẻ mầm non, càng nhỏ tuổi càng cần nhiều người lớn; nhiều nhóm chọn cách cha mẹ ở cùng con suốt buổi. Với trẻ lớn hơn, luôn có ít nhất hai người lớn dù nhóm nhỏ. Hoạt động gần nước, đi xa, ngủ lại cần tỉ lệ cao hơn.
Ai nên là người phụ trách an toàn trẻ em của nhóm?
Người có mặt thường xuyên, bình tĩnh, được mọi người tin, và chịu đọc hiểu quy tắc. Không nhất thiết là trưởng nhóm. Người phụ trách nên được tập huấn thêm, biết các đầu mối như tổng đài 111, người làm công tác bảo vệ trẻ em ở xã, phường, công an khu vực.
Doanh nghiệp tổ chức ngày hội cho con nhân viên có cần các quy tắc này không?
Cần, với cùng các điểm cốt lõi: người phụ trách an toàn, khu vui chơi có người lớn giám sát, quy định về ảnh, đón trả trẻ. Doanh nghiệp thuê đơn vị tổ chức sự kiện nên hỏi đơn vị đó về quy tắc bảo vệ trẻ em của họ và đưa vào hợp đồng.
Có mẫu quy tắc bảo vệ trẻ em bằng tiếng Việt không?
Một số tổ chức quốc tế và tổ chức xã hội làm việc với trẻ em ở Việt Nam có công bố chính sách bảo vệ trẻ em của mình, có thể tham khảo cấu trúc. Khi dùng, nhóm nên rút gọn cho vừa quy mô, giữ các điểm cốt lõi và thêm tên người phụ trách, các đầu mối báo cáo của địa phương.
