Trẻ chưa từng học mẫu giáo vẫn có quyền vào lớp 1 và nhiều em theo kịp, nhưng nhìn chung các em dễ gặp khó khăn hơn ở ba chỗ: chưa quen nếp lớp học như ngồi nghe, chờ đến lượt, làm theo hướng dẫn; vốn từ và khả năng diễn đạt ít hơn; và chưa có kinh nghiệm chơi, hợp tác với nhiều bạn cùng lứa. Thiệt thòi này không nằm ở việc chưa biết chữ, vì lớp 1 dạy chữ từ đầu. Nó bù đắp được, nhất là nếu gia đình và nhà trường biết sớm và bắt đầu ngay, kể cả chỉ còn vài tháng.
Trẻ chưa đi mẫu giáo thường thuộc những nhóm đã nói trong danh mục này: trẻ di cư chưa có chỗ học, trẻ ở vùng xa, trẻ có gia đình gặp khó khăn. Bài này nói về sự sẵn sàng đi học thực sự là gì, bằng chứng nghiên cứu về tác động của mẫu giáo, vì sao vẫn còn trẻ chưa đến lớp, và những việc làm được trong thời gian còn lại trước lớp 1.
Sẵn sàng đi học là gì, và không phải là gì
Nhiều phụ huynh nghĩ sẵn sàng vào lớp 1 nghĩa là biết đọc, biết viết, biết làm tính. Đây là hiểu lầm phổ biến nhất. Chương trình giáo dục mầm non của Bộ GD&ĐT không đặt mục tiêu dạy đọc, viết cho trẻ, và Bộ đã nhiều lần nhắc các cơ sở không dạy trước chương trình lớp 1. Lớp 1 theo Chương trình giáo dục phổ thông 2018 dạy chữ từ những âm đầu tiên.
Các nhà nghiên cứu phát triển trẻ em mô tả sự sẵn sàng đi học qua nhiều lĩnh vực: sức khỏe và vận động, như cầm bút, tự đi vệ sinh, tự ăn; cảm xúc và xã hội, như xa cha mẹ được vài giờ, chơi với bạn, chờ đến lượt; ngôn ngữ, như hiểu câu dài, kể lại một chuyện đơn giản, nói được điều mình cần; và khả năng học, như tò mò, tập trung vào một việc trong một khoảng thời gian, làm theo hướng dẫn hai ba bước.
Đứa trẻ có những khả năng này sẽ học chữ nhanh vì đã có nền để dựa vào. Đứa trẻ biết mặt chữ nhưng chưa quen ngồi nghe, chưa biết hỏi cô khi không hiểu, chưa biết chơi cùng bạn, thường gặp khó khăn hơn. Khi nói về thiệt thòi của trẻ chưa đi mẫu giáo, đây là những thiệt thòi cần để ý, chứ không phải chuyện chưa biết chữ.
Thiệt thòi nằm ở đâu
Nếp lớp học. Ở mẫu giáo, trẻ học cách sinh hoạt theo giờ, nghe cô nói với cả lớp, xếp hàng, cất đồ, ngồi vào chỗ. Trẻ chưa đi học phải học những điều này cùng lúc với việc học chữ ở lớp 1, nên tuần đầu, tháng đầu thường vất vả.
Ngôn ngữ dùng trong lớp. Ngôn ngữ ở trường khác ngôn ngữ ở nhà: câu dài hơn, nhiều từ chỉ hướng dẫn, nhiều câu hỏi mở. Với trẻ dân tộc thiểu số chưa nói tiếng Việt, khoảng cách còn lớn hơn nhiều.
Chơi và hợp tác với nhiều bạn. Trẻ ở nhà với ông bà hoặc chỉ chơi với anh chị em có ít cơ hội chia sẻ đồ chơi, giải quyết tranh chấp, làm việc theo nhóm với bạn lạ.
Vận động tinh. Cắt, dán, tô, nặn, xâu hạt là những hoạt động hằng ngày ở mẫu giáo giúp bàn tay khéo, chuẩn bị cho việc cầm bút. Trẻ ít được làm những việc này có thể viết chậm và mỏi tay hơn lúc đầu.
Phát hiện sớm khó khăn phát triển. Cô giáo mẫu giáo thường là người đầu tiên nhận ra trẻ nghe kém, nhìn kém, chậm nói hay có khó khăn khác cần khám. Trẻ chưa đi học có thể chỉ được phát hiện khi đã vào lớp 1 và bắt đầu tụt lại.
Bằng chứng nghiên cứu nói gì
Một trong những nghiên cứu lớn nhất về tác động của giáo dục mầm non thông thường, không phải chương trình thí điểm đặc biệt, là dự án EPPE (Effective Provision of Pre-School Education) ở Anh, do nhóm của Kathy Sylva và các cộng sự thực hiện, bắt đầu từ cuối thập niên 1990, theo dõi vài nghìn trẻ từ mẫu giáo đến tuổi thiếu niên. Nghiên cứu so sánh trẻ đã đi học mẫu giáo với nhóm trẻ ở nhà.
Kết quả chính được nhắc nhiều là: trẻ đi học mẫu giáo vào tiểu học với khả năng nhận thức và kỹ năng xã hội tốt hơn trẻ ở nhà; thời gian đi học dài hơn, tính theo số tháng, gắn với kết quả tốt hơn; chất lượng của cơ sở có ý nghĩa lớn; và trẻ từ gia đình thiệt thòi được lợi đáng kể khi học ở cơ sở có chất lượng tốt, nhất là nơi trẻ từ nhiều hoàn cảnh học cùng nhau. Nghiên cứu cũng nhấn mạnh vai trò của "môi trường học ở nhà", như đọc cho con nghe, chơi với chữ và số, hát, có ảnh hưởng không kém trình độ học vấn của cha mẹ.
Kết luận thực tế từ đây có hai vế. Một là đi mẫu giáo có ích, và có ích nhất với trẻ thiệt thòi. Hai là những gì gia đình làm ở nhà cũng tạo ra khác biệt thật, bất kể gia đình giàu hay nghèo. Với trẻ chưa có chỗ học, vế thứ hai là điểm tựa.
Vì sao vẫn có trẻ chưa đi mẫu giáo, và việc làm ngay
Trẻ 5 tuổi được phổ cập từ lâu nhưng vẫn có trẻ chưa đến lớp. Mỗi nguyên nhân có một hướng xử lý riêng:
| Nguyên nhân | Việc nên làm ngay |
|---|---|
| Gia đình mới chuyển đến, chưa có tạm trú | Đăng ký tạm trú cho con, liên hệ trường gần nhất và xã phường; trẻ 5 tuổi thuộc diện phổ cập |
| Trường gần nhà hết chỗ | Hỏi trường khác trong địa bàn, hỏi danh sách cơ sở được cấp phép, ghi tên chờ |
| Gia đình không đủ tiền | Hỏi về miễn, hỗ trợ học phí và tiền ăn theo chính sách hiện hành; hỏi trường về các khoản thực sự bắt buộc |
| Nhà xa trường, không có người đưa đón | Hỏi về điểm trường gần hơn, nhờ hàng xóm luân phiên, hỏi xã về hỗ trợ đi lại nếu có |
| Trẻ có khó khăn phát triển, gia đình ngại | Đưa trẻ đi khám, trao đổi với trường về học hòa nhập; trẻ có quyền được học |
| Gia đình nghĩ ở nhà là đủ | Cân nhắc ít nhất vài tháng cuối trước lớp 1 cho trẻ làm quen nếp lớp |
Dù chỉ còn một học kỳ hay vài tháng trước lớp 1, cho trẻ đến lớp mẫu giáo vẫn có ích. Trẻ không cần học "đủ chương trình", mà cần làm quen với lớp học, cô giáo và bạn bè.
Còn bao lâu trước lớp 1: việc theo mốc thời gian
Tùy thời gian còn lại, những việc nên ưu tiên khác nhau:
- Còn một năm trở lên: tìm chỗ học mẫu giáo cho con ngay, ưu tiên học đều cả năm. Đây là cách bù đắp tốt nhất.
- Còn vài tháng: vẫn cho con đi học mẫu giáo nếu có chỗ; nếu không, hỏi trường tiểu học hoặc xã phường có lớp chuẩn bị vào lớp 1 trong hè không, nhất là ở vùng dân tộc thiểu số.
- Mùa hè trước lớp 1: đưa con đến thăm trường tiểu học, đi qua cổng, nhìn sân, lớp; tập cho con giờ ngủ, giờ dậy như khi đi học; cho con chơi với các bạn cùng tuổi trong xóm.
- Khi nhập học: báo với cô giáo lớp 1 rằng con chưa học mẫu giáo, để cô chú ý giúp con quen nếp lớp trong những tuần đầu.
- Tháng đầu lớp 1: hỏi cô thường xuyên con có theo kịp không, con có chơi với bạn không; nếu con gặp khó khăn kéo dài, cùng cô tìm cách hỗ trợ sớm.
Việc báo trước với cô giáo lớp 1 hay bị bỏ qua vì phụ huynh ngại. Thực tế cô giáo biết sớm thì giúp được sớm, và con không bị coi là chậm chỉ vì chưa quen.
Trường tiểu học có trách nhiệm gì với trẻ chưa đi mẫu giáo
Trường tiểu học không được từ chối trẻ đủ tuổi vào lớp 1 vì trẻ chưa học mẫu giáo; tiểu học là giáo dục bắt buộc theo Luật Giáo dục 2019. Trường cũng không được kiểm tra đọc, viết để xét tuyển vào lớp 1. Mọi trẻ đủ tuổi trong địa bàn được nhận như nhau.
Chương trình môn Tiếng Việt lớp 1 được thiết kế để dạy từ đầu, với giai đoạn làm quen ở những tuần đầu năm học. Nhiều trường còn tổ chức hoạt động làm quen trường lớp cho học sinh lớp 1 trước khi năm học chính thức bắt đầu. Với vùng dân tộc thiểu số, có các hoạt động tăng cường tiếng Việt cho học sinh đầu cấp.
Ở chiều ngược lại, sự chuyển tiếp giữa mầm non và tiểu học tốt nhất khi hai cấp học nói chuyện với nhau. Cô giáo mẫu giáo biết đứa trẻ nào cần chú ý thêm; cô giáo lớp 1 có thể nhận thông tin đó nếu có kênh trao đổi. Với trẻ chưa đi mẫu giáo, không có thông tin chuyển tiếp nào, nên lời kể của phụ huynh càng quan trọng. Một vài dòng viết tay về thói quen của con, con thích gì, sợ gì, đã từng ở xa cha mẹ bao giờ chưa, có khó khăn nào về nghe, nhìn hay nói, đưa cho cô giáo trong ngày nhập học là đủ để cô bắt đầu hiểu con, thay vì phải tự đoán trong nhiều tuần.
Ở nhà làm được gì mà không tốn tiền
Như nghiên cứu EPPE nhắc, môi trường học ở nhà tạo ra khác biệt thật. Những việc dưới đây không cần đồ đắt tiền, chỉ cần thời gian và sự kiên nhẫn của người lớn:
- Trò chuyện với con mỗi ngày bằng câu đầy đủ, hỏi con những câu không trả lời bằng có hoặc không, như "con thấy gì", "vì sao con nghĩ vậy".
- Đọc to cho con nghe sách tranh, kể chuyện, hát đồng dao; danh mục Đọc sách cùng trẻ của trang có hướng dẫn chọn sách và cách đọc.
- Cho con làm việc nhà vừa sức: dọn đồ chơi, xếp dép, nhặt rau, chia bát đũa. Đây là cách luyện tay khéo và làm theo hướng dẫn tự nhiên nhất.
- Cho con chơi với các bạn cùng tuổi trong xóm, có người lớn để ý nhưng không can thiệp mọi lúc.
- Chơi với số qua đời sống: đếm bậc thang, chia kẹo, so cái nào dài hơn.
- Cho con tô, vẽ, cắt bằng kéo an toàn, nặn đất hay bột.
- Giữ giờ ngủ, giờ ăn đều, để con quen nhịp sinh hoạt như khi đi học.
Những việc này không thay được lớp học, nhưng chúng giúp đứa trẻ bước vào lớp 1 với nền tảng vững hơn. Mục tiêu không phải để con đi trước bạn, mà để con không phải bắt đầu từ phía sau.
Câu hỏi thường gặp
Trẻ chưa học mẫu giáo có được vào lớp 1 không?
Có. Tiểu học là giáo dục bắt buộc, mọi trẻ đủ tuổi trong địa bàn đều được nhận vào lớp 1, không phụ thuộc đã học mẫu giáo hay chưa. Trường cũng không được kiểm tra đọc viết để xét tuyển. Gia đình nên báo với cô giáo rằng con chưa học mẫu giáo để cô chú ý giúp con quen nếp lớp.
Có nên cho con học chữ trước khi vào lớp 1 để bù việc chưa đi mẫu giáo không?
Không cần. Lớp 1 dạy chữ từ đầu, và Bộ GD&ĐT đã nhiều lần nhắc không dạy trước chương trình lớp 1. Điều con cần hơn là quen nếp lớp, vốn từ phong phú, biết chơi với bạn và tay đủ khéo. Học chữ sớm mà thiếu những điều này thường không giúp con theo kịp lâu dài.
Chỉ còn vài tháng có đáng cho con đi mẫu giáo không?
Đáng, nếu có chỗ. Vài tháng ở lớp mẫu giáo giúp con quen giờ giấc, quen nghe cô nói với cả lớp, quen chơi với bạn, những điều sẽ giúp tuần đầu lớp 1 nhẹ nhàng hơn. Trẻ 5 tuổi thuộc diện phổ cập nên gia đình có thể đề nghị xã phường bố trí chỗ học.
Nghiên cứu EPPE có áp dụng được cho Việt Nam không?
Nghiên cứu được làm ở Anh nên các con số không chuyển thẳng sang Việt Nam. Nhưng những kết luận chính, như mẫu giáo có ích nhất cho trẻ thiệt thòi, chất lượng cơ sở quan trọng, và môi trường học ở nhà tạo khác biệt, được nhiều nghiên cứu ở các nước khác ủng hộ và có ý nghĩa với bối cảnh Việt Nam.
Làm sao biết con có khó khăn phát triển cần khám trước khi vào lớp 1?
Một số dấu hiệu đáng để ý: con chưa nói câu ngắn, không đáp khi được gọi từ phía sau, hay nheo mắt khi nhìn, khó chơi với bạn, hay vấp ngã nhiều hơn bạn cùng tuổi. Khi lo lắng, nên đưa con đến cơ sở y tế để khám nghe, nhìn và phát triển; phát hiện sớm giúp con được hỗ trợ kịp thời.
Trường tiểu học có hỗ trợ gì cho trẻ chưa đi mẫu giáo không?
Chương trình lớp 1 có giai đoạn làm quen đầu năm, và nhiều trường tổ chức hoạt động làm quen trường lớp trước năm học. Ở vùng dân tộc thiểu số, có hoạt động tăng cường tiếng Việt cho học sinh đầu cấp. Mức hỗ trợ khác nhau giữa các trường, nên phụ huynh nên hỏi trực tiếp trường khi đăng ký nhập học.
