Cách giới thiệu lễ hội các nước cho trẻ nhỏ có tác dụng nhất là đi theo mùa và nối với lễ hội trẻ đã biết: khi nhà mình đón Tết Nguyên đán thì kể Hàn Quốc đón Seollal, Mông Cổ đón Tsagaan Sar vào khoảng cùng thời gian; khi đến Trung thu thì kể trẻ Hàn Quốc ăn bánh songpyeon dịp Chuseok, người Nhật ngắm trăng Tsukimi; giữa tháng Tư thì kể Tết té nước của Thái Lan, Lào, Myanmar, Campuchia và của chính người Khmer Nam Bộ. Lễ hội được đặt cạnh đời thường như vậy, trẻ hiểu đó là những ngày vui của những gia đình thật, không phải buổi hoá trang lạ mắt.
Phần dưới giải thích vì sao lối "mỗi năm một ngày văn hoá thế giới" chưa đủ, đưa ra một lịch lễ hội theo mùa dễ dùng ở Việt Nam, những nguyên tắc tôn trọng khi giới thiệu nghi thức của người khác, và cách làm một "tháng lễ hội" nhỏ ở nhà hay trong nhóm chơi mà không tốn kém.
Lối "tham quan văn hoá" và vì sao chưa đủ
Trong giới giáo dục mầm non ở Mỹ, Louise Derman-Sparks từ những năm 1980 đã phê bình kiểu chương trình mà bà gọi là "tourist curriculum", tạm dịch là chương trình kiểu đi du lịch. Đặc điểm của nó là văn hoá khác chỉ xuất hiện trong những ngày đặc biệt, qua đồ ăn lạ, trang phục lạ, điệu nhảy lạ, rồi biến mất. Trẻ trở về với một lớp học mà sách vở, tranh ảnh, bài hát đều chỉ phản ánh một nhóm người.
Vấn đề không nằm ở lễ hội. Lễ hội là phần vui nhất, giàu màu sắc nhất của một nền văn hoá, và trẻ rất thích. Vấn đề là khi chỉ có lễ hội, trẻ dễ nghĩ người nước khác lúc nào cũng mặc trang phục truyền thống, lúc nào cũng nhảy múa, khác hẳn mình. Một đứa trẻ Việt chỉ biết Ấn Độ qua một buổi lễ hội ánh sáng sẽ ngạc nhiên khi biết trẻ em Ấn Độ cũng đi học bằng xe buýt, cũng ăn cơm, cũng mê bóng đá.
Cách chữa không phải là bỏ lễ hội, mà là đặt lễ hội vào đúng chỗ: một phần của đời sống, nối với lễ hội của chính trẻ, và đi kèm những hình ảnh đời thường. Lễ hội trở thành cánh cửa, còn căn phòng phía sau là cuộc sống hằng ngày của những gia đình ở nơi khác.
Lịch lễ hội theo mùa, đặt cạnh lễ hội Việt Nam
Bảng dưới gom những lễ hội ở các nước gần cùng thời điểm với lễ hội trẻ Việt đã biết. Ngày cụ thể đổi theo từng năm, nhiều lễ theo âm lịch; người lớn nên kiểm lại trước khi giới thiệu.
| Thời điểm | Lễ hội Việt Nam trẻ đã biết | Lễ hội cùng mùa ở nước khác | Điểm chung dễ nói với trẻ |
|---|---|---|---|
| Tháng Một, tháng Hai (theo âm lịch) | Tết Nguyên đán | Tết của người Hoa (Xuân tiết), Seollal ở Hàn Quốc, Tsagaan Sar ở Mông Cổ | Về nhà với ông bà, chúc Tết người lớn, mặc đồ mới, ăn món đặc biệt |
| Giữa tháng Tư | Chôl Chnăm Thmây của người Khmer Nam Bộ | Songkran ở Thái Lan, Bunpimay ở Lào, Thingyan ở Myanmar, Tết cổ truyền Campuchia | Năm mới, té nước chúc may mắn, tưới nước lên tay người già để kính trọng |
| Rằm tháng Tám âm lịch | Tết Trung thu | Trung thu ở Trung Quốc, Chuseok ở Hàn Quốc, ngắm trăng Tsukimi ở Nhật Bản | Trăng tròn, bánh đặc biệt, gia đình quây quần, có nơi gắn với mùa gặt |
| Tháng Mười, tháng Mười một (đổi theo năm) | Đèn lồng Trung thu, đèn ông sao | Diwali, lễ hội ánh sáng ở Ấn Độ và cộng đồng người Ấn khắp nơi | Thắp đèn, dọn nhà, làm bánh ngọt, tặng quà người thân |
| Cuối tháng Hai, đầu tháng Ba (đổi theo năm) | Lễ hội đầu xuân ở các làng | Carnival ở Brazil, ở Trinidad và Tobago cùng nhiều đảo vùng Caribe | Diễu hành, hoá trang, âm nhạc trên đường phố, cả cộng đồng cùng làm |
Chọn hai ba lễ hội mỗi năm là đủ, không cần đi hết bảng. Lễ hội nào có người thật trong cộng đồng của mình cùng đón, như gia đình người Khmer trong khu phố hay đồng nghiệp người Hàn của bố mẹ, nên được ưu tiên, vì trẻ được nghe chính người trong cuộc kể.
Nguyên tắc tôn trọng khi giới thiệu nghi thức của người khác
Phân biệt đồ chơi và đồ có ý nghĩa thiêng liêng với người trong cuộc. Một số vật dụng, trang phục, điệu múa trong lễ hội gắn với nghi lễ của cộng đồng. Hoá trang cho vui bằng những thứ đó có thể làm người trong cuộc khó chịu. Khi không chắc, hỏi người thuộc cộng đồng ấy hoặc chọn hoạt động trung tính như làm đèn, làm bánh, hát bài thiếu nhi.
Tả nghi thức như phong tục, không phán xét. Với trẻ, chỉ cần nói "vào ngày này, nhiều gia đình ở Ấn Độ thắp đèn dầu nhỏ quanh nhà để đón điều tốt lành". Không cần giảng giải niềm tin đằng sau, cũng không so sánh nghi thức của ai đúng hơn.
Tránh gộp cả châu lục thành một. "Lễ hội châu Phi" không có thật, vì châu Phi có hơn năm mươi quốc gia với rất nhiều dân tộc. Gọi đúng tên nước, tên cộng đồng, tên lễ hội.
Tránh hình ảnh rập khuôn. Người Mexico không phải lúc nào cũng đội mũ rộng vành, người Nhật không phải lúc nào cũng mặc kimono. Kèm theo ảnh lễ hội, cho trẻ xem ảnh trẻ em nước đó ăn Tết trong căn hộ, mặc áo len, quần jean.
Nói rằng không phải ai ở nước đó cũng đón lễ ấy. Ở Việt Nam, người Khmer đón Chôl Chnăm Thmây nhưng nhiều người Kinh thì không. Ở nước khác cũng vậy. Câu này giúp trẻ hiểu một quốc gia có nhiều nhóm người, nhiều cách sống.
Làm một "tháng lễ hội" nhỏ ở nhà hoặc trong nhóm chơi
Thay vì một ngày lớn, rải hoạt động ra bốn tuần quanh một lễ hội. Ví dụ dưới đây lấy Tết té nước tháng Tư, có thể thay bằng lễ hội khác.
- Tuần một: kể về Tết té nước ở Lào, Thái Lan, Campuchia và của người Khmer ở miền Tây Nam Bộ. Cho trẻ xem ảnh gia đình đi chùa, tắm tượng, tưới nước lên tay ông bà. Hỏi trẻ: nhà mình chúc Tết ông bà thế nào?
- Tuần hai: làm một món ăn liên quan, đơn giản và an toàn, như bánh gói lá chuối hay xôi màu. Nếu có gia đình người Khmer hay người Lào trong khu, mời họ hướng dẫn.
- Tuần ba: học một câu chúc năm mới bằng tiếng của nước đó, đọc chậm, đọc gần đúng. Nghe một bài hát dân ca của nước đó.
- Tuần bốn: một buổi chơi nước nhẹ nhàng ngoài sân, tưới nước lên tay nhau bằng chén nhỏ, nói lời chúc. Không té nước mạnh vào mặt trẻ nhỏ.
- Cuối tháng, cho trẻ vẽ hoặc kể lại điều trẻ thích nhất, và so với Tết Nguyên đán của nhà mình: giống chỗ nào, khác chỗ nào.
Toàn bộ chi phí cho một tháng như vậy thường chỉ là ít nguyên liệu nấu ăn và giấy màu. Phần quý nhất là thời gian người lớn ngồi kể chuyện, và nếu may mắn, một người trong cuộc chịu tới chia sẻ.
Món ăn, đồ thủ công và bài hát: chọn sao cho vừa sức trẻ
Món ăn là phần trẻ nhớ nhất của lễ hội. Khi nấu cùng trẻ, chọn món ít dao kéo, ít lửa: nặn bánh, cuộn xôi, trộn hoa quả. Báo trước cho các gia đình để kiểm dị ứng, nhất là với đậu phộng, hải sản, trứng, sữa. Giải thích cho trẻ món đó ăn vào dịp nào, ai thường làm, không cần nói nó "ngon" hay "lạ".
Đồ thủ công nên đơn giản, làm được trong mười lăm phút: đèn giấy cho Trung thu hay Diwali, bao lì xì đỏ cho Tết, vòng hoa giấy. Tránh làm những đồ mô phỏng vật dụng nghi lễ nếu không biết ý nghĩa của chúng.
Bài hát có thể là bài thiếu nhi của nước đó, bài hát mừng năm mới, hay chỉ là một đoạn nhạc cụ dân tộc. Trẻ không cần hiểu lời; điều quan trọng là được nghe âm thanh thật của một nền văn hoá, không phải bản phối lại ồn ào trên mạng. Nếu được, chọn bản do nghệ sĩ người nước đó trình bày.
Đừng quên lễ hội của các dân tộc ngay trong nước
Trước khi tìm lễ hội ở nước xa, người lớn nên nhìn lại lễ hội của các dân tộc Việt Nam, vì nhiều trẻ thành phố biết Halloween nhưng chưa từng nghe tên những ngày hội của đồng bào mình. Người Khmer Nam Bộ có Ok Om Bok vào rằm tháng Mười âm lịch của người Khmer, thường rơi vào khoảng tháng Mười một dương lịch, với lễ cúng trăng và đua ghe ngo trên sông. Với trẻ, đây là một "Trung thu khác" rất dễ kể: cũng trăng tròn, cũng quây quần, nhưng món ăn là cốm dẹp và trò chơi là đua thuyền.
Người Chăm ở Ninh Thuận, Bình Thuận cũ có lễ Katê vào khoảng tháng Mười dương lịch, với hát múa, trống Ginăng, kèn Saranai. Người Tày, Nùng ở vùng núi phía Bắc có hội Lồng tồng, tức hội xuống đồng, sau Tết Nguyên đán, có ném còn, kéo co, múa sư tử. Người Ê Đê, M'nông ở Tây Nguyên có lễ mừng lúa mới sau mùa gặt.
Đặt những lễ hội này vào cùng lịch với Tết, Trung thu của người Kinh và lễ hội các nước, trẻ thấy rằng đa văn hoá không chỉ là chuyện của nước ngoài. Ngay trong một đất nước đã có rất nhiều cách đón mùa, đón trăng, đón năm mới. Nếu khu phố có gia đình người Khmer, người Chăm, người Tày, mời họ kể là cách tốt nhất.
Người lớn chuẩn bị trước khi giới thiệu một lễ hội
Tra từ nguồn của chính cộng đồng đó. Trang của đại sứ quán, cơ quan văn hoá, bảo tàng của nước đó hay của địa phương có cộng đồng đó sinh sống đáng tin hơn các trang tổng hợp. Ghi lại vài chi tiết đời thường: ai làm gì, ăn gì, chơi gì trong ngày hội.
Hỏi một người trong cuộc nếu có thể. Một đồng nghiệp người Hàn, một phụ huynh người Khmer, một người quen từng sống ở Ấn Độ. Câu hỏi đơn giản: "Hồi nhỏ, ngày này nhà anh chị làm gì? Trẻ con thích nhất phần nào?". Câu trả lời thường cho những chi tiết sống động mà sách không có.
Chuẩn bị câu trả lời cho câu hỏi khó. Trẻ có thể hỏi "sao người ta làm thế". Nếu là phần gắn với tín ngưỡng, một câu ngắn là đủ: đây là phong tục của gia đình họ từ lâu đời. Người lớn không cần giải thích sâu hơn mức mình chắc chắn.
Những câu hỏi trẻ hay đặt ra và cách trả lời
"Sao họ không ăn Tết giống mình?" Mỗi nơi có cách đón năm mới riêng, theo những gì ông bà tổ tiên họ làm từ xưa. Có nơi theo âm lịch như mình, có nơi theo dương lịch, có nơi theo lịch riêng. Cách nào cũng là để vui và chúc nhau điều tốt.
"Lễ hội của ai hay hơn?" Không có lễ hội nào hay hơn. Giống như mỗi bạn trong lớp có món ăn yêu thích khác nhau, không ai sai. Mình thích lễ hội của mình, và cũng có thể thích lễ hội của bạn.
"Con có được đón lễ hội của nước khác không?" Được, khi người ta mời mình. Đi dự lễ hội của người khác là được làm khách, nên mình học cách làm khách lịch sự: hỏi trước, làm theo chủ nhà, cảm ơn.
"Sao bạn ấy không ăn bánh Trung thu?" Có thể nhà bạn ấy không đón Trung thu, hoặc bạn ấy không ăn được loại bánh đó. Mình không bắt bạn phải giống mình. Mời bạn chơi trò khác cùng nhau cũng vui.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho trẻ mầm non đón Halloween, Giáng sinh như lễ hội nước ngoài không?
Nếu gia đình hay nhà trường muốn, có thể giới thiệu như phong tục của một số nước, kèm giải thích ngắn gọn. Chỉ nên tránh để những lễ hội phổ biến nhờ quảng cáo thương mại chiếm hết chỗ của những lễ hội châu Á gần gũi hơn, như Tết té nước hay Chuseok, vốn có nhiều điểm chung với văn hoá Việt.
Giới thiệu lễ hội có gốc tín ngưỡng thì có vi phạm gì không?
Giới thiệu phong tục như một nét văn hoá, không thực hành nghi lễ, không giảng giáo lý, là cách các chương trình giáo dục nhiều nước vẫn làm. Ở Việt Nam, Chương trình giáo dục mầm non cũng có nội dung làm quen lễ hội. Khi có phụ huynh băn khoăn, nhà trường nên trao đổi trước và cho phép gia đình chọn không tham gia.
Làm sao biết ngày chính xác của các lễ hội theo âm lịch ở nước khác?
Lễ hội theo âm lịch hay lịch riêng đổi ngày mỗi năm theo dương lịch. Có thể tra trên trang của đại sứ quán, cơ quan du lịch quốc gia của nước đó, hoặc hỏi trực tiếp người trong cộng đồng. Tết té nước thường rơi vào khoảng giữa tháng Tư, nhưng cũng nên kiểm lại.
Trẻ có bố hoặc mẹ là người nước ngoài thì có nên nhờ giới thiệu lễ hội của nước đó?
Có thể, nếu gia đình và chính trẻ đồng ý. Hỏi riêng phụ huynh trước, để họ chọn cách tham gia: tới kể, gửi ảnh, nấu một món. Đừng mặc định trẻ thích hay có nghĩa vụ đại diện cho cả một quốc gia; nhiều trẻ chỉ muốn được là một bạn bình thường trong lớp.
Tết té nước có an toàn cho trẻ nhỏ không?
Với trẻ mầm non, nên làm phiên bản nhẹ nhàng: dùng chén nhỏ tưới nước sạch lên tay, chơi vào giờ nắng ấm, có khăn và quần áo thay. Không xịt nước mạnh vào mặt, tai, không dùng nước đá, và người lớn luôn đứng gần khu vực có nước để phòng trơn trượt.
Một năm nên giới thiệu bao nhiêu lễ hội là vừa?
Hai đến bốn lễ hội mỗi năm, mỗi lễ hội rải trong vài tuần, thường tốt hơn mười lễ hội mỗi cái một ngày. Trẻ cần lặp lại để nhớ và hiểu. Năm sau có thể quay lại lễ hội cũ, trẻ sẽ nhận ra và kể thêm được điều mình đã biết.
