Khi trẻ hỏi to giữa siêu thị "sao chú kia da đen thế" hay "sao bạn ấy nói khó nghe", cách tốt nhất là không suỵt, không quát, mà trả lời ngắn, bình tĩnh và đúng sự thật: "Ừ, da của chú màu nâu sẫm. Mỗi người có màu da khác nhau, do bố mẹ truyền cho. Da con màu khác, da mẹ cũng khác con một chút". Câu hỏi của trẻ tuổi này là tò mò, chưa phải định kiến. Định kiến bắt đầu khi trẻ thấy người lớn bối rối, xấu hổ hay im lặng, và tự rút ra rằng điều đó là xấu.
Phần dưới nói về việc trẻ nhận ra khác biệt từ lúc nào theo các nghiên cứu phát triển, vì sao lối "không nhắc tới màu da" thường phản tác dụng, mẫu câu trả lời cho những câu hỏi hay gặp, và cách xử lý khi trẻ đã nói một câu làm người khác tổn thương.
Trẻ nhận ra khác biệt sớm hơn người lớn tưởng
Các nghiên cứu về nhận diện khuôn mặt cho thấy em bé vài tháng tuổi đã nhìn lâu hơn vào khuôn mặt giống những người chăm mình hằng ngày. Một nghiên cứu của David Kelly và cộng sự đăng trên tạp chí Developmental Science năm 2005 ghi nhận trẻ ba tháng tuổi có xu hướng này, trong khi trẻ sơ sinh thì chưa. Đó không phải là ưa ghét, chỉ là não quen với những gì gặp nhiều.
Giọng nói cũng vậy. Katherine Kinzler, Emmanuel Dupoux và Elizabeth Spelke, trong một bài trên tạp chí PNAS năm 2007, cho thấy trẻ sơ sinh vài tháng tuổi nhìn lâu hơn vào người nói ngôn ngữ mẹ đẻ của mình, và trẻ khoảng mười tháng tuổi dễ nhận đồ chơi từ người nói tiếng quen hơn. Những nghiên cứu tiếp theo của nhóm này cho thấy trẻ năm tuổi khi được hỏi muốn làm bạn với ai thường chọn người nói giọng giống mình, có khi còn ưu tiên giọng hơn cả màu da.
Đến ba bốn tuổi, trẻ không chỉ nhận ra mà còn bắt đầu gắn nhận xét vào nhóm. Nhà tâm lý học Phyllis Katz, theo dõi một nhóm trẻ từ lúc sáu tháng tới sáu tuổi, ghi nhận rằng nhiều trẻ đã có thiên hướng ưu ái nhóm của mình từ tuổi mẫu giáo, kể cả khi cha mẹ tin rằng con mình "chưa để ý gì". Bài học cho người lớn là: không nói chuyện này không có nghĩa là trẻ không nghĩ về nó, chỉ có nghĩa là trẻ tự tìm câu trả lời từ những nguồn khác.
Vì sao lối "không nhắc tới" thường phản tác dụng
Trẻ hiểu im lặng là tín hiệu. Khi bố mẹ vội kéo tay con đi chỗ khác, đỏ mặt, hay nói "không được nói thế", trẻ không hiểu là vì câu hỏi to tiếng nơi đông người. Trẻ hiểu rằng màu da sẫm, giọng lạ là thứ đáng xấu hổ, không được nhắc tới.
Khoảng trống sẽ được lấp bởi nguồn khác. Phim hoạt hình, quảng cáo, lời bạn bè trong lớp vẫn đưa tới cho trẻ những hình ảnh rập khuôn: nhân vật da sẫm là người hầu, giọng vùng miền là để chọc cười. Người lớn không nói gì thì những hình ảnh đó không bị phản biện.
Nghiên cứu ở các gia đình cũng thấy điều này. Một nghiên cứu của Birgitte Vittrup và George Holden với các gia đình có con năm đến bảy tuổi ở Hoa Kỳ ghi nhận nhiều cha mẹ, dù được đề nghị nói chuyện với con về chủng tộc, vẫn né tránh hoặc chỉ nói chung chung "ai cũng như nhau". Những trẻ mà cha mẹ thật sự trò chuyện cụ thể có thái độ cởi mở hơn rõ rệt.
"Ai cũng như nhau" chỉ đúng một nửa. Câu đó đúng về giá trị con người, nhưng sai về những gì trẻ thấy bằng mắt. Trẻ cần cả hai vế: khác nhau ở bề ngoài, cách nói, cách sống; giống nhau ở chỗ ai cũng cần được tôn trọng, ai cũng biết buồn khi bị chê.
Mẫu câu trả lời cho những câu hỏi trẻ hay hỏi
Câu trả lời tốt thường có ba phần: xác nhận điều trẻ thấy, giải thích ngắn bằng sự thật, và nối về điểm chung. Không cần dài, trẻ cần tiếp tục thì sẽ hỏi thêm.
| Trẻ hỏi | Câu trả lời gợi ý | Tránh nói |
|---|---|---|
| Sao chú ấy da đen thế? | Da chú màu nâu sẫm. Màu da do một chất trong cơ thể quyết định, gọi là sắc tố, bố mẹ truyền cho con. Mỗi người một màu, không màu nào hơn màu nào. | "Suỵt, không được nói", "Da đen xấu lắm, con đừng ra nắng" |
| Sao bạn ấy nói khó nghe? | Bạn ấy nói giọng của quê bạn ấy, ở xa nhà mình. Con nghe chưa quen thôi. Ông bà nội con cũng nói giọng khác ông bà ngoại đấy. | "Nói nhà quê", bắt chước giọng bạn để trêu |
| Sao cô ấy đội khăn kín đầu? | Ở một số nơi, người ta đội khăn theo phong tục của gia đình, của cộng đồng mình. Mình có thể hỏi cô nếu cô muốn kể. | Đoán mò, gắn với chuyện đáng sợ |
| Sao bạn ấy toàn bà đón, không có bố mẹ? | Gia đình có nhiều kiểu. Có nhà có cả bố mẹ, có nhà chỉ có mẹ hoặc bố, có nhà ông bà nuôi cháu vì bố mẹ đi làm xa. Điều giống nhau là mọi người trong nhà thương nhau. | Né, đổi đề tài đột ngột |
| Con không muốn chơi với bạn ấy vì bạn ấy khác. | Khác ở chỗ nào con? À, giọng bạn ấy khác. Thế bạn ấy thích chơi trò gì? Có khi giống con đấy. | "Ừ, thôi không chơi cũng được" |
Với câu hỏi về người khuyết tật hay người có vẻ ngoài khác biệt do bệnh, nguyên tắc vẫn vậy: trả lời đúng, ngắn, không thương hại, không doạ. "Chú đi xe lăn vì chân chú không đi được. Xe lăn giúp chú đi lại, như kính giúp mẹ nhìn rõ."
Khi trẻ hỏi to giữa nơi đông người
Đây là lúc người lớn dễ lúng túng nhất. Các bước dưới đây giúp giữ bình tĩnh và giữ thể diện cho người được nhắc tới.
- Hít một hơi, nhắc mình rằng con đang tò mò chứ không có ác ý. Phản ứng hoảng hốt của người lớn là thứ trẻ nhớ lâu nhất.
- Nếu người được nhắc tới nghe thấy, mỉm cười với họ, hoặc nói nhẹ một câu như "cháu đang tò mò ạ". Phần lớn người lớn đều hiểu trẻ con.
- Trả lời con ngay bằng một câu ngắn, giọng bình thường: "Ừ, da chú màu sẫm, da mỗi người một màu".
- Nếu cần nói thêm, hạ giọng và hẹn: "Mình nói chuyện này kỹ hơn khi về nhà nhé". Rồi nhớ giữ lời hẹn.
- Về nhà, mở lại câu chuyện: con thấy gì, con nghĩ gì. Bổ sung phần giải thích, đọc một cuốn sách tranh có nhân vật nhiều màu da nếu có.
- Nếu câu của trẻ có ý chê, như "chú ấy bẩn", thì sửa rõ ràng nhưng không làm trẻ xấu hổ: "Da chú màu nâu, không phải bẩn. Nói vậy chú sẽ buồn. Lần sau con hỏi mẹ khẽ thôi nhé".
Mục đích không phải dạy con "không bao giờ được hỏi", mà là dạy con hỏi cho tế nhị và nghe câu trả lời đúng. Trẻ dám hỏi người lớn trong nhà là trẻ có nguồn thông tin tốt.
Khi trẻ đã nói hay làm điều gây tổn thương
Có lúc trẻ không chỉ hỏi mà đã trêu: bắt chước giọng một bạn, không cho bạn có màu da khác vào chơi, gọi bạn bằng một biệt danh chê bai. Trẻ mầm non thường không hiểu hết sức nặng của lời mình, nhưng vẫn cần được dừng lại ngay và rõ ràng. Người lớn nói điều đã thấy, nói vì sao điều đó làm bạn đau, và yêu cầu trẻ dừng: "Con vừa nhại giọng bạn để cười. Bạn ấy buồn rồi. Mình không chê ai vì giọng nói".
Sau đó hãy chăm lo cho đứa trẻ bị trêu trước tiên, trước cả việc giảng giải cho trẻ đã trêu. Ngồi xuống cạnh bạn, nói rằng giọng của bạn hay, quê của bạn đáng tự hào, và người lớn ở đây sẽ không để chuyện đó tiếp diễn. Đứa trẻ bị trêu cần thấy có người đứng về phía mình.
Cuối cùng, tìm hiểu trẻ học câu ấy ở đâu. Một câu nhại giọng có thể đến từ một chương trình hài trên mạng, từ anh chị lớn trong nhà, từ người lớn nói đùa trong bữa cơm. Nếu nguồn là trong nhà, việc sửa phải bắt đầu từ người lớn. Ép trẻ xin lỗi cho xong thường không đủ; cùng trẻ nghĩ một việc để làm bạn vui lại, như rủ bạn chơi trò bạn thích, có tác dụng hơn.
Câu hỏi của trẻ thay đổi theo tuổi, câu trả lời cũng vậy
Trẻ hai đến ba tuổi thường chỉ gọi tên điều mình thấy: "chú đen", "bạn tóc xoăn". Đây chưa phải câu hỏi, mà là trẻ đang tập dùng từ để mô tả. Người lớn chỉ cần nhắc lại cho đúng và trung tính: "Ừ, da chú màu nâu sẫm, tóc bạn xoăn". Không cần giải thích sắc tố hay di truyền, trẻ chưa cần tới.
Từ ba đến bốn tuổi, trẻ bắt đầu hỏi vì sao, và hay có những giả thuyết riêng rất trẻ con: da sẫm vì ăn nhiều sô cô la, vì không tắm, vì ra nắng. Đây là lúc giải thích ngắn về chuyện màu da do bố mẹ truyền cho, không đổi được bằng cách tắm rửa, và không liên quan gì tới sạch hay bẩn. Nhiều câu nói làm người khác tổn thương ở tuổi này thực ra xuất phát từ một giả thuyết sai như vậy chứ không phải từ ác ý.
Từ năm đến sáu tuổi, trẻ đã hiểu nhóm và luật chơi, nên câu hỏi chuyển sang chuyện công bằng: "Sao bạn ấy được, con không được?", "Sao người ta không cho bạn ấy chơi?". Đây là tuổi có thể trò chuyện về việc đối xử khác nhau chỉ vì vẻ ngoài là không công bằng, và hỏi ngược lại trẻ: "Nếu con là bạn ấy, con thấy sao?". Trẻ tuổi này cũng bắt đầu nhận ra lời nói của người lớn và việc người lớn làm có khớp nhau hay không, nên làm gương càng quan trọng.
Gieo trước khi trẻ hỏi: những việc nhỏ hằng ngày
Sách tranh có nhân vật đa dạng. Chọn những cuốn mà nhân vật da sẫm, nhân vật nói giọng vùng miền, nhân vật khuyết tật là người hùng của câu chuyện, không chỉ đứng làm nền. Bài khác trong danh mục bàn kỹ cách rà soát tủ sách.
Gọi tên màu da bằng từ trung tính. Khi tô màu, vẽ người, cho trẻ dùng nhiều tông màu da: nâu nhạt, nâu sẫm, hồng, vàng. Nói "màu da" như nói "màu tóc", một đặc điểm bình thường.
Nghe nhiều giọng nói. Cho trẻ nghe kể chuyện, nghe hát bằng giọng Bắc, Trung, Nam, giọng người dân tộc nói tiếng Việt, giọng người nước ngoài nói tiếng Việt. Tai trẻ quen nhiều giọng thì bớt thấy giọng nào là "lạ".
Kể về những người thật quanh mình. "Cô bác sĩ khám cho con hôm trước là người Tày đấy", "Chú hàng xóm mới người Ấn Độ, chú làm kỹ sư". Những câu kể ngang như thế giúp trẻ gắn nhóm người với những vai trò bình thường, đáng quý.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dạy trẻ rằng "không ai có màu da cả, mẹ không thấy màu da"?
Không nên. Trẻ nhìn thấy rõ màu da, nên câu đó khiến trẻ bối rối và nghĩ đây là chuyện cấm nói. Tốt hơn là thừa nhận có khác biệt và giải thích rằng màu da không nói lên người đó tốt hay xấu, giỏi hay kém. Điều cần dạy là thái độ, không phải phủ nhận điều mắt thấy.
Con nói thích bạn da trắng hơn bạn da sẫm, vậy là con có định kiến?
Ở tuổi mầm non, câu đó thường phản ánh những gì trẻ hay thấy trong phim, quảng cáo, búp bê, chưa phải một niềm tin cố định. Hỏi con vì sao, lắng nghe, rồi mở rộng: cho con thấy nhiều hình ảnh đẹp, đáng ngưỡng mộ của người da sẫm. Nếu câu này lặp lại nhiều, nên xem lại môi trường quanh con.
Trẻ trêu giọng vùng miền của bạn có đáng lo bằng trêu màu da không?
Cùng một bản chất: chê người khác vì một đặc điểm họ không chọn và không nên phải thay đổi. Ở Việt Nam, trêu giọng vùng miền và trêu hoàn cảnh nghèo là kiểu hay gặp nhất trong lớp mầm non. Xử lý cũng như nhau: dừng ngay, chăm cho bạn bị trêu, giải thích, và người lớn tự soi lại lời đùa của mình.
Có nên giải thích cho trẻ về phân biệt chủng tộc trong lịch sử không?
Với trẻ mầm non, chưa cần đi vào lịch sử. Trẻ tuổi này hiểu tốt nhất qua tình huống cụ thể: một bạn bị cấm chơi vì khác thì có công bằng không. Từ khoảng bảy tám tuổi, có thể kể những câu chuyện thật về người đã đấu tranh cho sự công bằng, chọn sách viết cho thiếu nhi.
Nếu chính người được con hỏi tỏ ra khó chịu thì làm gì?
Xin lỗi ngắn gọn, thật lòng, và không trách con trước mặt họ. Ví dụ: "Xin lỗi anh, cháu còn nhỏ, đang tò mò". Sau đó đưa con ra chỗ khác, giải thích nhẹ nhàng rằng có người không thích bị nhắc tới vẻ ngoài, nên lần sau con hỏi mẹ khẽ thôi. Không cần biến chuyện thành bài học lớn.
Trẻ học ở trường quốc tế, đã quen nhiều quốc tịch, có cần nói thêm không?
Vẫn cần. Học chung với bạn nhiều nước giúp trẻ quen, nhưng không tự động làm mất định kiến về những nhóm không có mặt trong lớp, như người nghèo, người lao động chân tay, người dân tộc thiểu số. Trẻ ở môi trường quốc tế đôi khi lại có cái nhìn hẹp về chính các vùng miền trong nước.
