Trò chơi dân gian và bài hát ru là lối vào văn hoá các nước dễ nhất cho trẻ mầm non, vì trẻ không cần hiểu ngôn ngữ, không cần ngồi yên, chỉ cần chơi. Rất nhiều trò trẻ Việt quen thuộc có "anh em" ở nước khác: ô ăn quan thuộc họ trò chơi rải hạt mà ở Ghana gọi là oware, ở Philippines là sungka; nhảy lò cò có mặt từ Pháp tới Argentina; kéo co được UNESCO ghi danh năm 2015 là di sản chung của Việt Nam, Campuchia, Hàn Quốc và Philippines. Chơi cùng một trò theo hai luật của hai nước, trẻ tự thấy thế giới gần mình hơn.
Phần dưới gợi ý những cặp trò chơi dễ đặt cạnh nhau, một ít về các bài hát ru quen thuộc của nhiều nước, cách tổ chức một buổi chơi ở sân chung cư hay khu trọ, và những điểm an toàn cần nhớ với trẻ dưới ba tuổi.
Trò chơi của trẻ Việt và những người anh em ở nước khác
Các trò dưới đây đều chơi được với đồ có sẵn: sỏi, phấn, dây, khăn. Thông tin về nguồn gốc được rút gọn; điều cần cho trẻ là cảm giác "ở đó cũng có trò này".
| Trò Việt | Trò tương tự ở nước khác | Điểm khác dễ chỉ cho trẻ |
|---|---|---|
| Ô ăn quan | Họ trò chơi rải hạt (mancala): oware ở Ghana, congkak ở Malaysia và Indonesia, sungka ở Philippines; ở một số đảo vùng Caribe có trò tương tự do người gốc Tây Phi mang tới | Số hàng lỗ và luật ăn quân khác nhau; có nơi khoét lỗ trên tấm gỗ, có nơi đào thẳng xuống đất |
| Kéo co | Kéo co ở Campuchia, Hàn Quốc, Philippines (cùng hồ sơ UNESCO 2015), và rất nhiều nước khác | Ở một số làng, kéo co gắn với lễ cầu mùa và có thể kéo ngồi, kéo bằng thân cây |
| Nhảy lò cò | Hopscotch ở Anh, marelle ở Pháp, rayuela ở Argentina và nhiều nước nói tiếng Tây Ban Nha | Hình ô kẻ dưới đất mỗi nơi một kiểu, có nơi vẽ hình xoắn ốc |
| Oẳn tù tì | Janken ở Nhật Bản, kawi bawi bo ở Hàn Quốc, búa – kéo – giấy ở nhiều nước | Lời hô và động tác tay đi kèm khác nhau |
| Bịt mắt bắt dê | Blind man's buff ở Anh; ở Tây Ban Nha gọi là "con gà mù", từng được danh hoạ Goya vẽ vào thế kỷ 18 | Tên gọi con vật khác nhau, luật đoán tên người bị bắt có nơi có, nơi không |
| Đá cầu | Đá cầu (jianzi) ở Trung Quốc và nhiều nước châu Á | Quả cầu làm bằng lông gà, lông vịt hay nhựa tuỳ nơi |
Không cần biết mọi chi tiết lịch sử. Một câu "bạn nhỏ ở Ghana bên châu Phi cũng chơi trò rải hạt giống ô ăn quan, nhưng luật của bạn ấy thế này" là đủ mở ra cả một câu chuyện.
Vì sao trò chơi là cửa vào văn hoá tốt cho trẻ nhỏ
Trẻ ba đến sáu tuổi học bằng cơ thể và bằng việc làm nhiều hơn bằng lời giải thích. Một bài giới thiệu về Ghana hay Philippines, dù có ảnh đẹp, cũng chỉ giữ được trẻ vài phút. Một ván oware chơi bằng sỏi trên nền cát giữ được trẻ cả buổi, và trẻ nhớ lâu cái tên lạ gắn với trò chơi mình thích.
Trò chơi còn có một lợi thế khác: nó cho thấy ngay cái giống. Khi trẻ Việt nhận ra luật oware cũng là rải từng viên vào từng lỗ như ô ăn quan, khoảng cách tới một đứa trẻ châu Phi trong đầu bé co lại. Nghiên cứu về tâm lý nhóm từ thời Gordon Allport đã nhấn mạnh rằng tiếp xúc giữa các nhóm giảm định kiến tốt nhất khi các bên cùng theo đuổi một mục tiêu chung trong điều kiện bình đẳng. Một trò chơi có luật rõ ràng, ai cũng có lượt, chính là điều kiện như vậy ở quy mô nhỏ.
Cuối cùng, trò chơi dân gian ít cần đồ đắt tiền. Sỏi, que, phấn, dây thừng, khăn tay là đủ. Đây là hoạt động đa văn hoá mà khu trọ công nhân hay điểm sinh hoạt vùng ven đều làm được, không cần sách ngoại hay đồ chơi nhập khẩu.
Những bài hát ru quen thuộc của nhiều nước
Hát ru Việt Nam. Mỗi miền một lối: miền Bắc có "à ơi", miền Trung có điệu ru Huế, Quảng, miền Nam có "ầu ơ". Lời ru thường lấy từ ca dao, có khi kể chuyện đồng ruộng, chuyện thương nhớ. Nghe ba điệu ru ba miền là một bài học đa văn hoá ngay trong nước.
Bài hát ru của Brahms. Bài Wiegenlied của nhà soạn nhạc người Đức Johannes Brahms, viết năm 1868, là một trong những giai điệu ru phổ biến nhất thế giới, hay xuất hiện trong hộp nhạc, đồ chơi trẻ sơ sinh. Nhiều bố mẹ nghe quen mà không biết tên.
"Twinkle, Twinkle, Little Star". Lời bài này lấy từ bài thơ The Star của nhà thơ người Anh Jane Taylor in năm 1806, còn giai điệu là của bài hát Pháp "Ah! vous dirai-je, maman" có từ thế kỷ 18, từng được Mozart viết thành tác phẩm biến tấu. Cùng giai điệu đó còn là bài hát bảng chữ cái tiếng Anh. Kể cho trẻ lớn một chút nghe chuyện một giai điệu đi qua ba nước là một câu chuyện thú vị.
Hát ru ở Nhật Bản và Hàn Quốc. Nhật Bản có cả một dòng bài hát ru gọi chung là komoriuta, nhiều bài mang âm hưởng buồn của những cô bé đi giữ trẻ thuê ngày xưa. Hàn Quốc có những bài ru cổ hát cho em bé ngủ trong lúc mẹ làm việc. Giai điệu chậm, lặp, rất gần hát ru Việt.
Điểm chung đáng nói với trẻ. Bài hát ru ở đâu cũng chậm, lặp, nhịp đều như nhịp đưa võng hay nhịp bế ru. Trẻ nghe vài bài ru của các nước rồi tự đoán "đây là bài để ngủ" dù không hiểu lời: đó chính là lúc trẻ cảm nhận được cái chung của con người.
Tổ chức buổi "trò chơi bốn phương" ở sân chung cư, khu trọ
Khung dưới cho một buổi khoảng 60 phút, nhóm mười đến hai mươi trẻ từ ba đến sáu tuổi, có bốn năm người lớn phụ trách.
- Chọn ba trò: một trò trẻ đã quen (ô ăn quan), một trò quen nhưng có luật nước khác (nhảy lò cò kiểu vẽ xoắn ốc), một trò hoàn toàn mới (oẳn tù tì theo lời hô của Nhật).
- Chuẩn bị đồ trước: sỏi to bằng quả trứng cút trở lên, phấn, dây kéo co mềm, khăn bịt mắt sạch. Vẽ sẵn ô lò cò, khoét lỗ ô ăn quan trên nền cát hoặc dùng khay trứng.
- Mở đầu năm phút: hỏi trẻ chơi ô ăn quan bao giờ chưa, rồi kể "ở một nước bên châu Phi, các bạn cũng chơi trò này".
- Chia trẻ thành ba nhóm nhỏ, mỗi người lớn giữ một trạm trò chơi, nhóm đổi trạm sau mười lăm phút.
- Ở mỗi trạm, người lớn nói tên trò ở nước kia, chỉ một điểm khác trong luật, rồi để trẻ chơi. Không cần giảng thêm.
- Mười phút cuối, cả nhóm ngồi lại, hát một bài ru hay một bài đồng dao của nước khác, người lớn hát trước, trẻ ngân theo.
- Kết thúc bằng câu hỏi: "Con thích trò nào nhất? Con có muốn dạy trò này cho bạn ở nước kia không?".
Buổi chơi kiểu này không nhất thiết phải là một ngày hội lớn. Làm đều mỗi tháng một lần ở sân chung, với hai ba trò mới, có tác dụng hơn một sự kiện hoành tráng mỗi năm một lần.
An toàn và hoà nhập khi chơi trò dân gian
Hạt và sỏi nhỏ là nguy cơ hóc. Trẻ dưới ba tuổi hay cho đồ vào miệng. Với nhóm có trẻ nhỏ, dùng sỏi, hạt hoặc quả bóng nhựa to hơn miệng trẻ, hoặc thay bằng nắp chai lớn. Người lớn đếm lại số quân sau mỗi ván.
Kéo co với trẻ nhỏ phải nhẹ. Dùng dây mềm, không quấn dây vào tay, kéo trên nền cỏ hay thảm, không kéo trên nền xi măng. Hai đội cân nhau về số trẻ và tuổi, người lớn đứng giữa để hô dừng.
Bịt mắt chỉ khi trẻ đồng ý. Một số trẻ sợ bóng tối hay sợ bị bịt mắt. Cho phép trẻ nhắm mắt thay vì đeo khăn, hoặc chỉ làm người đứng ngoài vỗ tay.
Trẻ khuyết tật cũng có vai. Trẻ ngồi xe lăn có thể làm người rải quân ô ăn quan, làm trọng tài oẳn tù tì, làm người hô nhịp kéo co. Thiết kế trò chơi để ai cũng có lượt, đó cũng là một phần của tinh thần đa văn hoá.
Không biến trẻ người nước ngoài thành người mẫu. Nếu trong nhóm có trẻ đến từ nước đang được giới thiệu, hỏi gia đình trước; để trẻ chọn có muốn dạy luật nước mình hay không, đừng đẩy trẻ lên trước đám đông.
Đa dạng ngay trong nước: trò chơi của các dân tộc Việt Nam
Trước khi đi xa, trẻ có thể làm quen với trò chơi của các dân tộc trong nước. Ném còn là trò quen thuộc của người Tày, Nùng, Thái và nhiều dân tộc vùng núi phía Bắc trong các dịp hội xuân: quả còn khâu bằng vải, có dải tua, được ném qua một vòng tròn treo trên cây cột cao. Với trẻ mầm non, có thể làm quả còn bằng vải mềm nhồi đậu xanh, treo vòng thấp ngang tầm với, và cho trẻ ném theo cặp.
Đánh quay, tức chơi con quay gỗ, có ở nhiều dân tộc, từ người Kinh tới người Mông, mỗi nơi một kiểu tạc quay và cách quấn dây. Đi cà kheo có trong lễ hội của nhiều làng, và cũng là trò chơi của trẻ em nhiều nước trên thế giới. Đẩy gậy, đi cầu khỉ thì là những trò vận động trẻ lớn hơn thích.
Khi giới thiệu những trò này, nên nói tên dân tộc kèm một chi tiết đời thường, như trẻ em người Thái chơi ném còn vào dịp nào, thay vì chỉ cho trẻ xem ảnh trang phục. Như vậy trẻ hiểu đây là những bạn nhỏ cùng đất nước với mình, có trò chơi riêng, chứ không phải những hình ảnh xa lạ trên bưu thiếp.
Ghi lại và chia sẻ để trò chơi đi tiếp
Sau mỗi buổi, người tổ chức có thể ghi lại luật chơi của từng trò lên một tờ giấy khổ lớn, kèm hình vẽ, để dán ở góc sinh hoạt chung hoặc gửi cho các gia đình. Luật chơi được ghi lại thì lần sau một phụ huynh khác cũng tự tổ chức được, không phụ thuộc vào một người.
Một cách hay là mời ông bà trong khu phố tham gia. Nhiều trò dân gian Việt như đánh chuyền, ô ăn quan, rồng rắn lên mây, trẻ thành phố bây giờ ít biết luật đầy đủ, trong khi ông bà còn nhớ cả lời hô. Khi ông bà dạy trò Việt và một phụ huynh từng sống ở nước ngoài dạy trò nước khác trong cùng một buổi, trẻ thấy văn hoá của mình và văn hoá xa lạ được đặt ngang nhau, không bên nào là "cũ" hay "mới" hơn.
Nếu chụp ảnh để chia sẻ trong nhóm cư dân, xin phép các gia đình trước và ưu tiên ảnh chụp tay, chân, bóng lưng thay vì khuôn mặt trẻ. Đây là thói quen nhỏ nhưng quan trọng để bảo vệ hình ảnh của trẻ khi hoạt động cộng đồng được đưa lên mạng.
Câu hỏi thường gặp
Ô ăn quan có thật là cùng họ với trò chơi châu Phi không?
Các nhà nghiên cứu trò chơi xếp ô ăn quan vào họ trò chơi rải hạt, thường gọi chung là mancala, gồm hàng trăm biến thể ở châu Phi, châu Á và vùng Caribe. Chưa ai khẳng định chắc chắn đường đi giữa các vùng, nhưng điểm chung về cách rải quân và ăn quân là rõ ràng.
Có nên dạy trẻ lời hô bằng tiếng nước ngoài không?
Nên, nếu là vài từ ngắn. Lời hô janken của Nhật hay tiếng đếm của trò chơi nước khác giúp trẻ làm quen với âm thanh ngôn ngữ mới một cách vui vẻ. Người lớn nên tra cách đọc gần đúng và nói với trẻ đây là tiếng của các bạn ở nước nào, tránh đọc chệch kiểu làm trò cười.
Trẻ dưới ba tuổi chơi được những trò nào?
Trẻ nhỏ hợp với trò vận động đơn giản và hát kèm động tác như đồng dao vỗ tay, trò ú òa, trò lăn bóng. Những trò cần luật như ô ăn quan nên để từ bốn tuổi. Với trẻ dưới ba tuổi, nghe hát ru và đồng dao các nước là hoạt động đa văn hoá phù hợp nhất.
Tìm bài hát ru các nước ở đâu cho chuẩn?
Có thể tìm các bản thu của nghệ sĩ hoặc tổ chức văn hoá chính thức của nước đó, các thư viện âm nhạc của bảo tàng, đài phát thanh quốc gia. Tránh những bản phối lại ồn ào dành cho video giải trí. Bản hát mộc, giọng người, nhịp chậm là gần với hát ru thật nhất.
Tổ chức chơi trò dân gian ở khu trọ thì cần xin phép ai?
Nếu chơi trong sân của khu trọ, chỉ cần chủ trọ đồng ý. Nếu dùng sân chung của khu phố, nhà văn hoá hay sân trường ngoài giờ, nên báo trước với tổ dân phố hoặc đơn vị quản lý nơi đó. Một buổi chơi nhỏ thường không cần giấy tờ, nhưng báo trước giúp tránh trùng lịch và có thêm người hỗ trợ.
Làm sao để trẻ không chỉ chơi mà còn hiểu về văn hoá?
Chỉ cần một hai câu nối trò chơi với con người: trẻ em ở nước đó chơi lúc nào, chơi ở đâu, gọi tên trò bằng từ gì. Không cần bài giảng. Sau vài buổi, cho trẻ kể lại cho bố mẹ nghe trò mới học của nước nào, việc kể lại giúp trẻ nhớ và hiểu sâu hơn.
