Cách dễ nhất để mở cho trẻ mầm non cánh cửa sang các nền văn hoá khác là kể truyện dân gian của nước khác ngay cạnh một truyện Việt mà trẻ đã thuộc. Tấm Cám có những "người họ hàng" như Lọ Lem của Pháp, Diệp Hạn của Trung Quốc, Kongjwi và Patjwi của Hàn Quốc; Cây khế có anh em là truyện Heungbu và Nolbu của người Hàn. Khi trẻ nhận ra hai câu chuyện ở hai nơi xa nhau lại giống nhau đến thế, trẻ hiểu một điều rất lớn bằng cách rất nhẹ: con người ở đâu cũng mong được đối xử công bằng, cũng sợ người tham lam, cũng thương người hiền lành.
Phần dưới giải thích vì sao truyện dân gian hợp với tuổi mầm non, giới thiệu những cặp truyện dễ đặt cạnh nhau, cách xử lý những đoạn dữ dội trong truyện cổ, những điểm cần soi để không vô tình truyền định kiến, và một buổi kể chuyện "hai phiên bản" có thể làm ở nhà hay ở tủ sách khu phố.
Vì sao truyện dân gian hợp với trẻ nhỏ
Truyện dân gian được truyền miệng qua nhiều thế hệ trước khi được ghi lại, nên đã được mài giũa cho dễ nhớ, dễ kể. Cấu trúc thường lặp theo bộ ba: ba lần thử, ba người anh em, ba điều ước. Nhân vật rõ ràng tốt xấu, ước muốn đơn giản, kết thúc trọn vẹn. Đó chính là những gì trẻ ba đến sáu tuổi cần để theo được một câu chuyện từ đầu tới cuối và kể lại được.
Truyện dân gian cũng mang theo đời sống của nơi sinh ra nó: món ăn, con vật, cây cối, nghề nghiệp, cách gọi người trong nhà. Truyện Việt có con trâu, cây khế, giếng nước, chim sẻ; truyện Nhật có quả đào, con khỉ, đảo quỷ; truyện vùng Tây Phi và vùng Caribe có chàng nhện Anansi lém lỉnh. Kể truyện là cách cho trẻ "đi" tới một nơi khác mà không cần bản đồ.
Điều đặc biệt là các nhà nghiên cứu văn học dân gian từ lâu đã thấy cùng một cốt truyện xuất hiện ở rất nhiều nơi. Hệ thống phân loại kiểu truyện Aarne–Thompson–Uther, được giới nghiên cứu dùng rộng rãi, xếp các truyện có cốt cô gái bị dì ghẻ hành hạ rồi được giúp đỡ để đổi đời vào cùng một nhóm. Từ năm 1893, nhà nghiên cứu người Anh Marian Roalfe Cox đã gom được hơn ba trăm dị bản kiểu truyện này. Tấm Cám của Việt Nam là một trong những dị bản được giới nghiên cứu nhắc tới.
Những cặp truyện dễ đặt cạnh nhau
Bảng dưới gợi ý những cặp truyện có điểm chung rõ ràng, trẻ dễ nhận ra. Nên chọn bản kể dành cho thiếu nhi của nhà xuất bản uy tín, vì truyện dân gian có rất nhiều dị bản.
| Truyện Việt | Truyện của nước khác | Điểm chung để trẻ nhận ra | Điểm khác đáng trò chuyện |
|---|---|---|---|
| Tấm Cám | Lọ Lem (Pháp, bản của Charles Perrault năm 1697); Diệp Hạn (Trung Quốc, chép từ thời nhà Đường); Kongjwi và Patjwi (Hàn Quốc) | Cô gái hiền bị dì ghẻ và em kế ức hiếp, được giúp đỡ, chiếc giày hay chiếc hài giúp tìm ra cô | Người giúp là Bụt, bà tiên hay con cá; Tấm phải hoá thân nhiều lần, Lọ Lem thì không |
| Cây khế | Heungbu và Nolbu (Hàn Quốc) | Người anh tham lam, người em hiền lành; con vật trả ơn; kẻ tham bị phạt | Chim ăn khế trả vàng, chim én trả hạt bầu; mỗi nơi một con vật quen |
| Thánh Gióng | Momotarō, cậu bé quả đào (Nhật Bản) | Một đứa trẻ ra đời khác thường lớn lên đánh đuổi kẻ ác | Gióng ra trận một mình, Momotarō có bạn đồng hành là chó, khỉ, chim trĩ |
| Sọ Dừa | Người đẹp và quái vật (Pháp, bản của bà Leprince de Beaumont năm 1756) | Người có hình dạng lạ lùng được một cô gái tốt bụng nhìn ra tấm lòng bên trong | Rất hợp để nói với trẻ chuyện không đánh giá ai qua vẻ ngoài |
| Rùa và Thỏ (bản kể quen thuộc ở Việt Nam) | Ngụ ngôn của Aesop, Hy Lạp cổ đại | Chậm mà chắc thắng nhanh mà chủ quan | Cho trẻ biết một câu chuyện có thể đi rất xa và được người nơi khác coi như của mình |
Một số truyện nổi tiếng mà trẻ hay nhầm là truyện dân gian thực ra là truyện của nhà văn, như Nàng tiên cá hay Bộ quần áo mới của hoàng đế của Hans Christian Andersen. Không sao nếu kể chúng, chỉ cần người lớn biết để nói đúng với trẻ lớn khi trẻ hỏi.
Những đoạn dữ dội trong truyện cổ: giữ, sửa hay bỏ
Truyện cổ vốn không viết cho trẻ con. Bản Tấm Cám phổ biến có đoạn kết Tấm trả thù Cám rất ghê; bản Lọ Lem của anh em Grimm có đoạn chim mổ mắt hai người chị. Những chi tiết đó phản ánh quan niệm thưởng phạt của người xưa, không được kể với trẻ ba tuổi như kể chuyện con mèo.
Với trẻ dưới bốn tuổi, nên dùng bản rút gọn. Bản kể cho nhà trẻ thường dừng ở chỗ người tốt được hạnh phúc, kẻ xấu biết lỗi hoặc bỏ đi. Trẻ vẫn nhận được bài học về công bằng mà không bị ám ảnh bởi chi tiết bạo lực.
Với trẻ năm sáu tuổi, có thể kể bản đầy đủ hơn và hỏi. "Con thấy Tấm làm vậy có đúng không? Nếu là con, con sẽ làm gì?". Đặt hai bản kết thúc của hai nước cạnh nhau còn giúp trẻ thấy mỗi nơi có cách nghĩ khác về chuyện trừng phạt.
Đừng sửa đến mức mất hồn truyện. Cắt hết khó khăn của nhân vật thì truyện không còn ý nghĩa. Trẻ cần thấy nhân vật gặp chuyện buồn, chuyện sợ, rồi vượt qua. Nỗi sợ vừa phải trong một câu chuyện có kết thúc an toàn giúp trẻ tập đối diện cảm xúc.
Soi định kiến trong các bản kể cũ
Truyện dân gian và những bản chuyển thể cũ đôi khi mang theo hình ảnh rập khuôn về người ở nơi khác: người "man di", người da sẫm làm vai ác hay vai hề, người vùng núi được tả là ngây ngô. Khi chọn truyện của một nền văn hoá khác, đặc biệt là bản dịch qua nhiều tầng, người lớn nên đọc trước cả cuốn và tự hỏi: nhân vật thuộc nền văn hoá đó có được tả như những con người có suy nghĩ, có tài trí không, hay chỉ là phông nền lạ lẫm?
Tranh minh hoạ cũng cần soi. Một cuốn truyện châu Phi mà mọi nhân vật mặc váy cỏ, sống trong túp lều giữa rừng, dù truyện có từ hàng trăm năm trước, vẫn có thể khiến trẻ nghĩ châu Phi ngày nay cũng như vậy. Có thể bổ sung bằng vài tấm ảnh trẻ em ở nước đó hôm nay đi học, chơi đùa, để trẻ phân biệt được truyện xưa và đời nay.
Truyện Việt cũng cần soi như vậy. Một số bản kể truyện cổ có cách gọi, cách tả các dân tộc thiểu số không còn phù hợp. Người lớn có quyền sửa lời khi kể miệng, thay một từ chê bai bằng từ trung tính, và nói với trẻ lớn rằng ngày xưa người ta nói thế, nay mình hiểu khác.
Một buổi kể chuyện "hai phiên bản" trong 30 phút
Khung dưới dùng được ở nhà với một hai trẻ, hay ở tủ sách cộng đồng với một nhóm tám đến mười trẻ từ bốn tuổi trở lên.
- Năm phút khởi động: hỏi trẻ có ai thuộc truyện Tấm Cám không, mời một bạn kể lại phần đầu. Người lớn bổ sung cho đủ.
- Mười phút kể truyện thứ hai: "Ở một nước rất xa, người ta cũng kể một câu chuyện về một cô gái...". Kể Lọ Lem hoặc Diệp Hạn, dừng lại ở những chỗ giống Tấm Cám để trẻ tự reo lên.
- Năm phút tìm điểm giống: hỏi "Hai cô gái giống nhau ở chỗ nào?". Ghi bằng hình vẽ đơn giản lên giấy lớn: chiếc hài, chiếc giày, bà dì ghẻ.
- Năm phút tìm điểm khác: "Ai giúp Tấm? Ai giúp Lọ Lem?". Từ đó nói một chút về việc mỗi nơi có những nhân vật nhiệm màu riêng.
- Năm phút cho trẻ thể hiện: vẽ chiếc giày của cô gái trong truyện con thích hơn, hoặc đóng vai một đoạn ngắn.
- Kết thúc bằng một câu: "Người ở rất xa mình cũng kể những câu chuyện giống mình, vì ai cũng mong người hiền được hạnh phúc".
Nếu trong nhóm có trẻ từ gia đình người nước ngoài hay người dân tộc thiểu số, hỏi trước gia đình xem nhà mình có kể một câu chuyện tương tự không. Một phụ huynh tới kể bằng tiếng mẹ đẻ rồi dịch lại làm buổi kể sống động hơn rất nhiều.
Trò chuyện sau khi kể: câu hỏi theo từng tuổi
Ba đến bốn tuổi: hỏi về điều nhìn thấy. "Chiếc giày của Lọ Lem làm bằng gì? Chiếc hài của Tấm rơi ở đâu?". Trẻ tuổi này nhớ đồ vật và con vật tốt hơn ý nghĩa. Câu hỏi cụ thể giúp trẻ nói được, và người lớn biết trẻ đã theo kịp câu chuyện.
Bốn đến năm tuổi: hỏi về cảm xúc. "Tấm thấy thế nào khi bị lấy mất giỏ tép? Nếu con là Kongjwi, con có buồn không?". Câu hỏi về cảm xúc giúp trẻ đặt mình vào chỗ nhân vật, bất kể nhân vật đó sống ở nước nào, mặc áo gì, ăn món gì.
Năm đến sáu tuổi: hỏi về so sánh và lựa chọn. "Con thích cách kết thúc của truyện nào hơn? Vì sao người Hàn kể chim én mà người Việt kể chim ăn khế?". Trẻ lớn bắt đầu thấy mỗi câu chuyện mang dấu vết nơi nó được kể, và có thể đoán: có lẽ ở đó nhiều chim én.
Câu hỏi nào cũng không có đáp án sai. Mục đích là cho trẻ nói và nghĩ, không phải kiểm tra trẻ nhớ truyện. Khi trẻ đưa ra một ý lạ, hỏi tiếp "sao con nghĩ vậy" thay vì sửa ngay.
Tìm truyện ở đâu cho đáng tin
Truyện dân gian có vô số dị bản trên mạng, chất lượng rất khác nhau. Một vài nguồn và cách lọc:
- Truyện Việt: bộ Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam của Nguyễn Đổng Chi là công trình sưu tầm có chú giải dị bản; dùng để người lớn tra cứu, rồi kể lại bằng lời cho trẻ.
- Truyện các nước: ưu tiên bản dịch của nhà xuất bản có biên tập viên văn học thiếu nhi, ghi rõ tên người dịch và nguồn gốc truyện.
- Thư viện công cộng và thư viện thiếu nhi các tỉnh, thành thường có góc truyện cổ tích thế giới; mượn vài cuốn khác nhau của cùng một truyện để so sánh.
- Truyện do người thuộc nền văn hoá đó kể lại thường đáng tin hơn bản do người ngoài phóng tác.
- Cẩn thận với video truyện cổ tích làm ẩu trên mạng: lời kể sai, tranh vẽ rập khuôn, chèn quảng cáo. Nếu dùng video, người lớn xem trước toàn bộ.
Không cần nhiều. Năm sáu cặp truyện kể đi kể lại trong một năm có giá trị hơn ba mươi truyện mỗi truyện một lần, vì trẻ học qua lặp lại và qua việc tự kể được.
Câu hỏi thường gặp
Truyện dân gian nước ngoài có làm trẻ thích truyện Tây hơn truyện Việt không?
Nếu luôn kể cạnh truyện Việt thì ngược lại, trẻ thấy truyện của mình cũng có họ hàng khắp thế giới và thấy tự hào. Rủi ro chỉ xảy ra khi trong nhà chỉ có truyện công chúa phương Tây và phim hoạt hình nước ngoài, còn truyện Việt vắng mặt. Giữ cân bằng trên kệ sách là đủ.
Có nên kể truyện có ma, quỷ, phù thuỷ cho trẻ mầm non?
Truyện dân gian nước nào cũng có nhân vật đáng sợ, và chúng có vai trò giúp trẻ tập đối diện nỗi sợ trong khung an toàn. Với trẻ nhỏ hoặc trẻ nhạy cảm, chọn bản nhẹ, kể vào ban ngày, quan sát phản ứng. Trẻ hỏi "có thật không" thì trả lời thật: đây là truyện người xưa tưởng tượng ra.
Kể truyện của một dân tộc khác bằng giọng địa phương mình có sao không?
Không sao, kể chuyện vốn là việc của người kể. Chỉ nên tránh bắt chước giọng hay điệu bộ của người dân tộc đó theo kiểu làm trò, vì như vậy dễ biến nhân vật thành đối tượng chọc cười. Tên riêng thì nên tìm hiểu cách đọc gần đúng.
Trẻ hỏi truyện nào là đúng, Tấm Cám hay Lọ Lem, thì trả lời sao?
Nói với trẻ rằng cả hai đều đúng, vì đây không phải chuyện xảy ra thật mà là câu chuyện mỗi nơi kể theo cách của mình. Giống như món canh chua ở mỗi vùng nấu một kiểu, không có kiểu nào sai. Câu trả lời này cũng gieo cho trẻ ý niệm rằng khác nhau không có nghĩa là một bên sai.
Có thể dùng truyện dân gian để dạy tiếng Anh cho trẻ không?
Có thể, nhưng nên tách mục đích. Khi mục tiêu là hiểu văn hoá, kể bằng tiếng Việt để trẻ theo được trọn câu chuyện và trò chuyện sâu. Khi trẻ đã thuộc truyện bằng tiếng Việt, nghe lại bằng tiếng Anh là cách học ngôn ngữ nhẹ nhàng vì trẻ đã biết cốt truyện.
Ở khu phố không có sách truyện nước ngoài thì bắt đầu thế nào?
Người lớn có thể kể miệng, vì truyện dân gian vốn sống bằng lời kể. Chỉ cần đọc trước một bản đáng tin, nhớ cốt truyện và vài chi tiết đặc trưng như món ăn, con vật, rồi kể bằng lời của mình. Một vài tấm ảnh in về đời sống nước đó giúp trẻ hình dung thêm.
